CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG MÔI TRƯỜNG CỦA CÁC DỰ ÁN ĐẦU TƯ XÂY DỰNG DÂN DỤNG 1. Khái niệm về ĐTM Đánh giá tác động môi trường (Environmental Impact Assessment) về bản chất là một quá trình dự báo, đánh giá tác động của một dự án đến môi trường bao gồm môi trường tự nhiên, môi trường kinh tế - xã hội và đưa ra các biện pháp phòng tránh, giảm thiểu tác động xấu lên môi trường. Cho đến nay đã có nhiều định nghĩa về ĐTM được đưa ra như của Chương trình môi trường Liên hợp quốc (UNEP-1991), của Ủy ban kinh tế - xã hội Châu Á và Thái Bình dương (ESCAP- 1990), của Ngân hàng thế giới (WB)…, tuy nhiên, cho đến nay chưa có một định nghĩa thông nhất. Định nghĩa về ĐTM nêu tại Luật BVMT: “Đánh giá tác động môi trường là việc phân tích, dự báo các tác động đến môi trường của dự án đầu tư cụ thể để đưa ra các biện pháp bảo vệ môi trường khi triển khai dự án đó”.
Mục tiêu của ĐTM Với khái niệm nêu trên, mục tiêu chính cần đạt được của quá trình ĐTM gồm: - Chỉ danh một cách hệ thống các tác động lên môi trường tự nhiên và môi trường xã hội của một dự án; - Đề xuất các biện pháp quản lý và công nghệ nhằm phòng ngừa và giảm thiểu các tác động xấu đối với môi trường; - Xác định chương trình quản lý và giám sát môi trường nhằm đánh giá hiệu quả của các giải pháp hạn chế ô nhiễm và các tác động xảy ra trên thực tế. Như vậy, một ĐTM có chất lượng sẽ đáp ứng được các mục tiêu cơ bản sau: - Cung cấp kịp thời các thông tin đáng tin cậy về những vấn đề môi trường của dự án cho Chủ Dự án và những người có thẩm quyền ra quyết định đối với dự án đó; - Đảm bảo những vấn đề môi trường được cân nhắc đầy đủ và cân bằng đối Nguyễn Thiện Vinh Hiển 4 QTKD02 – 2011B Luận văn Thạc sĩ – Đề tài : Nghiên cứu vấn đề đánh giá tác động môi trường của các dự án đầu tư xây dựng dân dụng với các yếu tố kỹ thuật và kinh tế của dự án làm căn cứ xem xét quyết định về dự án; - Đảm bảo cho cộng đồng quan tâm về dự án hoặc chịu tác động của dự án có cơ hội tham gia trực tiếp vào quá trình thiết kế và phê duyệt dự án. Chính vì vậy, ĐTM được xem là một công cụ quản lý môi trường hữu hiệu đồng thời cũng là phương tiện thích hợp nhất cho việc lồng ghép các vấn đề môi trường vào nội dung dự án. Lợi ích của ĐTM ĐTM mang lại lợi ích không chỉ cho Chủ dự án, là công cụ hữu hiệu quản lý môi trường của cơ quan quản lý mà còn cho cả cộng đồng quan tâm hoặc chịu tác động bởi dự án.
Những lợi ích cơ bản của ĐTM gồm: - ĐTM là công cụ cho việc xem xét thấu đáo các vấn đề môi trường ngang bằng với các yếu tố về kinh tế, xã hội trong quá trình xây dựng, thiết kế dự án nhằm đảm bảo phát triển bền vũng; - Là căn cứ để Chủ dự án lựa chọn phương án đầu tư bao gồm vị trí, quy mô, công nghệ, nguyên vật liệu, sản phẩm của dự án một cách phù hợp, đạt hiệu quả kinh tế và khả thi nhất, đồng thời tiết kiệm tiền của và thời gian cho Chủ dự án; - Chủ động phòng tránh và giảm thiểu một cách hiệu quả nhất các tác động xấu của dự án lên môi trường; - Cung cấp thông tin chuẩn xác, tin cậy về những vấn đề môi trường của dự án cho cơ quan thẩm quyền trong việc xem xét ra quyết định đầu tư dự án một cách minh bạch và có tính bền vững cao; - Tránh được những xung đột với cộng đồng dân cư trong quá trình thực hiện dự án. Quy trình ĐTM và chu trình thực hiện dự án Chu trình của một dự án đầu tư gồm 6 bước cơ bản gồm: hình thành, đề xuất dự án; nghiên cứu tiền khả thi; nghiên cứu khả thi; thiết kế chi tiết; thực hiện dự án và bước cuối cùng là giám sát, đánh giá hiệu quả dự án. Xuất phát từ cơ sở khoa học với mục tiêu lồng ghép các xem xét về mặt môi Nguyễn Thiện Vinh Hiển 5 QTKD02 – 2011B Luận văn Thạc sĩ – Đề tài : Nghiên cứu vấn đề đánh giá tác động môi trường của các dự án đầu tư xây dựng dân dụng trường vào nội dung dự án nhằm chủ động có biện pháp ngăn ngừa và giảm thiểu các tác động xấu của dự án đến môi trường đảm bảo mục tiêu phát triển bền vững, quy trình ĐTM đã được gắn kết rất chặt chẽ với chu trình thực hiện dự án ngay từ bước đầu tiên là xác định dự án đến khi dự án được thực hiện và đi vào hoạt động như thể hiện trong hình dưới đây. Bước thực hiện đầu tiên trong chu trình dự án là xây dựng ý tưởng và đề xuất dự án.
Ngay từ bước thực hiện này, vấn đề môi trường đã được quan tâm nhằm xem xét, xác định ở mức độ sơ bộ, tổng thể những thuận lợi và cản trở về mặt môi trường của khu vực đối với loại hình dự án được lựa chọn và sơ bộ xác định những tác động tiêu cực tiềm tàng của dự án lên môi trường làm cơ sở cho việc xem xét dự án được đề xuất có đòi hỏi phải thực hiện ĐTM hay không và nếu cần thực hiện ĐTM thì thực hiện ở mức sơ bộ hay chi tiết. Bước thực hiện này trong quy trình ĐTM được gọi là “sàng lọc” (screening).1 Chu trình dự án ĐTM sơ bộ, lựa ĐTM chi tiết, xác định các chọn địa điểm phương án lựa chọn và sự cần thiết giảm nhẹ Nghiên Nghiên cứu tiền cứu khả thi khả thi Đề xuât Thiết kế dự án Chu trình chi tiết dự án Thiết kế chi Sàng lọc về tiết các biện môi trường pháp giảm thiểu Đánh giá Thực sau hiện dự án dự án Thực hiện các Quan trắc và đánh giá biện pháp giảm hiệu quả, xác định tác thiểu và BVMT động ngoài dự kiến khác Nguyễn Thiện Vinh Hiển 6 QTKD02 – 2011B Luận văn Thạc sĩ – Đề tài : Nghiên cứu vấn đề đánh giá tác động môi trường của các dự án đầu tư xây dựng dân dụng Sau khi dự án được xác định, bước tiếp theo trong chu trình dự án là xây dựng báo cáo nghiên cứu tiền khả thi với việc xác định địa điểm, quy mô, công nghệ và hiệu quả kinh tế của dự án. Cùng với bước thực hiện này là nghiên cứu ĐTM sơ bộ với mục tiêu nhằm xác định những vấn đề môi trường của dự án, những vấn đề môi trường cốt lõi cần phải đánh giá, mức độ chi tiết, phạm vi không gian và thời gian của các đánh giá này, các giải pháp về mặt kỹ thuật nhằm phòng tránh, khắc phục và giảm thiểu một cách hiệu quả các tác động xấu của dự án lên môi trường khu vực. Bước thực hiện tiếp theo trong chu trình dự án là xây dựng báo cáo nghiên cứu khả thi hay dự án đầu tư xây dựng công trình (theo Luật Xây dựng).
Báo cáo nghiên cứu khả thi có các nội dung chủ yếu gồm: mục tiêu, địa điểm, quy mô, công suất, công nghệ, các giải pháp kinh tế - kỹ thuật, nguồn vốn và tổng mức đầu tư, hiệu quả kinh tế, thiết kế cơ sở thể hiện các giải pháp về kiến trúc, giải pháp về kỹ thuật, giải pháp về xây dựng và công nghệ, trang thiết bị công trình, chủng loại vật liệu xây dựng chủ yếu được sử dụng để xây dựng công trình. Tiến hành song song với quá trình nghiên cứu khả thi của dự án là bước thực hiện ĐTM chi tiết nhằm chủ động lồng ghép những xem xét, đánh giá dưới góc độ môi trường vào quá trình lựa chọn địa điểm, lựa chọn quy mô công suất, lựa chọn công nghệ. nhằm đạt được hiệu quả thân thiên môi trường cao nhất đồng thời đưa ra các biện pháp giải thiểu một cách hiệu quả nhất đối với các tác động xấu của dự án lên môi trường tự nhiên và kinh tế xã hội. Bước tiếp theo của quy trình ĐTM gắn liền với giai đoạn thiết kế chi tiết của dự án với việc thiết kế chi tiết các biện pháp giảm thiểu, xử lý chất thải, được xác định như là kết quả của quá trình ĐTM chi tiết.
Bước cuối cùng của chu trình dự án đồng thời cũng là của quy trình ĐTM là đánh giá xem xét hiệu quả của dự án đồng thời là bước đánh giá xem xét tính đúng đắn, hiệu quả của các giải pháp phòng tránh, các biện pháp giảm thiểu, xử lý chất thải và xác định những vấn đề môi trường mới nảy sinh chưa được nhận biết trong quá trình ĐTM làm cơ sở việc định hướng và hoàn thiện hơn công tác bảo vệ môi Nguyễn Thiện Vinh Hiển 7 QTKD02 – 2011B Luận văn Thạc sĩ – Đề tài : Nghiên cứu vấn đề đánh giá tác động môi trường của các dự án đầu tư xây dựng dân dụng trường của dự án trong quá trình hoạt động sau này. Quy trình thực hiện ĐTM ở Việt Nam Các bước thực hiện trong quy trình ĐTM được thể hiện trong biểu đồ dưới đây: Hình 1.2 Các bước thực hiện ĐTM Sàng lọc ● Quyết định mức độ thực hiện ĐTM (Sreening) ● Xây dựng TOR cho thực hiện ĐTM Xác định phạm vi (Scoping) ● Lập TOR theo mẫu Tham ● Phân tích, đánh giá tác động gia của ● Các biện giảm thiều cộng Tiến hành ĐTM và lập đồng báo cáo ĐTM ● Kế hoạch giám sát (EIA report) ● Chương trình quản lý môi trường ● Thẩm định báo cáo ĐTM Thẩm định (Review) ● Tham gia của cộng đồng (có thể) ● Phê duyệt hoặc không phê duyệt Phê duyệt với các điều khoản và điều kiện ● Các điều khoản và điều kiện kèm theo: (Approval with term and - Bảo vệ môi trường condition) - Giám sát ● Thực hiện chương trình quản lý môi trường Thực hiện quản lý môi ● Các biện pháp giảm thiểu trường(Implementation of ● Kế hoạch giám sát environmental management) ● Kiểm tra mức độ thực hiện chương trình quản lý môi trường Đánh giá sau thẩm định (Post audit and evaluation) ● Đánh giá hiệu quả của các biện pháp giảm thiểu Nguyễn Thiện Vinh Hiển 8 QTKD02 – 2011B Luận văn Thạc sĩ – Đề tài : Nghiên cứu vấn đề đánh giá tác động môi trường của các dự án đầu tư xây dựng dân dụng 1.
