CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Khái niệm về bồi thường, giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất 1. Thu hồi đất Công nghiệp hóa là quá trình phát triển của mọi quốc gia trên thế giới. Trong thời đại ngày nay, công nghiệp hoá, hiện đại hoá là con đường giúp đẩy nhanh tiến độ phát triển của các nước.
Về thực chất, đây là quá trình cơ cấu lại nền kinh tế theo hướng phát triển mạnh công nghiệp và dịch vụ, cơ cấu lại việc phân bổ dân cư theo hướng tăng nhanh khối lượng dân cư sống ở khu vực thành thị và giảm mạnh số lượng dân cư sống ở khu vực nông thôn. Để làm được điều này, tất yếu là phải phân bổ lại các nguồn lực phát triển nền kinh tế, trong đó trước hết là nguồn đất đai, phải thu hồi và chuyển một bộ phận đất đai phục vụ cho xây dựng khu, cụm công nghiệp, khu chế xuất, khu dân cư tập trung, cũng như cho việc xây dựng, phát triển kết cấu hạ tầng và các công trình công cộng phục vụ lợi ích cộng đồng. Theo Khoản 11 Điều 13 của Luật Đất đai 2013, Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước quyết định thu lại quyền sử dụng đất của người được Nhà nước trao quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất của người sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai. Do đó, việc thu hồi đất là sự thỏa thuận giữa Nhà nước và cơ quan có chức năng với người dân có đất trong vùng quy hoạch để đi đến sự thống nhất về giá cả bồi thường thiệt hại cho người dân và sự ủng hộ của người dân cho việc thu hồi đất của Nhà nước.
Nhưng trong thực tế, các vấn đề này hầu như chỉ thực hiện theo hình thức từ trên xuống, mức áp giá bồi thường, hỗ trợ là do Nhà nước xác định, nhưng chưa phù hợp với giá trị quyền SDĐ trên thị trường, do đó gây không ít khó khăn trong việc thu hồi đất của Nhà nước [11]. Bên cạnh đó, việc Nhà nước thu hồi đất và bồi thường thiệt hại về đất là một trong những công việc phức tạp trong công tác quản lý Nhà nước về đất đai. Rất nhiều địa phương gặp khó khăn khi thực hiện công tác này, trong đó có tình trạng khiếu kiện của những người bị thu hồi đất. Họ không đồng ý với các quyết định thu hồi đất vì cho rằng quyền lợi chưa được bồi thường một cách tương xứng.
Bồi thường Theo Luật Đất đai 2013 thì bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người sử dụng đất. Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 4 Người bị thu hồi đất được bồi thường thiệt hại về đất và bồi thường thiệt hại về tài sản trên đất. - Bồi thường thiệt hại về đất: Theo qui định tại Điều 74, Luật đất đai 2013 thì người bị thu hồi đất loại nào thì được bồi thường bằng việc giao đất mới có cùng mục đích sử dụng, nếu không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng giá trị quyền sử dụng đất tại thời điểm có Quyết định thu hồi. - Bồi thường thiệt hại về tài sản gồm: Nhà, các công trình, vật kiến trúc, cây cối, hoa màu, các công trình kết cấu hạ tầng kỹ thuật gắn liền với đất đai bị thu hồi.
Bên cạnh các trường hợp được Nhà nước bồi thường khi thu hồi đất, có những trường hợp Nhà nước thu hồi đất mà không bồi thường: - Thu hồi đất khi chủ sử dụng đất vi phạm Luật Đất đai. - Thu hồi đất được giao không đúng đối tượng hoặc trái thẩm quyền. - Đất thuê của Nhà nước trả tiền thuê đất hàng năm. - Đất nông nghiệp do cộng đồng dân cư sử dụng, đất công ích xã phường,… - Thu hồi đất rừng phòng hộ, rừng đặc dụng; đất sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh; đất xây dựng các công trình công cộng không nhằm mục đích kinh doanh; đất làm nghĩa trang, nghĩa địa [11].
Hỗ trợ Đất đai là tài sản vô cùng quý giá của con người, nó là tư liệu sản xuất đặc biệt, góp phần quan trọng vào sự phát triển kinh tế - xã hội của một quốc gia. Những người dân trong vùng dự án không chỉ phải di dời chỗ ở mà còn gặp phải những xáo trộn trong việc làm, học tập, sinh hoạt. Chính vì thế mà khi thu hồi đất của người dân, bên cạnh việc bồi thường quyền sử dụng đất của người dân bị thu hồi, phải có chính sách hỗ trợ thỏa đáng. Tại khoản 14 Điều 3 của Luật Đất đai 2013 quy định: Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển [11].
Theo quy định tại Nghị định số 47/2014/NĐ-CP của Chính phủ quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất thì chính sách hỗ trợ gồm: Hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất; Hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm; Hỗ trợ tái định cư; Hỗ trợ người đang thuê nhà không thuộc sở hữu Nhà nước; Hỗ trợ khi thu hồi công ích của xã, phường, thị trấn và các hỗ trợ khác [4]. Tái định cư Tái định cư là việc bố trí lại đất cho người bị thu hồi đất để họ có nơi ở mới ổn định. Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 5 Tái định cư bắt buộc là sự di chuyển không thể tránh khỏi khi nhà nước thu hồi đất hoặc trưng dụng đất đai để thực hiện dự án phát triển. Hiện nay, ở nước ta khi Nhà nước thu hồi đất mà di chuyển chổ ở thì người sử dụng đất được bố trí TĐC bằng các hình thức sau: - Bồi thường bằng nhà ở.
- Bồi thường bằng giao đất ở mới. - Bồi thường bằng tiền để người dân tự lo chổ ở. Tái định cư là một bộ phận không thể tách rời và giữ vị trí rất quan trọng trong chính sách giải phóng mặt bằng. Các dự án TĐC cũng được coi là các dự án phát triển và phải thực hiện như các dự án phát triển khác.
Đối với các dự án tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất ở và tiến hành phân lô theo quy hoạch đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt để bố trí lại cho các hộ giải tỏa sau khi đã thi công hạ tầng cơ sở thì được gọi là tái định cư tại chỗ. Việc bố trí lại đất TĐC tại nơi ở mới phải có điều kiện sinh hoạt tốt hơn hoặc bằng nơi cũ [11]. Những nội dung cơ bản của công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng 1. Bản chất của việc bồi thường giải phóng mặt bằng Phát triển công nghiệp và đô thị là một tiến trình tất yếu trên toàn thế giới.
Để làm được điều đó việc thu hồi đất là cách thức thường được thực hiện để xây khu công nghiệp và đô thị. Quá trình thu hồi đất đặt ra rất nhiều vấn đề kinh tế - xã hội cần được giải quyết kịp thời và thỏa đáng. Để có thể hài hòa được lợi ích của xã hội, tập thể và cá nhân, mỗi quốc gia có cách làm riêng của mình. Từ những nhận thức trên có thể hiểu bản chất của công tác bồi thường giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất phục vụ mục đích an ninh, quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng trong quá trình hiện nay không chỉ đơn thuần là sự bồi thường về mặt vật chất mà còn phải đảm bảo lợi ích của người dân bị thu hồi đất.
Đó là họ phải có được chỗ ở ổn định, điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi cũ, nhưng chắc chắn phải tốt hơn nơi cũ về mọi mặt thì mới tạo điều kiện cho người dân sống và ổn định. Do vậy, vấn đề bồi thường, hỗ trợ và TĐC khi tiến hành GPMB đang đặt ra yêu cầu cấp bách đối với các cơ quan chức năng trong việc đưa ra các chính sách phù hợp. Đặc điểm của công tác thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ Nhìn chung, công tác thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ thường mang tính: đa dạng, phức tạp, nhạy cảm nhưng rất cấp thiết. Tính đa dạng Mỗi địa phương khác nhau thì điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, định hướng phát triển khác nhau, giá trị đất và các tài sản gắn liền trên đất cũng khác nhau.
Do đó, Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 6 các dự án thực hiện trên mỗi vùng khác nhau thì chính sách bồi thường, hỗ trợ không thể hoàn toàn giống nhau. Công tác bồi thường, hỗ trợ được tiến hành, vận dụng linh hoạt sao cho phù hợp với điều kiện đa dạng của từng địa phương nhằm mang lai hiệu quả cao. Tính phức tạp Bồi thường, hỗ trợ liên quan mật thiết đến nhiều vấn đề kinh tế - xã hội nên rất phức tạp. Thứ nhất, tình trạng đất đai bị biến động về diện tích, hình thể, mục đích sử dụng hay nguồn gốc hình thành đất khác nhau, giấy tờ về nguồn gốc đất đai không rõ ràng làm cho công tác bồi thường, hỗ trợ gặp nhiều khó khăn và trở nên phức tạp.
Mặt khác, trong quá trình thực hiện thường hay xảy ra các vấn đề bất cập như: số hộ phát sinh, người dân xây mới các công trình trên đất đang thực hiện công tác GPMB,… đã gây trở ngại cho tiến độ thực hiện dự án. Thứ hai, giá cả thị trường luôn biến động do đó đơn giá bồi thường, hỗ trợ cũng biến động phụ thuộc nhiều vào tình hình phát triển kinh tế. Khi đơn giá thay đổi thì phải tính toán giá trị bổ sung hỗ trợ lại cho người dân bị ảnh hưởng. Nhiều dự án bị đình trệ vì không có đủ kinh phí mặc dù dự toán kinh phí đã được tính toán kỹ lưỡng và được phê duyệt.
Thứ ba, tính phức tạp cũng thể hiện ở chính sách thực hiện: Cùng một khu vực nhưng áp dụng nhiều chính sách bồi thường, hỗ trợ khác nhau. Thậm chí, cùng một dự án đặc biệt là các dự án dở dang kéo dài nhiều năm cũng áp dụng các văn bản khác nhau, giá trị bồi thường của các Quyết định cũng khác nhau. Thứ tư, đất đai có một vai trò rất quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội, nhất là trong lĩnh vực sản xuất nông nghiệp, đất được xem là tư liệu sản xuất đặc biệt quan trọng.