Luận án đánh giá tiềm năng đất đai và đề xuất giải pháp sử dụng đất nông nghiệp bền vững huyện hải hậu tỉnh nam định

Chuyên khảo nông nghiệp phân tích Luận án đánh giá tiềm năng đất đai và đề xuất giải pháp sử dụng đất nông nghiệp bền vững huyện hải, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất

• Trường học: Trường Đại Học Nông Nghiệp
• Chuyên ngành: Nông Nghiệp
• Đề tài: Đánh Giá Tiềm Năng Đất Đai Và Giải Pháp Sử Dụng Đất Nông Nghiệp Bền Vững Tại Hải Hậu, Nam Định
• Loại tài liệu: Đề Tài Nghiên Cứu
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Nam Định

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan về đánh giá đất đai
• 1.1.1. Khái niệm về đất, đánh giá đất đai, sử dụng đất, hệ thống sử dụng đất
• 1.1.2. Các nghiên cứu về đánh giá đất đai trên thế giới
• 1.1.2.1. Tình hình đánh giá đất đai ở Liên Xô (cũ)
• 1.1.2.2. Tình hình đánh giá đất đai ở Mỹ
• 1.1.2.3. Tình hình đánh giá đất đai ở Anh

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Đất đai là yếu tố quan trọng hàng đầu trong sản xuất nông nghiệp. Việc đánh giá tiềm năng đất đai giúp xác định ưu thế và hạn chế của đất, từ đó đưa ra các giải pháp sử dụng đất hợp lý. Sự gia tăng dân số và nhu cầu lương thực, thực phẩm ngày càng cao đòi hỏi ngành nông nghiệp phải tăng năng suất và chất lượng sản phẩm. Việc duy trì độ phì nhiêu của đất là rất cần thiết. Đánh giá số lượng và chất lượng đất đai sẽ hỗ trợ cho việc sử dụng tài nguyên đất một cách hiệu quả và bền vững. Các chính sách về quản lý đất đai đã được ban hành từ những năm 1980 đã góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, việc khai thác tiềm năng đất đai vẫn còn nhiều hạn chế, đặc biệt là ở các vùng ven biển như Hải Hậu, Nam Định.

1.1. Tình hình sử dụng đất nông nghiệp tại Hải Hậu

Hải Hậu là huyện ven biển với nhiều tiềm năng phát triển nông nghiệp. Tuy nhiên, nông nghiệp chủ yếu vẫn tập trung vào sản xuất lương thực như lúa gạo. Việc chuyển đổi một phần diện tích đất sang nuôi trồng thủy sản đã mang lại hiệu quả nhất định. Để nâng cao giá trị sử dụng đất, cần phải đánh giá tiềm năng đất đai và xác định hướng chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi. Việc này không chỉ giúp cải thiện đời sống người dân mà còn đảm bảo tính bền vững trong sản xuất nông nghiệp.

II. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu của nghiên cứu là đánh giá tiềm năng đất đai và hiệu quả sử dụng đất tại huyện Hải Hậu. Nghiên cứu sẽ phân hạng thích hợp đất đai, đánh giá hiệu quả các mô hình sản xuất nông nghiệp và tính bền vững của các loại hình sử dụng đất. Kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở cho các nhà quản lý trong việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi theo hướng hiệu quả và bền vững. Đặc biệt, nghiên cứu sẽ đề xuất các giải pháp sử dụng đất nông nghiệp bền vững đến năm 2020, nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất và thu nhập cho người dân.

2.1. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Nghiên cứu sẽ cung cấp bộ dữ liệu cơ bản về tiềm năng đất đai của huyện Hải Hậu, làm cơ sở cho việc đề xuất các giải pháp sử dụng đất nông nghiệp bền vững. Kết quả nghiên cứu sẽ hỗ trợ các nhà quản lý trong việc chỉ đạo sản xuất nông nghiệp, giúp địa phương chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp phù hợp. Điều này không chỉ góp phần tăng thu nhập cho người sản xuất mà còn đảm bảo sự phát triển bền vững cho ngành nông nghiệp tại Hải Hậu.

III. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu bao gồm điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện Hải Hậu, các loại đất sản xuất nông nghiệp và các mô hình sản xuất nông nghiệp điển hình. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào địa giới hành chính huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định, trong giai đoạn từ 1980 đến 2013, với trọng tâm là các vấn đề liên quan trong giai đoạn 2009 - 2011. Việc xác định rõ đối tượng và phạm vi nghiên cứu sẽ giúp đảm bảo tính chính xác và khả thi của các giải pháp sử dụng đất được đề xuất.

3.1. Các loại hình sử dụng đất nông nghiệp

Nghiên cứu sẽ phân tích các loại hình sử dụng đất nông nghiệp hiện có tại huyện Hải Hậu, bao gồm đất trồng cây hàng năm, đất trồng cây lâu năm, và đất nuôi trồng thủy sản. Việc đánh giá các loại hình này sẽ giúp xác định những ưu điểm và hạn chế trong việc sử dụng đất, từ đó đề xuất các phương án cải thiện hiệu quả sử dụng đất. Các mô hình sản xuất nông nghiệp điển hình cũng sẽ được xem xét để rút ra bài học kinh nghiệm cho việc phát triển bền vững trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tài nguyên đất đai đóng vai trò là tư liệu sản xuất đặc biệt, không thể thay thế đối với ngành nông nghiệp và sự phát triển kinh tế bền vững. Tại Việt Nam, áp lực gia tăng dân số cùng quá trình đô thị hóa đã khiến bình quân diện tích đất tự nhiên trên đầu người ở mức thấp với khoảng 3.808 m²/người, trong đó đất sản xuất nông nghiệp chỉ đạt 1.100 m²/người và đất trồng lúa là 470 m²/người. Điều này đặt ra yêu cầu cấp bách phải khai thác sử dụng đất theo chiều sâu, thâm canh tăng vụ đi đôi với việc duy trì độ phì nhiêu của đất.

Huyện Hải Hậu là địa bàn ven biển nằm ở phía Đông Nam tỉnh Nam Định, sở hữu tổng diện tích tự nhiên 22.895,59 ha với 35 đơn vị hành chính cấp xã, thị trấn. Nằm trong vùng hạ lưu đồng bằng sông Hồng, địa hình khu vực tương đối trũng thấp với độ cao dao động từ 0,1 m đến 1,9 m, thường xuyên chịu tác động trực tiếp từ chế độ thủy triều cao từ 2,5 m đến 3,5 m, nguy cơ xâm nhập mặn và biến đổi khí hậu toàn cầu. Mặc dù địa phương đã đạt nhiều thành tựu lớn trong thâm canh lúa nước và bước đầu chuyển đổi mô hình nuôi trồng thủy sản, việc khai thác quỹ đất tại đây vẫn còn bộc lộ nhiều hạn chế, chưa phát huy hết tiềm năng sinh thái đặc thù của 3.260 km bờ biển quốc gia nói chung và dải ven biển Nam Định nói riêng.

Nghiên cứu được triển khai nhằm đánh giá toàn diện tiềm năng đất đai, phân hạng thích hợp đất đai cho các loại hình sử dụng đất (LUT), từ đó xác định tính bền vững về kinh tế, xã hội, môi trường và đề xuất phương án quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp huyện Hải Hậu đến năm 2020. Kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học vững chắc và các chỉ số định lượng giúp các nhà quản lý địa phương tối ưu hóa cơ cấu cây trồng, vật nuôi, nâng cao giá trị gia tăng trên 1 ha canh tác và bảo vệ môi trường sinh thái ven biển lâu dài.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng đồng bộ ba hệ thống lý thuyết nền tảng trong khoa học đất và phát triển nông nghiệp:

Thứ nhất, học thuyết Thổ nhưỡng học và Sinh thái cảnh quan (Landscape Ecology) xác định đất là vật thể tự nhiên hình thành dưới tác động tổng hợp của 6 yếu tố: đá mẹ, khí hậu, sinh vật, địa hình, thời gian và sự tác động của con người. Trong đó, chất lượng đất đai được xác lập qua các thuộc tính vật lý, hóa học, sinh học và chế độ thủy văn đặc trưng.

Thứ hai, Khung đánh giá đất đai của Tổ chức Nông Lương Liên Hợp Quốc (FAO, 1976) dựa trên nguyên tắc so sánh, đối chiếu trực tiếp giữa yêu cầu sử dụng đất (Land Use Requirements - LUR) của từng loại hình sử dụng đất với chất lượng và tính chất đất đai vốn có (Land Qualities/Characteristics). Mức độ thích hợp đất đai được chia thành 4 cấp: Rất thích hợp (S1), Thích hợp (S2), Ít thích hợp (S3) và Không thích hợp (N).

Thứ ba, mô hình phát triển nông nghiệp bền vững (Brundtland 1987, Rio 1992) tích hợp 3 trụ cột cân bằng: Bền vững kinh tế (đảm bảo tổng giá trị sản xuất GO, chi phí trung gian IC, giá trị gia tăng VA và tỷ suất VA/IC đạt hiệu quả cao), Bền vững xã hội (thu hút lao động, nâng cao thu nhập, phù hợp năng lực nông hộ và tập quán canh tác), Bền vững môi trường (chống suy thoái đất, kiểm soát mặn hóa, bảo vệ nguồn nước mặt và giữ cân bằng sinh thái).

Phương pháp nghiên cứu

Để bảo đảm tính khách quan và độ chính xác của các phân tích khoa học, đề tài áp dụng hệ thống phương pháp nghiên cứu liên ngành:

• Phương pháp chọn mẫu và điều tra xã hội học (PRA): Nghiên cứu tiến hành khảo sát trực tiếp 300 nông hộ đại diện (chiếm khoảng 0,34% tổng số hộ toàn huyện) bằng phiếu điều tra chuẩn hóa. Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng được áp dụng dựa trên quy mô diện tích và đặc tính của 7 loại hình sử dụng đất (LUT) chính: 170 hộ canh tác 2 vụ lúa, 37 hộ chuyên 2 lúa - 1 màu, 35 hộ chuyên nuôi trồng thủy sản, 34 hộ chuyên canh rau màu, 11 hộ sản xuất muối, 8 hộ mô hình 2 màu - 1 lúa và 5 hộ kết hợp 1 lúa - 1 cá.
• Phương pháp khảo sát thực địa và phân tích thổ nhưỡng: Đề tài tiến hành đào và mô tả 100 phẫu diện đất theo Tiêu chuẩn ngành 10 TCN 68-84 (tương ứng TCVN 9487:2012), bao gồm 10 phẫu diện chính lấy mẫu tầng phát sinh phân tích 17 chỉ tiêu lý hóa học (thành phần cơ giới, pH, CEC, hữu cơ tổng số OC%, đạm tổng số N%, lân dễ tiêu, kali trao đổi, độ mặn Cl-, tổng số muối tan TSMT) và 30 mẫu nông hóa tầng mặt (0-20 cm) phân tích 15 chỉ tiêu. Mẫu nước mặt và nước tưới được thu thập và đánh giá theo các quy chuẩn QCVN 08:2008/BTNMT, QCVN 10:2008/BTNMT và QCVN 39:2011/BTNMT.
• Phương pháp đánh giá đất và ứng dụng công nghệ không gian (GIS): Áp dụng quy trình đánh giá 2 bước theo FAO kết hợp phần mềm ArcGIS, MapInfo và Microstation để số hóa, tích hợp và chồng xếp 6 bản đồ đơn tính (thành phần cơ giới, độ phì tầng mặt, độ mặn, địa hình tương đối, chế độ tưới, chế độ tiêu) trên hệ quy chiếu chuẩn VN-2000, từ đó xây dựng bản đồ đơn vị đất đai và bản đồ phân hạng thích hợp đất đai huyện Hải Hậu tỷ lệ 1:25.000.
• Phương pháp ma trận cho điểm đa tiêu chí: Đánh giá tính bền vững định lượng của từng LUT thông qua việc gán trọng số và thang điểm cho các nhóm chỉ tiêu kinh tế, xã hội và môi trường trong chuỗi dữ liệu thực nghiệm 3 năm liên tiếp (2009 - 2011).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực địa và xử lý dữ liệu thổ nhưỡng tại huyện Hải Hậu đã mang lại các phát hiện khoa học quan trọng:

Thứ nhất, quỹ đất nông nghiệp của huyện mang đặc thù rõ nét của vùng trầm tích ven biển trẻ. Toàn bộ diện tích đất tự nhiên 22.895,59 ha được bồi tụ bởi hệ thống sông Hồng và tác động của biển. Đất đai phân bố thành 2 nhóm chính: đất phù sa được bồi và không được bồi lắng (chiếm trên 65% diện tích) có độ phì nhiêu từ trung bình đến khá, hàm lượng dinh dưỡng hữu cơ tổng số OC dao động 1,2 - 2,1%, và nhóm đất phù sa nhiễm mặn (chiếm gần 30% diện tích) tập trung ở các xã bãi ngang và vùng cửa sông chịu tác động trực tiếp của độ mặn Cl- từ 0,15% đến trên 0,40%.

Thứ hai, kết quả đánh giá hiệu quả kinh tế - kỹ thuật giữa các LUT ghi nhận sự chênh lệch lớn về giá trị gia tăng. Mô hình chuyên canh 2 vụ lúa truyền thống có chi phí đầu tư phân bón hóa học cao nhưng giá trị gia tăng chỉ đạt mức trung bình từ 35 - 42 triệu đồng/ha/năm, tỷ suất lợi ích trên chi phí (VA/IC) dao động quanh mức 1,1 - 1,3 lần. Trong khi đó, các mô hình luân canh 2 lúa - 1 vụ đông (cà chua, ngô, rau màu) và chuyên canh rau màu cho giá trị gia tăng đạt từ 85 - 120 triệu đồng/ha/năm, cao gấp 2,0 - 2,8 lần so với độc canh lúa thuần. Mô hình nuôi thủy sản mặn lợ (tôm thẻ chân trắng) ghi nhận doanh thu vượt trội, đạt từ 250 - 400 triệu đồng/ha/năm nhưng chi phí đầu tư ban đầu lớn và tiềm ẩn rủi ro môi trường cao.

Thứ ba, nghiên cứu đã xác định và khoanh vùng thành công quỹ sinh thái thích nghi tối ưu của giống lúa đặc sản Tám xoan Hải Hậu trên địa bàn 27/35 xã, thị trấn. Giống lúa này đòi hỏi tính chất đất phù sa có thành phần cơ giới thịt nhẹ đến thịt trung bình, tầng canh tác dày trên 25 cm và nguồn nước tưới giàu phù sa ngọt, mở ra tiềm năng hàng hóa cao cấp cho vùng địa lý đặc thù.

Thảo luận kết quả

Khi tổng hợp các dữ liệu nghiên cứu, hệ số tương quan giữa chất lượng đất đai và hiệu quả sử dụng đất được thể hiện rất rõ. Dữ liệu có thể được trình bày một cách trực quan qua biểu đồ cột so sánh hiệu quả kinh tế (GO, IC, VA) giữa 7 loại hình sử dụng đất, kết hợp bảng ma trận phân hạng thích hợp đất đai thể hiện diện tích các cấp S1, S2, S3 trên bản đồ số GIS tỷ lệ 1:25.000.

Nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm độ phì nhiêu tại một số vùng thâm canh lúa thuần là do tập quán lạm dụng phân bón vô cơ (đạm hóa học) và thuốc bảo vệ thực vật, làm cho đất bị chua hóa (pHKCl giảm xuống dưới 4,5) và dung tích hấp thu trao đổi CEC suy giảm. Thêm vào đó, đặc thù khí hậu với lượng mưa bình quân 1.760 mm/năm nhưng tập trung tới 80% vào mùa mưa (từ tháng 5 đến tháng 10) kết hợp chế độ gió mùa cực đại 35 - 40 m/s khi có bão gây ra tình trạng ngập úng cục bộ, trong khi mùa khô lại đối mặt với thiếu nước ngọt thau chua rửa mặn.

So sánh với các nghiên cứu tương đồng tại huyện Nghĩa Hưng và vùng duyên hải Bắc Bộ, kết quả nghiên cứu tại Hải Hậu tái khẳng định rằng việc duy trì độc canh lúa nước trên đất ven biển không mang lại tính bền vững lâu dài. Việc chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất sang đa dạng hóa cây trồng cạn có giá trị kinh tế cao trong vụ đông và nuôi trồng thủy sản sinh thái tại vùng mặn lợ là xu thế tất yếu nhằm nâng cao giá trị chuỗi sản xuất nông nghiệp trước bối cảnh biến đổi khí hậu.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân hạng thích hợp đất đai và đánh giá tính bền vững, đề tài đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp huyện Hải Hậu:

• Tái cơ cấu quy hoạch không gian sử dụng đất nông nghiệp: Ủy ban nhân dân huyện Hải Hậu và Phòng Tài nguyên và Môi trường cần chủ trì chuyển đổi khoảng 1.200 - 1.500 ha đất độc canh lúa năng suất thấp, trũng ngập hoặc nhiễm mặn nhẹ sang mô hình luân canh 2 lúa - 1 cây vụ đông và chuyên canh rau màu chất lượng cao; chuyển đổi khoảng 300 - 450 ha đất làm muối kém hiệu quả sang nuôi trồng thủy sản công nghệ cao (tôm thẻ chân trắng, cá bống bớp) hoàn thành trước năm 2020.
• Áp dụng tiến bộ kỹ thuật canh tác và cải tạo đất: Phòng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn phối hợp Trạm Khuyến nông huyện hướng dẫn nông hộ áp dụng quy trình VietGAP, giảm 20 - 30% lượng phân bón vô cơ, tăng cường bón phân hữu cơ sinh học và vôi bột để nâng cao chỉ số pH đất lên trên 5,5, duy trì hàm lượng chất hữu cơ OC tầng mặt đạt trên 2,0% trong giai đoạn 2016 - 2020.
• Nâng cấp hạ tầng thủy lợi và đê kè ngăn mặn: Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Khai thác Công trình Thủy lợi huyện phối hợp với các hợp tác xã nông nghiệp đầu tư nạo vét, kiên cố hóa 100% hệ thống kênh mương tưới tiêu chính, chủ động điều tiết nguồn nước ngọt từ sông Hồng thau rửa mặn thường xuyên cho 15.000 ha đất nông nghiệp nội đồng, nâng cấp các cống xung yếu ngăn triều cường 2,5 - 3,5 m trước năm 2019.
• Xây dựng chuỗi giá trị và phát triển thương hiệu gạo đặc sản: Ủy ban nhân dân tỉnh Nam Định và Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn triển khai dự án mở rộng diện tích canh tác lúa Tám xoan Hải Hậu đạt tiêu chuẩn chỉ dẫn địa lý tại 27 xã được quy hoạch, thiết lập liên kết tiêu thụ sản phẩm giữa doanh nghiệp và nông dân nhằm tăng giá trị sản phẩm lên từ 25% đến 35% trong chu kỳ 2018 - 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo chuyên môn sâu, mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cán bộ quản lý Nhà nước và cơ quan quy hoạch: Lãnh đạo Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Ủy ban nhân dân cấp huyện, xã có thể sử dụng hệ thống bản đồ số và số liệu phân hạng thích hợp đất đai làm cơ sở pháp lý và kỹ thuật để xây dựng quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất nông nghiệp định kỳ 5 năm và 10 năm.
• Chuyên gia, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Các nhà khoa học thuộc chuyên ngành Quản lý Đất đai, Khoa học Môi trường, Nông hóa Thổ nhưỡng có thể tham khảo phương pháp tiếp cận đa chiều của FAO, quy trình xây dựng bản đồ GIS đa lớp và bộ tiêu chí đánh giá tính bền vững đất đai để ứng dụng cho các địa bàn nghiên cứu tương tự.
• Doanh nghiệp nông nghiệp và hợp tác xã: Các đơn vị kinh doanh nông nghiệp tìm thấy căn cứ tin cậy để lựa chọn vùng sinh thái phù hợp đầu tư sản xuất nông sản hàng hóa, vùng chuyên canh lúa chất lượng cao hoặc dự án nuôi trồng thủy sản ven biển an toàn sinh học.
• Giảng viên và sinh viên các trường đại học: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy, học tập chuyên đề về Đánh giá đất, Quản lý tài nguyên thiên nhiên, Quy hoạch phát triển nông thôn và Nông nghiệp sinh thái bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao cần áp dụng phương pháp đánh giá đất của FAO thay vì phương pháp truyền thống? Phương pháp truyền thống trước đây chủ yếu dựa vào tính chất thổ nhưỡng thuần túy mà chưa kết hợp đầy đủ với yêu cầu sinh thái của cây trồng và điều kiện kinh tế - xã hội. Quy trình của FAO cung cấp phương pháp tiếp cận định lượng toàn diện, tích hợp chất lượng đất đai với các chỉ số tài chính (GO, IC, VA) và tác động môi trường, bảo đảm tính khả thi cao trong thực tiễn.

Cỡ mẫu điều tra 300 nông hộ và 100 phẫu diện đất có bảo đảm độ tin cậy khoa học? Cỡ mẫu 300 hộ được phân bổ ngẫu nhiên phân tầng theo 7 LUT chính trên toàn bộ 35 xã, thị trấn, chiếm 0,34% tổng số hộ của huyện kết hợp cùng 100 phẫu diện đất (10 phẫu diện phân tích 17 chỉ tiêu, 30 mẫu nông hóa) hoàn toàn đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật quy định tại Tiêu chuẩn ngành 10 TCN 68-84 và TCVN 8409:2010 về điều tra phân loại đất cấp huyện.

Mô hình sử dụng đất nào mang lại hiệu quả bền vững cao nhất tại Hải Hậu? Mô hình luân canh 2 vụ lúa kết hợp 1 vụ rau màu vụ đông (đặc biệt là cà chua, dưa chuột, ngô) đạt điểm số bền vững cao nhất. Mô hình này vừa nâng cao giá trị gia tăng lên 85 - 120 triệu đồng/ha/năm, vừa tận dụng triệt để quỹ đất mùa khô, cắt đứt vòng đời sâu bệnh và duy trì kết cấu đất tốt hơn so với độc canh lúa nước.

Những yếu tố tự nhiên nào hạn chế lớn nhất đến sản xuất nông nghiệp ven biển Hải Hậu? Ba yếu tố hạn chế lớn nhất gồm: độ mặn đất và nguồn nước ngầm trong mùa khô do chịu ảnh hưởng triều cường 2,5 - 3,5 m; lượng mưa lớn 1.760 mm phân bố không đều (80% dồn vào các tháng 7, 8, 9, 10) gây úng trũng cục bộ; và nguy cơ bão lũ, gió giật với vận tốc 35 - 40 m/s từ vịnh Bắc Bộ.

Quỹ đất phù hợp để phát triển giống lúa Tám xoan Hải Hậu được phân bố ra sao? Nghiên cứu xác định giống lúa Tám xoan đặc sản thích nghi tối ưu trên vùng đất phù sa ngọt không glây hoặc ít glây, phân bố tại 27 xã, thị trấn thuộc huyện. Việc phát triển giống lúa này đòi hỏi bảo vệ nghiêm ngặt nguồn nước tưới ngọt từ sông Hồng và tuân thủ quy trình canh tác hữu cơ truyền thống.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập toàn diện cơ sở dữ liệu thổ nhưỡng và chất lượng đất đai huyện Hải Hậu trên quy mô 22.895,59 ha với 100 phẫu diện khảo sát và 30 mẫu nông hóa chuẩn hóa.
• Phân tích chi tiết hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường của 7 loại hình sử dụng đất (LUT), chứng minh ưu thế vượt trội của các mô hình luân canh lúa - màu so với độc canh lúa thuần.
• Ứng dụng thành công công nghệ GIS tích hợp khung đánh giá FAO để xây dựng bản đồ đơn vị đất đai và bản đồ thích hợp đất đai tỷ lệ 1:25.000, xác định vùng phân bố lúa Tám xoan tại 27 xã.
• Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp về quy hoạch không gian, kỹ thuật cải tạo đất, thủy lợi ngăn mặn và chính sách chuỗi giá trị định hướng đến năm 2020.
• Nghiên cứu đóng góp nguồn tư liệu khoa học chuẩn xác phục vụ trực tiếp cho công tác quản lý tài nguyên đất đai và chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp tại các huyện ven biển đồng bằng sông Hồng.

Các cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp quan tâm có thể khai thác chi tiết bộ bản đồ số hóa GIS và hệ thống bảng biểu phân tích chuyên sâu trong toàn văn luận án để triển khai các mô hình ứng dụng thực tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Tính cấp thiết của đề tài Đất đai là yếu tố quan trọng hàng đầu, không thể thay thế đối với tất cả các hoạt động sản xuất nông, lâm nghiệp. Việc nghiên cứu cải tiến, phát triển các hoạt động sản xuất nông, lâm nghiệp đều phải bắt đầu từ việc đánh giá tiềm năng tài nguyên đất, từ đó xác định đƣợc những ƣu thế, cũng nhƣ những hạn chế của đất đai và hiện trạng hoạt động canh tác là rất quan trọng. Ở nƣớc ta, vấn đề sử dụng đất nông nghiệp luôn nhận đƣợc sự quan tâm đặc biệt của Đảng, Nhà nƣớc. Trong hoạt động sản xuất nông nghiệp, sản phẩm nông sản thu đƣợc đều thông qua chức năng sản xuất của đất.

Hiện nay, dƣới sức ép về sự gia tăng dân số, kinh tế xã hội phát triển mạnh, nhu cầu của ngƣời dân về lƣơng thực, thực phẩm và đời sống văn hoá tinh thần tăng lên không chỉ về mặt số lƣợng mà cả về chất lƣợng. Chính vì vậy, để đáp ứng nhu cầu lƣơng thực, thực phẩm, ngành sản xuất nông nghiệp phải đi theo hƣớng thâm canh, tăng vụ, tăng năng suất và chất lƣợng sản phẩm và phải duy trì đƣợc độ phì nhiêu đất. Do đó việc đánh giá số lƣợng và chất lƣợng đất đai là hết sức cần thiết để phục vụ cho việc sử dụng hợp lý tài nguyên đất cho hiệu quả và bền vững. Khai thác tiềm năng đất đai ở nƣớc ta còn nhiều hạn chế kể từ khi đất nƣớc giành đƣợc độc lập từ tay thực dân Pháp và đế Quốc Mỹ, giải pháp sử dụng đất nông lâm nghiệp ở Việt Nam đƣợc khởi sắc từ kể từ khi Đảng và Nhà nƣớc ban hành chính sách khoán sản phẩm đến nhóm và ngƣời lao động trong hợp tác xã nông nghiệp theo Chỉ thị số 100/CT-TW ngày 13 tháng 01 năm 1981 của Ban Bí thƣ trung ƣơng, Nghị quyết số 10 của Bộ Chính trị (tháng 4 -1988) về đổi mới quản lý kinh tế nông nghiệp đã giải phóng sức sản xuất của ngƣời lao động trong sản xuất nông nghiệp.

Nghị định 64 NĐ/CP ngày 27/9/1993 của Chính phủ về việc giao đất nông nghiệp cho hộ gia đình, cá nhân sử dụng ổn định, lâu dài vào mục đích sản xuất nông nghiệp khi thi hành Luật Đất đai 1993, ba mốc son đánh dấu sự thành công trong việc ban hành và thực thi các chính sách quan trọng trong nông nghiệp của Đảng và Nhà nƣớc đã là liều thuốc hữu hiệu đƣa hiệu quả trong sản xuất nông nghiệp tăng lên rõ rệt. Từ khi thực hiện Nghị quyết 10 của Bộ Chính trị đã nhanh 1 chóng đƣa nƣớc ta ra khỏi thời kỳ khủng hoảng lƣơng thực, trở thành nƣớc xuất khẩu gạo, năm 2012 Việt Nam xuất khẩu 7,8 triệu tấn gạo, đứng hàng thứ 2 trên thế giới sau Ấn Độ (Trần Huỳnh Thuý Phƣợng, 2013). Nƣớc ta là nƣớc có tỷ lệ diện tích đất tự nhiên trên đầu ngƣời thấp (3.808 m2/ngƣời); diện tích đất sản xuất nông nghiệp thấp (1.100 m2/ngƣời); đất trồng cây hàng năm 708 m2/ngƣời, trong đó đất trồng lúa 470 m2/ngƣời; đất trồng cây lâu năm 381 m2/ngƣời; đất lâm nghiệp 1.698 m2/ngƣời), nhu cầu sử dụng đất cho phát triển kinh tế – xã hội ngày càng cao, Việt Nam có bờ biển dài (khoảng 3.260 km) với diện tích đất đồng bằng ven biển so với các loại đất khác là khá lớn và rất quan trọng cho sự ổn định đời sống (Tổng cục Thống kê, 2011). Nƣớc ngọt cho sản xuất và sinh hoạt là vấn đề khó khăn với nhiều vùng đất ven biển Việt Nam, việc sử dụng đất nông – lâm nghiệp vùng ven biển Việt Nam có nhiều tiềm năng phát triển, tuy nhiên bên cạnh các mặt tích cực thì việc khai thác sử dụng đất nông nghiệp ven biển phải đối mặt với nhiều nguy cơ rủi ro do sự tác động của nhiều yếu tố tự nhiên và nhân tạo (sự thay đổi khí hậu toàn cầu, các nguy cơ bão lũ, chế độ thuỷ triều, nƣớc ngầm nhiễm mặn, sự thay đổi kiểu sử dụng đất của con ngƣời, v.), ngoài mục tiêu khai thác đất nông – lâm nghiệp vào mục đích dân sinh, việc sử dụng đất nông - lâm nghiệp ven biển còn phải gắn với nhiệm vụ bảo vệ đất đai và môi trƣờng sinh thái (Trần Thọ Đạt và Vũ Thị Hoài Thu, 2012).

Các vùng đất ven biển luôn chịu áp lực rất lớn của thiên tai, khu vực này đang phải đối mặt với nhiều mối đe doạ nhƣ gia tăng dân số, đói nghèo, khai thác tài nguyên quá mức bằng phƣơng pháp huỷ diệt, các tai biến chính ở vùng ven biển là lũ lụt, xói lở biển, vỡ đê, cát bay, nhiễm mặn, v. Hải Hậu là huyện ven biển nằm ở phía Nam đồng bằng châu thổ sông Hồng thuộc tỉnh Nam Định. Trong phát triển kinh tế xã hội và đặc biệt là trong ngành sản xuất nông nghiệp, Hải Hậu cũng đã đạt đƣợc một số thành tựu nhất định trong sản xuất nông nghiệp, nhƣng vẫn chƣa khai thác hết tiềm năng và lợi thế, nông nghiệp chủ đạo hiện nay vẫn là sản xuất lƣơng thực lúa gạo và chiếm tỷ trọng rất lớn trong sản xuất nông nghiệp của huyện (UBND huyện Hải Hậu, 2011). Một số vùng đất ven biển ngƣời dân đã chuyển đổi một phần diện tích đất làm muối, đất mặt nƣớc, đất bằng chƣa sử dụng sang mục đích nuôi trồng thuỷ sản mặn – lợ và bƣớc đầu đã 2 thu đƣợc hiệu quả nhất định (UBND huyện Hải Hậu, 2010).

Tuy nhiên, để góp phần nâng cao giá trị trong sử dụng đất, từng bƣớc cải thiện đời sống ngƣời dân thì việc đánh giá đúng tiềm năng và lợi thế so sánh của đất đai trên địa bàn huyện là rất cần thiết nhằm xác định đƣợc hƣớng bố trí, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi trên địa bàn huyện đạt hiệu quả cao và bền vững là mục tiêu quan trọng. Chính vì vậy, việc nghiên cứu đề tài “Đánh giá tiềm năng đất đai và đề xuất giải pháp sử dụng đất nông nghiệp bền vững huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định” có ý nghĩa thực tiễn và mang tính cấp thiết. Mục tiêu nghiên cứu Nghiên cứu tiềm năng đất đai, đánh giá hiệu quả sử dụng đất các LUT huyện Hải Hậu, phân hạng thích hợp đất đai, đánh giá hiệu quả các mô hình sản xuất nông nghiệp, đánh giá tính bền vững của các LUT đƣợc lựa chọn, đề xuất định hƣớng và giải pháp sử dụng đất nông nghiệp bền vững huyện Hải Hậu đến năm 2020. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 3.

Ý nghĩa khoa học của đề tài nghiên cứu Xác định đƣợc bộ dữ liệu cơ bản về tiềm năng đất đai của huyện Hải Hậu (trên cơ sở phƣơng pháp đánh giá đất của FAO) làm cơ sở đề xuất sử dụng đất nông nghiệp bền vững huyện Hải Hậu. Ý nghĩa thực tiễn của đề tài - Kết quả nghiên cứu của đề tài làm cơ sở cho các nhà quản lý chỉ đạo và điều hành sản xuất nông nghiệp trên địa bàn huyện Hải Hậu trong việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi theo hƣớng hiệu quả, bền vững. - Các kết quả nghiên cứu có thế giúp địa phƣơng chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp phù hợp, đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất theo hƣớng phát triển bền vững, góp phần tăng thu nhập cho ngƣời sản xuất nông nghiệp trên địa bàn huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 4.

Đối tượng nghiên cứu - Điều kiện tự nhiên (khí hậu, đặc điểm địa hình, nguồn nƣớc, chế độ thuỷ văn, thảm thực vật, v. Điều kiện kinh tế - xã hội huyện Hải Hậu. 3 - Các loại đất sản xuất nông nghiệp và đất có khả năng sản xuất nông nghiệp. - Các loại hình sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn huyện, các mô hình sản xuất nông nghiệp điển hình.

- Nông dân và ngƣời sử dụng đất. Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi không gian: Nghiên cứu trong phạm vi địa giới hành chính huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định. - Phạm vi thời gian: Các vấn đề liên quan đến đối tƣợng và địa bàn nghiên cứu trong giai đoạn 1980 – 2013, tập trung chủ yếu trong 3 năm 2009 - 2011. Những đóng góp mới của đề tài - Góp phần bổ sung tƣ liệu khoa học về tính chất đất, xác định đƣợc bộ dữ liệu cơ bản về tiềm năng đất đai của huyện Hải Hậu (trên cơ sở phƣơng pháp đánh giá đất của FAO) phục vụ phát triển sản xuất nông nghiệp huyện ven biển vùng đồng bằng Bắc Bộ.

- Luận án đã lựa chọn và xác định đƣợc một số chỉ tiêu định tính và định lƣợng để đánh giá tính bền vững của các LUT trong sử dụng đất nông nghiệp của huyện Hải Hậu. - Đề xuất đƣợc các loại hình sử dụng đất nông nghiệp và cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp hợp lý, có hiệu quả và bền vững trên địa bàn huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định đến năm 2020. 4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan về đánh giá đất đai 1.

Khái niệm về đất, đánh giá đất đai, sử dụng đất, hệ thống sử dụng đất - Đất (soil): Docuchaev (1846 – 1903) đã đƣa ra một định nghĩa tƣơng đối hoàn chỉnh về đất: "Đất là lớp vỏ phong hoá trên cùng của trái đất, được hình thành do tác động tổng hợp của năm yếu tố sinh vật, khí hậu, đá mẹ, địa hình và thời gian. Nếu là đất đã sử dụng thì có thêm sự tác động của con người là yếu tố hình thành đất thứ 6” (Nguyễn Mƣời và cs, 2000). Giống nhƣ vật thể sống khác, đất cũng có quá trình phát sinh, phát triển và thoái hoá vì các hoạt động về vật lý, hoá học và sinh học luôn xảy ra trong nó (Đỗ Nguyên Hải, 2000). Theo Wiliam (1863 – 1939) đƣa ra định nghĩa: "Đất là lớp tơi xốp của vỏ lục địa có khả năng sản xuất ra những sản phẩm của cây trồng".

Nhƣ vậy theo quan điểm này, đặc tính cơ bản nhất của đất là độ phì nhiêu, là khả năng cho sản phẩm (Nguyễn Mƣời và cs. Theo học thuyết sinh thái học cảnh quan (Landscape Ecology), đất đai đƣợc coi là vật mang (Carrier) của hệ sinh thái (Eco-System).