Chương 1. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận và cơ sở pháp lý đánh giá hiện trạng sử dụng đất 1. Khái niệm về đánh giá hiện trạng sử dụng đất 1.
Khái niệm về đất đai Đất đai là một vùng lãnh thổ có ranh giới, vị trí cụ thể và có các thuộc tính tổng hợp về các yếu tố tự nhiên, kinh tế, xã hội như: Thổ nhưỡng, khí hậu, địa hình, con người và các hoạt động sử dụng đất của con người đối với đất đai. Theo Mác: “Đất là kho tàng cung cấp cho con người mọi thứ cần thiết, vì vậy trong quá trình sử dụng đất muốn đạt được hiệu quả cao, nhất thiết phải có kế hoạch cụ thể về thời gian và không gian”. (Đào Châu Thu và Nguyễn Khang, 1998) Theo FAO: Đất đai là một nhân tố sinh thái bao gồm tất cả các thuộc tính sinh học và tự nhiên của bề mặt Trái Đất có ảnh hưởng nhất định đến tiềm năng và hiện trạng sử dụng đất. (Đào Châu Thu và Nguyễn Khang, 1998) Một số ý kiến khác cho rằng: “Đất đai là một tổng thể vật chất gồm cả sự kết hợp giữa địa hình và không gian tự nhiên của thực thể vật chất đó”.
Tuy nhiên, khái niệm đầy đủ và phổ biến nhất hiện nay về đất đai như sau: “Đất đai là một phần diện tích cụ thể của bề mặt trái đất bao gồm tất cả các yếu tố cấu thành của môi trường sinh thái ngay trên và dưới bề mặt đó như: khí hậu bề mặt, thổ nhưỡng, dạng địa hình, mặt nước, các lớp trầm tích sát bề mặt cùng với nước ngầm và khoáng sản trong lòng đất, tập đoàn động thực vật, trạng thái định cư của con người, những kết quả của con người trong quá khứ và hiện tại để lại như hồ nước, đường xá, nhà cửa,.”(Đoàn Công Quỳ, 2006) Căn cứ vào mục đích sử dụng đất, đất đai được phân thành 3 nhóm đất chính bao gồm: đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp và đất chưa sử dụng. Đất nông nghiệp: Là đất sử dụng vào mục đích sản xuất, nghiên cứu, thí nghiệm về nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thuỷ sản, làm muối và mục đích bảo vệ, phát triển rừng; bao gồm đất sản xuất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất nuôi trồng thuỷ sản, đất làm muối và đất nông nghiệp khác. 3 Đất phi nông nghiệp: Là đất được sử dụng không thuộc nhóm đất nông nghiệp; bao gồm đất ở, đất chuyên dùng, đất tôn giáo, tín ngưỡng, đất nghĩa trang, nghĩa địa, đất sông, ngòi, kênh, rạch, suối và mặt nước chuyên dùng, đất phi nông nghiệp khác.(Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2015) Đất chưa sử dụng: Là đất chưa xác định mục đích sử dụng; bao gồm đất bằng chưa sử dụng, đất đồi núi chưa sử dụng, núi đá không có rừng cây. Khái niệm về đánh giá hiện trạng sử dụng đất Đánh giá hiện trạng sử dụng đất là mô tả hiện trạng sử dụng từng quỹ đất (đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp, đất chưa sử dụng).
Từ đó rút ra những nhận định, kết luận về tính hợp lý và chưa hợp lý trong sử dụng đất, làm cơ sở để đề ra những quyết định sử dụng đất có hiệu quả kinh tế cao, nhưng vẫn đảm bảo việc sử dụng đất theo hướng bền vững. Hiện trạng sử dụng đất của các địa phương được mô tả theo mẫu biểu quy định thống nhất của Bộ Tài nguyên và Môi trường. Hiện trạng sử dụng đất được phân tích theo mục đích sử dụng, theo thành phần kinh tế và theo các đơn vị hành chính cấp dưới. - Theo mục đích sử dụng, cần đánh giá thực trạng của từng quỹ đất (đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp và đất chưa sử dụng).
Mỗi loại đất trên cần đánh giá theo diện tích, tỷ lệ phần trăm cơ cấu, so sánh đối chiếu với toàn vùng hoặc các địa phương có các điều kiện tương đồng để từ đó nhận định về tính hợp lý trong phân bổ quỹ đất. - Theo thành phần kinh tế, cần xác định rõ diện tích và cơ cấu đất của các đối tượng sử dụng như: hộ gia đình và cá nhân, các tổ chức kinh tế, nước ngoài và liên doanh với nước ngoài, UBND xã quản lý và các đối tượng khác. Sự cần thiết phải đánh giá hiện trạng sử dụng đất Đất đai là nguồn tài nguyên có hạn nhưng lại có vai trò rất quan trọng đối với sự phát triển của mọi ngành sản xuất cũng như trong cuộc sống của con người vì vậy việc sử dụng tài nguyên đất đai một cách hợp lý, có hiệu quả và bền vững là một việc làm hết sức cần thiết để phát triển kinh tế xã hội trong tương lai. 4 Việc đánh giá hiện trạng sử dụng đất là một bộ phận quan trọng của đánh giá tài nguyên thiên nhiên và đặc biệt trong quy trình quy hoạch sử dụng đất thì đánh giá hiện trạng sử dụng đất là một nội dung vô cùng quan trọng.
Đánh giá hiện trạng sử dụng đất làm cơ sở khoa học và có giá trị thực tiễn cho việc đề xuất những định hướng sử dụng đất hợp lý, có hiệu quả. Việc đánh giá chính xác, đầy đủ hiện trạng sử dụng đất giúp cho các nhà lãnh đạo, các nhà chuyên môn đưa ra các nhận định chính xác, phù hợp với sử dụng đất hiện tại và có phương hướng sử dụng đất trong tương lai. Mối quan hệ giữa đánh giá hiện trạng sử dụng đất với quy hoạch sử dụng đất Việc sử dụng đất một cách hợp lý, có hiệu quả và bền vững là một trong những việc làm cần thiết để phát triển kinh tế của mỗi Quốc gia, đòi hỏi phải sử dụng đất theo quy hoạch và kế hoạch. Để có một phương án quy hoạch hợp lý, có tính khả thi cao thì người lập quy hoạch cần phải đánh giá hiện trạng sử dụng đất nhằm nắm rõ, đầy đủ và chính xác hiện trạng sử dụng đất cũng như những biến động về việc sử dụng đất trong các năm vừa qua.
Bên cạnh đó cũng cần tìm hiểu về các tiềm năng và nguồn lực của vùng để có thể đưa ra những định hướng sử dụng đất phù hợp với điều kiện của vùng nghiên cứu. Có thể nói rằng, đánh giá hiện trạng sử dụng đất và quy hoạch sử dụng đất có mối quan hệ gắn bó chặt chẽ với nhau. Đánh giá hiện trạng sử dụng đất chính xác, quá trình phân tích khách quan thì sẽ tạo cơ sở cho việc xây dựng phương án quy hoạch mang tính khả thi cao, khai thác nguồn lực hiệu quả, tiết kiệm từ đó sẽ phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Và ngược lại, nếu việc đánh giá hiện trạng sử dụng đất không sát, số liệu điều tra không chính xác, phân tích tình hình thiếu khách quan sẽ dẫn đến việc xây dựng phương án quy hoạch không có tính khả thi, gây lãng phí nguồn lực và ảnh hưởng không nhỏ đến quá trình phát triển kinh tế - xã hội của địa phương trong tương lai.
Mối quan hệ giữa đánh giá hiện trạng sử dụng đất với công tác quản lý nhà nước về đất đai. Đánh giá hiện trạng sử dụng đất cũng là một nội dung quan trọng trong công 5 tác quản lý Nhà nước về đất đai. Trong những năm gần đây, đất nước ta có sự phát triển về mọi mặt, điều này gây áp lực lớn đối với nguồn tài nguyên thiên nhiên nói chung và nguồn tài nguyên đất nói riêng. Hiện nay tình hình quản lý và sử dụng đất là một vấn đề nổi cộm trong xã hội, hiện tượng lấn chiếm, tranh chấp đất đai xảy ra ngày càng thường xuyên gây nhiều khó khăn cho công tác quản lý đất đai tại địa phương.
Do đó để quản lý chặt chẽ quỹ đất thì cần nắm bắt các thông tin, dữ liệu về hiện trạng sử dụng đất. Các kết quả đánh giá hiện trạng sử dụng đất sẽ tạo cơ sở cho việc năm chắc quản lý chặt chẽ quỹ đất ở địa phương. Vì vậy có thể nói công tác đánh giá hiện trạng sử dụng đất có một vai trò hết sức quan trọng đối với công tác quản lý Nhà nước về đất đai. Cơ sở pháp lý của đánh giá hiện trạng sử dụng đất Để giúp cho công tác quản lý Nhà nước về đất đai được thực hiện theo quy hoạch và kế hoạch sử dụng đất thì Nhà nước đã ban hành một số văn bản quy định về đánh giá hiện trạng sử dụng đất như: - Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013; - Luật đất đai số 45/2013/QH13 có hiệu lực ngày 01/07/2015 được Quốc Hội nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XIII, kỳ họp thứ 6 thông qua ngày 29/11/2013; - Nghị định số 43/2015/NĐ-CP ngày 15/05/2015 của Chính phủ về quy định chi tiết thi hành Luật Đất đai; - Thông tư số 27/2018/TT-BTNMT ngày 14/12/2018 của Bộ Tài nguyên và Môi trường về việc quy định về thống kê, kiểm kê đất đai và lập bản đồ hiện trạng sử dụng đất; - Thông tư số 28/2015/TT-BTNMT ngày 02/06/2015 của Bộ Tài nguyên và Môi trường về việc hướng dẫn thực hiện thống kê, kiểm kê đất đai và xây dựng bản đồ hiện trạng sử dụng đất; - Căn cứ Văn bản số 2505/BTNMT-TCQLĐĐ ngày 18 tháng 06 năm 2015 của Bộ Tài nguyên và Môi trường về việc triển khai một số nội dung quản lý đất đai khi Luật Đất đai có hiệu lực thi hành; - Căn cứ Thông tư 02/2015/TT-BTMNT ngày 27 tháng 01 năm 2015 của Bộ 6 Tài Nguyên và Môi trường quy định chi tiết một số điều của Nghị định số 43/2015/NĐ-CP và Nghị định số 44/2015/NĐ-CP ngày 15 tháng 5 năm 2015 của Chính phủ; - Chỉ thị số 15/CT-TTg ngày 17/6/2018 của Thủ tướng Chính phủ về việc kiểm kê đất đai năm 2019; - Quyết định số 3344/QĐ-UBND ngày 17/10/2019 của UBND tỉnh Thái Nguyên về việc phê duyệt Phương án kiểm kê đất đai, lập bản đồ hiện trạng sử dụng đất năm 2019 trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên; - Quyết định số 119/QĐ-UBND ngày 21/02/2020 của Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Thái Nguyên về việc phê duyệt kết quả lựa chọn nhà thầu, gói thầu kiểm kê đất đai, lập bản đồ hiện trạng sử dụng đất cấp xã, cấp huyện thành phố Sông Công.
- Số liệu kiểm kê, thống kê đất đai hàng năm.