CHƯƠNG 1. Cơ sở lý luận về chất lượng và chất lượng trong giáo dục đào tạo 1.Các quan điểm về chất lượng Khái niệm chất lượng đã xuất hiện từ rất lâu, ngày nay được sử dụng phổ biến và rất thông dụng hàng ngày trong cuộc sống cũng như trong sách báo. Bất cứ ở đâu hay trong tài liệu nào, chúng ta đều thấy xuất hiện thật ngữ chất lượng. Tuy nhiên, hiểu thế nào là chất lượng lại là vấn đề không đơn giản.
Chất lượng là một phạm trù rất rộng và phức tạp, phản ánh tổng hợp các nội dung kinh tế, kĩ thuật và xã hội. Do tính phức tạp đó nên hiện này có rất nhiều khái niệm khác nhau về chất lượng. Mỗi khái niệm đều có cơ sở khoa học nhằm giải quyết mục tiêu, nhiệm vụ nhất định trong thực tế. Dưới đây là một số cách hiểu về khái niệm “chất lượng”.
Theo Joseph Moses Juran (2000) là một trong những bậc trưởng lão về quản lý chất lượng của thế giới: “Chất lượng là sự phù hợp với nhu cầu”. Theo Feigenbaum (2000) là Giám đốc Hội quản lý chất lượng Hoa Kỳ (ASQ -American Society for Quality control) và chủ tịch sáng lập của Học viện chất lượng thế giới (IAQ - International Associates Quality): “Chất lượng là quyết định của khách hàng dựa trên kinh nghiệm thực tế đối với sản phẩm hoặc dịch vụ, được đo lường dựa trên những yêu cầu của khách hàng, những yêu cầu này có thể được nêu ra hoặc không được nêu ra, được ý thức hoặc đơn giản chỉ là cảm nhận, hoàn toàn chủ quan hoặc mang tính chuyên môn và luôn đại diện cho mục tiêu động trong một thị trường cạnh tranh”. Theo Russell (2005) “Chất lượng thể hiện sự vượt trội của hàng hóa và dịch vụ, đặc biệt đạt đến mức độ mà người ta có thể thỏa mãn mọi nhu cầu và làm hài lòng khách hàng”. Theo Ishikawa (2001) “Chất lượng là sự thỏa mãn nhu cầu thị trường”.
7 Theo Tổ chức tiêu chuẩn hóa quốc tế (ISO) - ISO 9000:2000 “Chất lượng là mức độ thỏa mãn của một tập hợp các thuộc tính đối với các yêu cầu”. Chất lượng trong giáo dục đào tạo Với sự ra đời của các hệ thống đảm bảo chất lượng (ĐBCL) giáo dục đào tạo (trên thế giới, việc thống nhất những định nghĩa cho các thuật ngữ thường dùng trong các hoạt động ĐBCL và trong nghiên cứu chuyên môn là rất quan trọng. Luận văn đề cập đến các quan niệm khác nhau về chất lượng giáo dục đại học đã bao hàm tất cả chất lượng các hệ giáo dục của Việt Nam. Khái niệm “chất lượng giáo dục đào tạo” có nhiều cách hiểu khác nhau, nguyên nhân là do cách tiếp cận vấn đề của các nhà nghiên cứu.
Trong một nghiên cứu khá nổi tiếng của Green và Harvey (1993) nhằm tổng kết những quan niệm chung của các nhà giáo dục, chất lượng được định nghĩa như một tập hợp gồm năm thuộc tính khác nhau: Là sự vượt trội (đạt tiêu chuẩn cao và vượt quá yêu cầu); Là sự hoàn hảo (thể hiện tình trạng không có khiếm khuyết và tinh thần làm đúng ngay từ đầu); Là sự phù hợp với mục tiêu (sản phẩm hoặc dịch vụ đáp ứng đúng mục đích đề ra, theo đúng đặc tả và sự hài lòng của khách hàng); Là sự đáng giá về đồng tiền (trên khía cạnh đánh giá để đầu tư có hiệu quả và hiệu suất cao); Là sự chuyển đổi về chất (những thay đổi về chất lượng). Trong số các định nghĩa trên, định nghĩa: “chất lượng là sự phù hợp với mục tiêu” đang được sử dụng bởi nhiều cơ quan đảm bảo chất lượng trên thế giới như: Hoa Kỳ, Anh Quốc và các nước Đông Nam Á,. Các nhà giáo dục Việt Nam cũng đưa ra một số định nghĩa khác nhau, nhưng các định nghĩa này thường trùng với các định nghĩa của nước ngoài. Theo Nguyễn Đức Chính (2000), có đưa ra định nghĩa về chất lượng của giáo 8 dục Việt Nam như sau: “Chất lượng giáo dục đào tạo được đánh giá qua mức độ trùng khớp với mục tiêu định sẵn”.
Định nghĩa này tương đồng với quan niệm về chất lượng của hầu hết các tổ chức “Đảm bảo chất lượng” trên thế giới. Theo cách tiếp cận về chất lượng trong giáo dục đại học, Glen A.J (1998) đã đưa ra khái nhiệm về chất lượng giáo dục. Chất lượng được đánh giá bằng “Đầu vào” Một số nước phương Tây có quan điểm cho rằng “Chất lượng một trường đại học phụ thuộc vào chất lượng hay số lượng đầu vào của trường đó”. Quan điểm này được gọi là “quan điểm nguồn lực” có nghĩa là: nguồn lực bằng chất lượng.
Theo quan điểm này, một trường đại học tuyển được SV giỏi, có đội ngũ cán bộ giảng dạy uy tín, có nguồn tài chính cần thiết để trang bị các phòng thí nghiệm, giảng đường, các thiết bị tốt nhất được xem là sẽ có chất lượng cao. Quan điểm này đã bỏ qua sự tác động của quá trình đào tạo diễn ra rất đa dạng và một chương trình đào tạo hiệu quả. Chất lượng được đánh giá bằng “Đầu ra” Một quan điểm khác về chất lượng giáo dục đào tọa cho rằng “đầu ra” của giáo dục đào tạo có tầm quan trọng hơn nhiều so với “đầu vào” của quá trình đào tạo. “Đầu ra” chính là sản phẩm của giáo dục đào tạo được thể hiện bằng mức độ hoàn thành công việc của sinh viên tốt nghiệp hay khả năng cung cấp các hoạt động đào tạo của trường đó.
Có 2 vấn đề cơ bản có liên quan đến cách tiếp cận chất lượng giáo dục đào tạo này: Thứ nhất, mối liên hệ giữa “đầu vào” và “đầu ra” không được xem xét đúng mức. Trong thực tế mối liên hệ này có thực cho dù đó không phải là quan hệ nhân quả. Một trường có thể tiếp nhận những sinh viên xuất sắc, không có nghĩa là sinh viên của họ sẽ tốt nghiệp loại xuất sắc. Thứ hai, cách đánh giá “đầu ra” của các trường rất khác nhau.
Chất lượng được đánh giá bằng “Giá trị gia tăng” Quan điểm này cho rằng một môi trường giáo dục có tác động tích cực tới sinh viên khi nó tạo ra được sự khác biệt trong sự phát triển trí tuệ và cá nhân của sinh viên. “Giá trị gia tăng” được xác định bằng giá trị của “đầu ra” trừ đi giá trị của “đầu vào”, kết quả thu được mà nhà trường đã đem lại cho sinh viên được đánh giá là chất lượng giáo dục đào tạo. Nếu quan điểm về chất lượng giáo dục đào tạo như vậy thì khó có thể thiết kế một thước đo thống nhất để đánh giá chất lượng “đầu vào” và “đầu ra” để tìm ra hiệu số của chúng và đánh giá chất lượng của trường đó. Chất lượng được đánh giá bằng “Giá trị học thuật” Đây là quan điểm truyền thống của nhiều trường đại học phương Tây, chủ yếu dựa vào sự đánh giá của các chuyên gia về năng lực học thuật của đội ngũ cán bộ giảng dạy trong từng trường trong quá trình thẩm định công nhận chất lượng đào tạo.
Điều này có nghĩa là trường nào có đội ngũ giáo sư, tiến sĩ đông, có uy tín khoa học cao thì được xem là trường có chất lượng cao. Điểm yếu của cách tiếp cận này là ở chỗ, cho dù năng lực học thuật có thể được đánh giá một cách khách quan, thì cũng khó có thể đánh giá những cuộc cạnh tranh của các trường giáo dục để nhận tài trợ cho các công trình nghiên cứu trong môi trường bị chính trị hóa. Hơn nữa, liệu có thể đánh giá được năng lực chất xám của đội ngũ cán bộ giảng dạy và nghiên cứu khi xu hướng chuyên ngành hóa ngày càng sâu, phương pháp luận ngày càng đa dạng? e. Chất lượng được đánh giá bằng “Văn hóa tổ chức riêng” Quan điểm này dựa trên nguyên tắc các trường phải tạo ra được “Văn hóa tổ chức riêng” hỗ trợ cho quá trình cải tiến liên tục chất lượng.
Vì vậy, một trường được đánh giá là có chất lượng khi nó có được “Văn hóa tổ chức riêng” với nét đặc trưng quan trọng là không ngừng nâng cao chất lượng đào tạo. Quan điểm này bao hàm cả các giả thiết về bản chất của chất lượng và 10 bản chất của tổ chức. Quan điểm này được mượn từ lĩnh vực công nghiệp và thương mại nên khó có thể áp dụng trong lĩnh vực giáo dục đào tạo. Chất lượng được đánh giá bằng “Kiểm toán” Quan điểm này về chất lượng giáo dục đào tạo xem trọng quá trình bên trong trường học và nguồn thông tin cung cấp cho việc ra quyết định.
Nếu kiểm toán tài chính xem xét các tổ chức có duy trì chế độ sổ sách tài chính hợp lí không, thì kiểm toán chất lượng quan tâm xem các trường học có thu thập đủ thông tin phù hợp và những người ra quyết định có đủ thông tin cần thiết hay không, quá trình thực hiện các quyết định về chất lượng có hợp lí và hiệu quả không. Quan điểm này cho rằng nếu một cá nhân có đủ thông tin cần thiết thì có thể có được các quyết định chính xác, và chất lượng giáo dục đào tạo được đánh giá qua quá trình thực hiện, còn “đầu vào” và “đầu ra” chỉ là các yếu tố phụ. Điểm yếu của các đánh giá này là sẽ khó lí giải những trường hợp khi một cơ sở giáo dục có đầy đủ phương tiện thu thập thông tin, song vẫn có thể có những quyết định chưa phải là tối ưu. Theo cách tiếp cận của Tổ chức Đảm bảo chất lượng Giaó dục đại học quốc tế (2004) (INQAHE – International Network of Quality Assurance in Higher Education) đã đưa ra 2 định nghĩa về chất lượng giáo dục đào tạo là: (i) Tuân theo các chuẩn qui định; (ii) Đạt được các mục tiêu đề ra.
- Theo định nghĩa thứ nhất (i), cần có Bộ tiêu chí chuẩn cho giáo dục đào tạo về tất cả các lĩnh vực và việc kiểm định chất lượng một trường học sẽ dựa vào Bộ tiêu chí chuẩn đó. - Theo định nghĩa thứ hai (ii), khi không có bộ tiêu chí chuẩn việc thẩm định chất lượng giáo dục đào tạo sẽ được dựa trên mục tiêu của từng lĩnh vực để đánh giá. Những mục tiêu này sẽ được xác lập trên cơ sở trình độ phát triển kinh tế - xã hội của đất nước và những điều kiện đặc thù của trường đó. 11 Một số cách tiếp cận khác về chất lượng trong giáo dục đào tạo: a.
Chất lượng được hiểu theo quan niệm truyền thống Một sản phẩm có chất lượng là sản phẩm được làm ra và hoàn thiện bằng các vật liệu quý hiếm và đắt tiền. Sản phẩm đó nổi tiếng và tôn vinh thêm cho người sở hữu nó.