CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ ĐẦU TƯ XÂY DỰNG CƠ BẢN SỬ DỤNG NGUỒN VỐN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1. Khái niệm chung về hoạt động đầu tư 1. Khái niệm về đầu tư Theo Luật Đầu tư của Việt Nam (2005): Đầu tư là việc nhà đầu tư bỏ vốn bằng các loại tài sản hữu hình hoặc vô hình để hình thành tài sản tiến hành các hoạt động đầu tư theo quy định của Luật này và các quy định khác của pháp luật có liên quan.[7] Ngoài ra đầu tư còn hiểu theo nhiều góc độ khác nhau: Góc độ nguồn lực: “Đầu tư là việc sử dụng phối hợp các nguồn lực vào một hoạt động nào đó nhằm đem lại mục đích, mục tiêu của chủ đầu tư trong tương lai”. Góc độ tài chính: “Đầu tư là đem một khoản tiền của đã tích lũy được, sử dụng vào một việc nhất định để sau đó thu lại một khoản tiền của có giá trị lớn hơn”.
Góc độ tiêu dùng: “Đầu tư là sự hy sinh hay hạn chế mức tiêu dùng hiện tại để thu về một mức tiêu dùng cao hơn trong tương lai”. Vậy, mặc dù các khái niệm trên có diễn giải khác nhau nhưng chúng cùng thống nhất một nghĩa: Hoạt động đầu tư nói chung là việc bỏ vốn để tiến hành các hoạt động nhất định, hy vọng thu được những kết quả và đạt được những mục tiêu nhất định trong tương lai.[4] Đầu tư là sự bỏ ra, sự hy sinh các nguồn lực bao gồm tiền, của cải vật chất, kỹ thuật công nghệ, tài nguyên thiên nhiên, sức lao động và trí tuệ. Để tiến hành các hoạt động: tài chính (cho vay, tiết kiệm, chứng khoán…), sửa chữa, xây dựng mới, mua sắm, lắp đặt, đào tạo nguồn nhân lực. Nhằm tạo ra kết quả sự gia tăng trong tương lai về tài sản tài chính, tài sản vật chất, tài sản trí tuệ và các lợi ích về kinh tế - xã hội, chính trị, văn hóa, môi trường.
Xây dựng cơ bản và đầu tư xây dựng cơ bản Xây dựng cơ bản là một khâu trong hoạt động đầu tư xây dựng cơ bản. Đầu tư 5 XDCB là các hoạt động cụ thể tạo ra các tài sản cố định ( khảo sát, thiết kế, xây dựng, lắp đặt máy móc thiết bị…). Kết quả của các hoạt động XDCB là các tài sản cố định (TSCĐ), với năng lực sản xuất phục vụ nhất định. XDCB là hoạt động có chức năng tái sản xuất giản đơn và tái sản xuất mở rộng các TSCĐ có tổ chức sản xuất và không có tổ chức sản xuất các ngành kinh tế thông qua các hoạt động xây dựng mới, xây dựng mở rộng, xây dựng lại, hiện đại hóa hay khôi phục các TSCĐ.
[8] Đầu tư xây dựng cơ bản là hoạt động đầu tư nhằm tạo ra các công trình xây dựng theo mục đích của người đầu tư, là lĩnh vực sản xuất vật chất tạo ra các TSCĐ và tạo ra cơ sở vật chất kỹ thuật cho xã hội. Đầu tư XDCB là một hoạt động kinh tế. Đầu tư XDCB trong nền kinh tế quốc dân được thông qua nhiều hình thức xây dựng mới, cải tạo, mở rộng, hiện đại hóa hay khôi phục tài sản cố định cho nền kinh tế. Do vậy đầu tư XDCB là tiền đề quan trọng trong quá trình phát triển KT-XH của nền kinh tế nói chung và của các cơ sở sản xuất kinh doanh nói riêng.
Như vậy, Xây dựng cơ bản và đầu tư xây dựng cơ bản là những hoạt động với chức năng tạo ra tài sản cố định cho nền kinh tế thông qua các hình thức xây dựng mới, mở rộng, hiện đại hoá hoặc khôi phục các tài sản cố định. Đặc điểm đầu tư xây dựng cơ bản Hoạt động đầu tư xây dựng cơ bản là một bộ phận của đầu tư phát triển do vậy nó cũng mang những đặc điểm của đầu tư phát triển. Đặc điểm 1: Đòi hỏi vốn lớn, ứ đọng trong thời gian dài Hoạt động đầu tư XDCB đòi hỏi một số lượng vốn lao động, vật tư lớn. Nguồn vốn này nằm khê đọng trong suốt quá trình đầu tư.
Vì vậy trong quá trình đầu tư chúng ta phải có kế hoạch huy động và sử dụng nguồn vốn một cách hợp lý đồng thời có kế hoạch phân bổ nguồn lao động, vật tư thiết bị phù hợp đảm bảo cho công trình hoàn thành trong thời gian ngắn chống lãng phí nguồn lực. Đặc điểm 2: Hoạt động đầu tư mang tính chất lâu dài Quá trình đầu tư XDCB phải trải qua một thời gian lao động rất dài mới có thể đưa vào sử dụng được, thời gian hoàn vốn lâu vì sản phẩm xây dựng cơ bản mang tính chất đặc biệt và tổng hợp. Thời gian khai thác và sử dụng lâu dài, thường là 10 năm, 20 năm, 50 năm hoặc vĩnh viễn tùy thuộc vào tính chất dự án. 6 Đầu tư xây dựng gồm 3 giai đoạn: xây dựng dự án, thực hiện dự án và khai thác dự án.
Khi xét hiệu quả vốn đầu tư XDCB cần quan tâm xem xét cả 3 giai đoạn của quá trình đầu tư, tránh tình trạng thiên lệch, chỉ tập trung vào giai đoạn thực hiện dự án, tức là việc đầu tư vào xây dựng dự án mà không chú ý đến thời gian khai thác dự án. Việc coi trọng hiệu quả kinh tế do đầu tư XDCB mang lại là hết sức cần thiết nên phải có phương án tối ưu, đảm bảo trình tự xây dựng cơ bản nhằm tối thiểu chi phí đầu tư. Đặc điểm 3: Với tính chất lâu dài như vậy, kết quả và hiệu quả của hoạt động đầu tư chịu ảnh hưởng của các yếu tố không ổn định theo thời gian và các điều kiện địa lý của không gian Sản phẩm của đầu tư XDCB mang tính cố định và có giá trị sử dụng lâu dài. Đó là những công trình xây dựng như nhà máy, công trình công cộng, nhà ở, cầu cống, sân bay… có gắn liền với đất đai.
Do đó, trước khi đầu tư các công trình phải được quy hoạch một cách cụ thể, khi thi công xây lắp thường gặp phải khó khăn trong khi đền bù giải tỏa giải phóng mặt bằng, khi đã hoàn thành công trình thì sản phẩm đầu tư cố định và khó di chuyển đi nơi khác. Sản phẩm của đầu tư xây dựng cơ bản là những tài sản cố định, mang tính cá biệt, có chức năng tạo ra sản phẩm và dịch vụ khác cho xã hội, thường có vốn đầu tư lớn, do nhiều người, thậm chí do nhiều cơ quan đơn vị khác cùng tạo ra. Quá trình XDCB bị tác động bởi nhiều yếu tố tự nhiên như tình hình địa chất thủy văn, ảnh hưởng của khí hậu thời tiết, mưa bão, động đất. Trong đầu tư XDCB chu kỳ sản xuất thường dài và chi phí sản xuất thường lớn.
Do đó nên chọn cho công trình để bỏ vốn thích hợp nhằm giảm mức tối đa thiệt hại do công trình xây dựng dở dang là một thách thức lớn đối với các nhà thầu. Đặc điểm 4: Liên quan đến nhiều ngành Hoạt động đầu tư XDCB rất phức tạp liên quan đến nhiều ngành, nhiều lĩnh vực và nhiều địa phương khác nhau. Vì vậy khi tiến hành hoạt động này, cần phải có sự liên kết chặt chẽ giữa các ngành, các cấp trong quản lý quá trình đầu tư, bên cạnh đó phải quy định rõ phạm vi trách nhiệm của các chủ thể tham gia đầu tư, tuy nhiên vẫn đảm bảo được tính tập trung dân chủ trong quá trình thực hiện đầu tư. Bên cạnh đó, có nhiều đơn vị cùng tham gia thực hiện một dự án đầu tư XDCB.
7 Trên một công trường có thể có hàng chục đơn vị làm các công việc khác nhau, nhưng các đơn vị này cùng hoạt động trên một không gian và thời gian, do đó trong tổ chức thi công cần có các hợp đồng giao nhận thầu xây dựng để đảm bảo trách nhiệm và tăng cường phối hợp chặt chẽ với nhau. Đặc điểm 5: Hoạt động đầu tư thường chịu mức độ rủi ro cao vì đặc điểm vốn lớn, thời gian thực hiện đầu tư và vận hành kết quả đầu tư dài, lao động nhiều Đầu tư và việc đánh đổi những tiêu dùng chắc chắn của hiện tại để mong nhận được những tiêu dùng lớn hơn nhưng chưa thật chắc chắn trong tương lai. Rủi ro trong lĩnh vực đầu tư XDCB chủ yếu do thời gian của quá trình đầu tư kéo dài. Trong thời gian này các yếu tố kinh tế, chính trị và cả tự nhiên ảnh hưởng sẽ gây những tổn thất mà các nhà đầu tư không lường định hết khi lập dự án.
Các yếu tố bão lụt, động đất, chiến tranh có thể tàn phá các công trình được đầu tư. Sự thay đổi chính sách như thay đổi chính sách thuế, mức lãi suất, sự thay đổi thị trường, thay đổi nhu cầu sản phẩm cũng có thể gây nên thiệt hại cho nhà đầu tư. Đầu tư xây dựng cơ bản bằng nguồn vốn ngân sách nhà nước Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước. Nguồn vốn này đã được cơ quan có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm tài chính mà trong đó nguồn vốn chỉ được bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước.
Nguồn vốn ngân sách nhà nước chủ yếu từ các khoản thuế, phát hành tiền, lệ phí, phát hành tiền, nhận viện trợ, bán tài sản và đóng góp tự nguyện. Vốn đầu tư XDCB là toàn bộ những chi phí để đạt được mục đích đầu tư bao 8 gồm chi phí cho việc khảo sát thiết kế và xây dựng, mua sắm, lắp đặt các thiết bị và các chi phí khác được ghi trong tổng dự toán. Là một bộ phận quan trọng của vốn đầu tư (VĐT) trong nền kinh tế quốc dân, đồng thời là một nguồn lực tài chính công rất quan trọng của quốc gia. VĐT XDCB từ NSNN là một phần của VĐT phát triển của NSNN được hình thành từ sự huy động của nhà nước dùng để chi cho việc đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng (KCHT) KT-XH mà không có khả năng thu hồi vốn, các công trình của nhà nước đầu tư theo kế hoạch được phê duyệt nhằm xây dựng và phát triển cơ sở vật chất - kỹ thuật và kết cấu hạ tầng KT-XH cho nền kinh tế quốc dân.
Và được quản lý và sử dụng theo quy trình rất chặt chẽ, phù hợp với các văn bản luật liên quan.