MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong lịch sử phát triển, hầu như các quốc gia ven biển trên thế giới đều có sự phát triển đột phá bởi những lợi thế về nguồn tài nguyên biển quý giá, thì ngày nay, thế kỷ 21 - Thế kỷ của đại dương, công cuộc đô thị hóa luôn bao hàm những hướng đi khai thác xây dựng tại dải ven biển. Đó là lý do những tuyến đường ven biển xuất hiện làm khai mở một khoảng đệm liên kết biển vào đô thị, hình thành thêm lợi thế về hạ tầng phục vụ du lịch biển, trở thành một nguồn thu lớn cho kinh tế của quốc gia, vùng và mỗi địa phương. Việt Nam với hơn 3260 km đường bở biển cùng 250 đô thị biển đảo với nguồn tài nguyên biển phong phú.
Du lịch biển chiếm hơn 70% thu nhập ngân sách toàn ngành. Phát triển du lịch biển là một nhiệm vụ quan trọng nhằm đẩy mạnh kinh tế biển thực hiện ―Chiến lược biển Việt Nam đến năm 2020‖1. Do đó, định hướng cho các đô thị ven biển phát triển kinh tế biển và khai thác tiềm năng du lịch là xu thế tất yếu. Phát triển dải ven biển và xây dựng những tuyến đường ven biển cho đô thị làm sao để có thể phát huy tốt nhất vai trò phục vụ cộng đồng và tạo thành ―hạt nhân‖ du lịch vùng là những bước đi đầu tiên để phát huy thế mạnh của đô thị có biển.
Tuy nhiên, không phải nơi nào những tuyến đường ven biển cũng có những tổ chức phù hợp để đẩy mạnh du lịch theo đúng nghĩa. Rất nhiều đô thị ven biển đang ra sức chỉnh trang, xây dựng không gian ven biển theo xu thế hội nhập và du lịch hóa đang dần bộc lộ những yếu kém và mất mát từ những tổ chức không phù hợp hoặc mải chạy theo những giá trị kinh tế mà đánh mất đi những giá trị cốt lõi. Là một thành phố ven biển miền Trung, Quy Nhơn đang được biết đến là một điểm đến du lịch hàng đầu châu Á2. Trong bối cảnh thuận lợi đó, càng khẳng định tầm quan trọng của công tác chỉnh trang đô thị tại tuyến đường ven biển An Dương Vương, trục đường ven vịnh Quy Nhơn.
Tuyến đường được xây dựng rộng rãi trở thành trục cảnh quan ven biển với không gian thoáng đãng, tuy nhiên hoạt động kinh 1 Theo tinh thần Nghị quyết số 27/2007/NQ-CP ngày 30/5/2007 của Chính phủ phê duyệt Chương trình hành động về chiến lược biển việt nam đến năm 2020 2 Đầu tháng 10.2015, tạp chí du lịch Anh Rough Guides đã bình chọn thành phố biển Quy Nhơn (Bình Định) là 1 trong 3 điểm du lịch hàng đầu ở Đông Nam Á 1 tế, du lịch vẫn còn rất mờ nhạt, các hoạt động đô thị của tuyến đường cũng chỉ duy trì tại hai thời điểm sáng sớm và chiều tối. Những cảm nhận của du khách khi đến đây không mấy ấn tượng với ―tuyến đường du lịch‖ này bởi đây chưa thực sự là một điểm sáng có tầm ảnh hưởng về cảnh quan cũng như làm nên đột phá nền kinh tế - xã hội của địa phương, làm nên sự khác biệt mạnh mẽ và sức hút riêng cho đô thị du lịch so với những đô thị duyên hải miền Trung, nhất là so với Nha Trang. Có thể dễ dàng nhận thấy, tại Nha Trang, các hoạt động du lịch nghỉ dưỡng tập trung tại ven bờ vịnh Nha Trang xinh đẹp gắn với trục đường thương mại - dịch vụ - du lịch Trần Phú cùng vô số các hoạt động thường nhật, các loại hình dịch vụ đa dạng, sầm uất làm nên hình ảnh một đô thị năng động, ấn tượng. Hình ảnh đó hoàn toàn vượt trội với tuyến đường ven biển An Dương Vương, cho dù tuyến đường cũng được ấn định vai trò tạo lập cảnh quan và phục vụ thương mại - du lịch cho Quy Nhơn.
Vậy tại sao hai tuyến đường ven biển lại có sự khác biệt như vậy? Những tuyến đường ven biển có đóng góp vai trò gì cho du lịch? Tổ chức không gian - xã hội gắn với tuyến đường ven biển này làm thế nào để có thể tạo lập được sự hấp dẫn và đáp ứng nhu cầu du lịch, góp phần đẩy mạnh kinh tế địa phương? Nhất là trong giai đoạn, kinh tế biển và khai thác du lịch đang được Nhà nước và Đảng quan tâm với những đường hướng tích cực, để trả lời những vấn đề đó, đề tài “Đánh giá vai trò và tổ chức không gian xã hội của tuyến đường ven biển đối với phát triển du lịch địa phương (Nghiên cứu so sánh hai trường hợp thành phố Nha Trang và Quy Nhơn)”được đặt ra, thiết nghĩ đây là vấn đề vừa có tính cấp bách, vừa có tính lâu dài và rất cần có những nghiên cứu tỉ mỉ. Tình hình nghiên cứu Hầu hết các đề tài quan tâm nghiên cứu tuyến đường ven biển ở một khía cạnh chung là dải ven bờ (waterfront), xem xét tuyến đường ven biển ở góc độ một thành tố của không gian đô thị trong bối cảnh BĐKH đang xảy ra ngày càng nghiêm trọng. Các nghiên cứu được phân thành hai nhóm với nội dung như sau: 2. Nhóm đề tài, ấn phẩm nghiên cứu về quy hoạch đô thị biển, thiết kế tổ chức không gian cảnh quan cho các thành phố ven biển 2 - Kỷ yếu hội thảo khoa học ―Quy hoạch và kiến trúc đô thị biển‖ của Hội kiến trúc sư Việt Nam tổ chức tại TP Quy Nhơn vào tháng 3/2006 quy tụ nhiều bài tham luận nói về thực trạng quy hoạch chung và kiến trúc của các đô thị nằm trong chuỗi đô thị duyên hải Việt Nam.
Hầu hết, các tham luận đều có xuất hiện bóng dáng các tuyến đường ven biển và những vấn đề thực trạng trong quy hoạch để phát huy hết tiềm lực, khai thác triệt để tiềm năng biển mang lại cho đô thị là xu thế tất yếu để phát triển, trong đó phát triển kinh tế và du lịch là điều được chú trọng nhất. Tuyến đường ven biển được quan tâm như một thành tố không tách rời của không gian dải kiến trúc cảnh quan ven biển để tạo lập hình ảnh du lịch cho địa phương. Tuy chưa được tách biệt thành những nghiên cứu chuyên biệt, nhưng TĐVB đã có sự quan tâm nhất định, đề cập đến vấn đề bất cập vì sự chia cắt không gian đô thị, sự hài hòa giữa phục vụ du lịch và cộng đồng chưa được đảm bảo. - Luận án ―Nghiên cứu sinh thái đô thị du lịch trong QH xây dựng đô thị ven biển Việt Nam - lấy ví dụ thành phố Nha Trang‖ của tiến sĩ Đỗ Tú Lan (2004).
Tác giả chủ yếu nghiên cứu sâu về những yếu tố cơ bản của hệ sinh thái đô thị du lịch ven biển, phân tích có tính hệ thống các đặc điểm theo dạng bóc tách từng phân hệ thành phần có liên hệ với cấu trúc tổng thể đô thị ven biển để tìm ra giải pháp tính toán cụ thể nhằm hướng tới xây dựng thành phố du lịch ven biển phát triển cân bằng và bền vững. Tác giả lựa chọn đối tượng nghiên cứu áp dụng cụ thể là thành phố biển Nha Trang - Khánh Hòa. Trên cơ sở hệ thống khoa học về sinh thái đô thị và phát triển bền vững, tác giả tổng hợp những vấn đề về quy hoạch đô thị theo tiêu chí đô thị du lịch sinh thái, khái quát thành mô hình cơ cấu tổ chức không gian thành phố và sử dụng đô thị Nha Trang làm trường hợp để áp dụng các đề xuất này. Tác giả nghiên cứu nhiều về vấn đề quy hoạch đô thị như vấn đề sử dụng đất, mật độ xây dựng ven biển, bố trí các khu chức năng trong đô thị, chỉ tiêu xây dựng trên diện tích tự nhiên của các khu vực sinh thái ven biển, tổ chức không gian kiến trúc cảnh quan… Tuy có nhắc tới với vai trò là trục giao thông, tác giả vẫn chưa đề cập chi tiết đến các tổ chức không gian – xã hội của tuyến đường ven biển – trục giao thông quan trọng tại dải ven bờ và những vai trò to lớn của nó đối với một đô thị du lịch sinh thái.
- Nghiên cứu ―Urban Spatial Structure design of coastal cities in order to reduce undesirable effects of climate changes (nghiên cứu trường hợp thành phố 3 Fereidunkenar) của tác giả Mohammad Reza Haghjoo, thành viên của hội đồng quản trị khoa học, Khoa Nghệ thuật và Đại học Kiến trúc Mazandaran, Babolsar, Iran (2011) có nhắc đến quy hoạch các đô thị ven biển trong cuộc chiến chủ động chống lại BĐKH là việc làm cần thiết, nhất là đối với dải ven bờ. Các cấu trúc hiện nay của đô thị ven biển tại thành phố Fereidunkenar được cho là không bền vững so với các chỉ tiêu phát triển bền vững mà cấu trúc không gian có trách nhiệm phải đảm bảo được chúng. Trong đó, các mô hình tổ chức giao thông có vai trò to lớn và quan trọng trong việc đảm bảo lượng khí thải đô thị đám bảo được các chỉ tiêu bền vững. Với tuyến đường ven biển chạy dọc song song dải ven biển, vai trò của nó được chứng minh như những dòng chảy lưu thông không khí trong đô thị, cùng với các kết nối tuyến giao cắt phạm vi ngắn làm giảm mức CO2 và điều tiết khí hậu thông thoáng cho thành phố.
Không gian tuyến đường này cũng sẽ tùy thuộc vào thiết kể có thể khuyến khích người dân đi bộ để giảm thiểu lượng khí thải từ phương tiện giao thông. - Nghiên cứu ―Development opportunities for the new waterfront in south side of Kungsholmen in terms of tourism and recreation: an urban design approach to vibrant urban waterfront development in Stockholm‖ (Cơ hội phát triển cho khu vực ven sông mới phía nam Kungsholmen về du lịch và vui chơi giải trí: một cách tiếp cận thiết kế đô thị để phát triển đô thị ven sông sôi động ở Stockholm) của tác giả Mohammed Anisur Rahman thuộc khoa Nghiên cứu vùng và đô thị, Quy hoạch Đô thị và Môi trường Stockholm (2010), nghiên cứu này hướng đến thảo luận về tiềm năng du lịch và vui chơi giải trí ở Stockholm bằng cách phát triển khu vực ven sông của nó. Các đô thị đã thích nghi khác biệt đáng kể trong nền văn hóa đô thị khác nhau. Không gian ven sông của Kungsholmen là nguồn tài nguyên độc đáo và có giá trị.
Tuy nhiên, hầu hết các không gian ven sông không được thiết kế tốt và nằm không liên kết đúng với những khu du lịch gần đó, làm giảm đi sức sống và giá trị du lịch mà nó mang lại.