Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TỘI CƢỚP TÀI SẢN VÀ DẤU HIỆU ĐỊNH KHUNG CỦA TỘI CƢỚP TÀI SẢN TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. KHÁI NIỆM TỘI CƢỚP TÀI SẢN VÀ DẤU HIỆU ĐỊNH KHUNG CỦA TỘI CƢỚP TÀI SẢN 1. Khái niệm dấu hiệu định khung và phân biệt dấu hiệu định khung với dấu hiệu định tội và tình tiết tăng nặng, tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự * Khái niệm dấu hiệu định khung Dấu hiệu định khung hình phạt là dấu hiệu thuộc CTTP tăng nặng hoặc cấu thành tội phạm giảm nhẹ, cho phép xác định khung hình phạt giảm nhẹ hoặc tăng nặng so với mức hình phạt quy định trong CTTP cơ bản của những tội cụ thể trong BLHS. Khi các tình tiết của tội phạm không những thỏa mãn dấu hiệu định tội (CTTP cơ bản) mà còn thỏa mãn dấu hiệu của CTTP giảm nhẹ hoặc tăng nặng sẽ cho phép chuyển khung hình phạt áp dụng đối với người phạm tội từ khung hình phạt của CTTP cơ bản sang khung hình phạt của CTTP giảm nhẹ hoặc CTTP tăng nặng.
Các tình tiết làm căn cứ xác định TNHS là những biểu hiện của tội phạm bao gồm những biểu hiện của hành vi phạm tội, những điều kiện, đặc điểm của người phạm tội, những hoàn cảnh, tình huống, đối tượng có ảnh hưởng trực tiếp đến việc thực hiện tội phạm qua đó phản ánh tính nguy hiểm cho xã hội của tội phạm, TNHS của người phạm tội phản ánh quan điểm của Nhà nước về tội phạm, cũng như chính sách hình sự của Nhà nước. Các tình tiết thực tế của vụ việc được người áp dụng luật làm căn cứ để định tội, định khung cũng như quyết định hình phạt đối với người phạm tội. Nếu thiếu 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những tình tiết cụ thể những căn cứ xác đáng có thể dẫn đến việc định tội danh, khung hình phạt hay quyết định hình phạt không đúng, không phù hợp. Trong hoạt động của mình khi giải quyết các vụ án hình sự, các cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng pháp luật về mặt nội dung theo trình tự định tội danh, định khung hình phạt và cuối cùng là quyết định hình phạt tương ứng với tội danh và khung hình phạt đã được xác định ở trên.
Một hành vi vi phạm pháp luật hình sự khi thỏa mãn các dấu hiệu của cấu thành tội phạm của một tội phạm cụ thể được quy định trong Bộ luật hình sự, hành vi đó được chuyển khung hình phạt tăng nặng hay khung hình phạt giảm nhẹ khi đã thỏa mãn các dấu hiệu trong cấu thành tội phạm cơ bản và các dấu hiệu định khung hình phạt (cấu thành tội phạm giảm nhẹ hoặc cấu thành tội phạm tăng nặng) của những tội cụ thể trong Bộ luật hình sự, đó là những tính tiết thuộc về hành vi phạm tội, thuộc về nhận thức, thái độ của người phạm tội đối với việc phạm tội, thuộc về những đặc điểm riêng biệt, phẩm chất cá nhân của người phạm tội [18, tr. * Phân biệt dấu hiệu định khung với dấu hiệu định tội và tình tiết tăng nặng, tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự - Sự khác nhau giữa dấu hiệu định khung với dấu hiệu định tội Dấu hiệu định tội là những biểu hiện của tội phạm phù hợp với dấu hiệu CTTP cơ bản của tội cụ thể trong BLHS. Hoạt động định tội (hay định tội danh) là hoạt động nhận thức, là quá trình xem xét, xác định hành vi nguy hiểm cho xã hội đã thực hiện có là tội phạm hay không (nếu có là tội gì?) trên cơ sở đối chiếu các tình tiết thực tế của hành vi với các dấu hiệu của CTTP, tìm ra sự phù hợp giữa hành vi nguy hiểm cho xã hội đã thực hiện với CTTP cụ thể đã được quy định trong BLHS. Nếu các dấu hiệu trong CTTP cụ thể được thỏa mãn thì hành vi nguy hiểm cho xã hội đã thực hiện là hành vi phạm tội và hành vi đó mang tội danh mà 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CTTP đó phản ánh.
Đối với một tội danh, nhà làm luật mô tả trong các điều luật phần các tội phạm dấu hiệu đặc trưng của tội phạm làm cơ sở pháp lý cho việc xác định và phân biệt giữa tội phạm này với tội phạm khác, giữa tội phạm với không phải là tội phạm. Mỗi tội danh đều phải có một CTTP cơ bản. CTTP cơ bản có thể chỉ mô tả một loại trường hợp phạm tội với một dạng hành vi hoặc với nhiều dạng hành vi khác nhau, CTTP cơ bản cũng có thể mô tả nhiều trường hợp phạm tội khác nhau với những quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ khác nhau. Một hành vi chỉ có thể được coi là hành vi phạm tội nếu đảm bảo các yếu tố về mặt khách thể, mặt khách quan, chủ thể và mặt chủ quan của tội phạm được luật hình sự quy định.
Hành vi đó phải thỏa mãn là hành vi nguy hiểm cho xã hội vi phạm pháp luật hình sự do người có năng lực TNHS, đủ tuổi thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý. Căn cứ vào các yếu tố đó, đối chiếu với các thành tố được mô tả trong CTTP cơ bản để cơ quan tiến hành tố tụng tiến hành định tội đối với một hành vi cụ thể. Tình tiết định tội là tình tiết thực tế của vụ án cụ thể được sử dụng để xác định người phạm tội trong vụ án đó đã phạm tội gì. Các tình tiết xác định TNHS luôn gắn với sự kiện phạm tội, phản ánh tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội và những đặc điểm riêng biệt của người phạm tội.
Khi các tình tiết phù hợp và thỏa mãn dấu hiệu CTTP cơ bản của tội phạm cụ thể trong BLHS sẽ cho phép xác định được người phạm tội đã phạm tội gì, theo điều nào trong BLHS. Ví dụ, xem xét trường hợp người đã có hành vi dùng vũ lực đối với người khác. Dùng vũ lực đối với người khác là dùng sức mạnh vật chất tấn công người khác; mặc dù hành vi dùng vũ lực là hành vi có tính nguy hiểm đáng kể; mặc dù bản chất của sự tấn công là bất hợp pháp. Cho dù tình tiết "dùng vũ lực", "tấn công" phù hợp với dấu hiệu "dùng vũ lực", "tấn công" trong CTTP của tội hiếp dâm (Điều 111), tội cướp tài sản (Điều 133).
nhưng cái đó vẫn chưa nói lên điều gì. Khi xem xét, làm rõ những tình tiết khác như: Việc dùng vũ lực được thực hiện bởi người là nam giới; việc dùng vũ lực nhằm "đè bẹp", "làm tê liệt" sự kháng cự của người là nữ giới để "giao cấu" 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com với người đó - "giao cấu với người phụ nữ trái với ý muốn của họ". Những tình tiết này cho thấy hành vi dùng vũ lực (nói trên) phù hợp và thỏa mãn các dấu hiệu CTTP của tội hiếp dâm. Điều đó cho phép khẳng định người có hành vi nói trên đã phạm tội hiếp dâm (Điều 111).
Trường hợp trên được tiếp tục xem xét và xác định nạn nhân của tội phạm là em gái 15 tuổi - nạn nhân của tội phạm là trẻ em thì hành vi phạm tội hiếp dâm trong trường hợp này phù hợp và thỏa mãn các dấu hiệu CTTP của tội hiếp dâm trẻ em (Điều 112). Tương tự vậy đối với trường hợp người dùng vũ lực nhưng trong những trường hợp pháp luật cho phép (như bắt người phạm tội quả tang, phòng vệ chính đáng, thi hành án tử hình…) thì không phạm tội bởi hành vi dùng vũ lực đó không thỏa mãn bất cứ CTTP nào mà BLHS quy định. Như vậy, ý nghĩa của các tình tiết định tội thể hiện ở chỗ các tình tiết đó cho phép xác định được người phạm tội đã phạm tội gì, theo điều nào trong BLHS. Qua đó có thể áp dụng TNHS cho người phạm tội, dấu hiệu định tội là là những vấn đề cần quan tâm và giải quyết đầu tiên của các cơ quan tiến hành tố tụng khi xem xét một vụ án hình sự, định tội danh là bước đầu tiên trong quá trình tố tụng (xét trên khía cạnh khoa học luật hình sự), khi hành vi thỏa mãn CTTP cơ bản được quy định trong bộ luật hình, nếu thỏa mãn CTTP cơ bản rồi, tiếp sau đó sẽ xem xét tới các dấu hiệu định khung được quy định trong cùng một điều luật nhưng có những tình tiết khác làm tăng nặng hoặc giảm nhẹ TNHS của người phạm tội trước khi nghiên cứu về hình phạt áp dụng đối với người phạm tội.
Tình tiết định khung hình phạt là những tình tiết của tội phạm phù hợp và thỏa mãn dấu hiệu của CTTP giảm nhẹ hoặc CTTP tăng nặng của những tội cụ thể trong BLHS. Do tính đa dạng của tội phạm, cũng như sự cần thiết nhằm phản ánh đúng tính nguy hiểm của hành vi phạm tội, sự phân hóa TNHS cũng như tăng tính giáo dục, đánh giá khả năng cải tạo của người phạm tội bên cạnh CTTP 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cơ bản (của một loại tội) nhà làm luật còn quy định thêm các dấu hiệu phản ánh tội phạm có tính nguy hiểm cho xã hội cao hơn hoặc thấp so với khung hình phạt của CTTP cơ bản. Những dấu hiệu đó được gọi là dấu hiệu (yếu tố) định khung hình phạt. Khi các tình tiết của tội phạm không những thỏa mãn dấu hiệu định tội (CTTP cơ bản) mà còn thỏa mãn dấu hiệu của CTTP giảm nhẹ hoặc tăng nặng sẽ cho phép chuyển khung hình phạt áp dụng đối với người phạm tội từ khung hình phạt của CTTP cơ bản sang khung hình giảm nhẹ hoặc tăng nặng.
Ví dụ, các tình tiết trong hành vi phạm tội giết người của một người không những thỏa mãn dấu hiệu mặt khách quan, mặt chủ quan, khách thể, chủ thể của tội giết người (khoản 2 Điều 93) mà còn thỏa mãn dấu hiệu quy định tại các điểm a, b. Trường hợp này sẽ cho phép chuyển khung hình phạt áp dụng đối với người đó từ khoản 2 sang khoản 1 Điều 93 BLHS. Các tình tiết đó được gọi là tình tiết định khung hình phạt. Nói cách khác, đó chính là các tình tiết có ý nghĩa định khung hình phạt đối với tội phạm.