Đánh giá thực trạng sản xuất rau an toàn và mối nguy ảnh hưởng đến chất lượng rau ở Tuyên Quang

Sản xuất rau an toàn (RAT) đã trở thành một vấn đề cấp bách trong bối cảnh hiện nay, nhất là tại tỉnh Tuyên Quang. 76 trang · Đại Học Thái Nguyên · 2017.

• Tác giả: Bàn Quang Dự
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Thị Đoàn
• Trường học: Đại Học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Công Nghệ Thực Phẩm
• Đề tài: Đánh Giá Thực Trạng Sản Xuất Rau An Toàn Và Xác Định Các Mối Nguy Ảnh Hưởng Đến Chất Lượng Một Số Loại Rau Trên Địa Bàn Tỉnh Tuyên Quang
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục đích và yêu cầu
• 1.2. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 1.2.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.2.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI
• 2.1.1. Khái quá chung về rau an toàn
• 2.1.2. Khái niệm rau an toàn
• 2.1.3. Quy trình sản xuất rau an toàn
• 2.1.4. Các mối nguy và nguyên nhân ảnh hƣởng đến chất lƣợng của rau an toàn
• 2.1.4.1. Mối nguy hóa học
• 2.1.4.2. Mối nguy sinh học
• 2.1.4.3. Mối nguy vật lý
• 2.1.5. Tình hình sản xuất rau an toàn trên thế giới và Việt Nam
• 2.1.5.1. Tình hình sản xuất rau an toàn trên thế giới
• 2.1.5.2. Tình hình sản xuất rau an toàn ở Việt Nam
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƢỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tƣợng nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phƣơng pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phƣơng pháp thu thập tài liệu
• 3.4.1.1. Phƣơng pháp thu thập tài liệu sơ cấp
• 3.4.1.2. Phƣơng pháp thu thập tài liệu thứ cấp
• 3.4.2. Phƣơng pháp khảo sát thực địa
• 3.4.3. Phƣơng pháp lấy mẫu, bảo quản và vận chuyển mẫu nông sản
• 3.4.4. Phƣơng pháp phân tích
• 3.4.4.1. Xác định dƣ lƣơng thuốc bảo vệ thực vật theo phƣơng pháp sắc kí
• 3.4.4.2. Phân tích Colifoms theo TCVN 4882- 2007
• 3.4.4.3. Phân tích coli theo TCVN 7904:2008
• 3.4.5. Phƣơng pháp xử lý số liệu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đánh giá điều về kiện tự nhiên và điều kiện kinh tế xã hội của tỉnh Tuyên Quang
• 4.2. Đánh giá tình hình sản xuất rau và công tác quản lý chất lƣợng rau an toàn trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang
• 4.3. Đánh giá tình hình sản xuất rau trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang
• 4.4. Công tác quản lý chất lƣợng rau an toàn trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang
• 4.5. Mô hình sản xuất RAT tại xã Vĩnh Lợi, huyện Sơn Dƣơng, tỉnh Tuyên Quang
• 4.6. Mô hình sản xuất RAT tại HTX Ỷ La, thành phố Tuyên Quang
• 4.7. Công tác quản lý và tình hình sản xuất RAT tại các nông hộ tổ 3, phƣờng Tân Hà thuộc HTX Ỷ La
• 4.8. Chính sách phát triển sản xuất RAT trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang
• 4.9. Xác định một số mối nguy ảnh hƣởng tới chất lƣợng vệ sinh an toàn thực phẩm của một số loại rau trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang
• 4.9.1. Hàm lƣợng Nitrat
• 4.9.2. Chỉ tiêu Vi sinh vật
• 4.9.3. Dƣ lƣợng thuốc bảo vệ thực vật
• 4.10. Đề xuất những giải pháp thúc đẩy sản xuất và tiêu thụ rau an toàn trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang đảm bảo chất lƣợng vệ sinh an toàn thực phẩm và đảm bảo vệ sinh môi trƣờng
• 4.10.1. Giải pháp về kỹ thuật sản xuất
• 4.10.2. Giải pháp về tiêu thu sản phẩm
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu chung về sản xuất rau an toàn

Sản xuất rau an toàn (RAT) đã trở thành một vấn đề cấp bách trong bối cảnh hiện nay, nhất là tại tỉnh Tuyên Quang. Rau không chỉ là nguồn thực phẩm chính mà còn cung cấp nhiều dưỡng chất thiết yếu cho sức khỏe con người. Tuy nhiên, tình trạng mối nguy thực phẩm như dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng và vi sinh vật đang gây lo ngại cho người tiêu dùng. Tình hình sản xuất rau tại Tuyên Quang hiện nay cho thấy nhiều hộ nông dân vẫn chưa nhận thức đầy đủ về tiêu chuẩn chất lượng rau, dẫn đến việc sản xuất rau không đảm bảo an toàn. Việc quản lý và giám sát chất lượng rau cần được cải thiện để bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

1.1. Tình hình sản xuất rau an toàn tại Tuyên Quang

Tỉnh Tuyên Quang đã có những nỗ lực trong việc phát triển sản xuất rau an toàn thông qua các chương trình khuyến nông và hỗ trợ kỹ thuật. Tuy nhiên, thực tế cho thấy còn nhiều khó khăn trong việc áp dụng quy trình sản xuất đúng tiêu chuẩn. Các mô hình sản xuất rau an toàn hiện tại chủ yếu tập trung vào một số vùng cụ thể, trong khi nhiều địa bàn khác vẫn chưa được khai thác hiệu quả. Việc thiếu thông tin và kiến thức về quy trình sản xuất rau an toàn đã dẫn đến việc sản phẩm không đạt tiêu chuẩn, ảnh hưởng đến chất lượng rau và sức khỏe người tiêu dùng.

II. Các mối nguy ảnh hưởng đến chất lượng rau

Việc xác định các mối nguy trong sản xuất rau là rất quan trọng để đảm bảo an toàn thực phẩm. Các mối nguy hóa học như dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng, và các chất hóa học khác có thể tồn tại trong rau, gây hại cho sức khỏe người tiêu dùng. Theo nghiên cứu, hàm lượng Nitrat trong rau cũng là một vấn đề đáng lo ngại, khi mà nhiều loại rau không được kiểm soát chặt chẽ về mức độ này. Ngoài ra, mối nguy sinh học như vi sinh vật gây bệnh cũng có thể xuất hiện do quy trình sản xuất không đảm bảo vệ sinh. Những yếu tố này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng rau mà còn tác động đến lòng tin của người tiêu dùng đối với sản phẩm rau an toàn.

2.1. Dư lượng hóa chất bảo vệ thực vật

Dư lượng thuốc bảo vệ thực vật là một trong những mối nguy chính trong sản xuất rau. Việc sử dụng hóa chất không đúng cách có thể dẫn đến việc tồn đọng hóa chất trong rau, gây ra những hậu quả nghiêm trọng cho sức khỏe. Nhiều nông dân vẫn chưa nắm rõ quy trình sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, dẫn đến tình trạng lạm dụng và sử dụng không đúng cách. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng rau mà còn gây ô nhiễm môi trường đất và nước, làm suy giảm hệ sinh thái tự nhiên.

III. Giải pháp nâng cao chất lượng sản xuất rau an toàn

Để cải thiện tình hình sản xuất rau an toàn tại Tuyên Quang, cần phải triển khai nhiều giải pháp đồng bộ. Trước tiên, cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục về quy trình sản xuất rau an toàn cho người nông dân. Việc áp dụng các tiêu chuẩn như VietGAP sẽ giúp nâng cao chất lượng rau và đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm. Ngoài ra, việc xây dựng các mô hình sản xuất rau an toàn có sự giám sát của các cơ quan chức năng cũng rất cần thiết. Điều này không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng mà còn tạo điều kiện cho nông dân phát triển bền vững.

3.1. Tăng cường quản lý và giám sát

Cần có một hệ thống quản lý chặt chẽ hơn về sản xuất rau an toàn. Các cơ quan chức năng cần thường xuyên kiểm tra và giám sát chất lượng sản phẩm rau trên thị trường. Việc này sẽ giúp phát hiện sớm các trường hợp vi phạm về an toàn thực phẩm và đưa ra các biện pháp xử lý kịp thời. Bên cạnh đó, việc tạo ra các kênh thông tin để người tiêu dùng có thể dễ dàng tiếp cận thông tin về chất lượng rau cũng là một giải pháp quan trọng để nâng cao ý thức của cộng đồng.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Rau xanh là nhóm thực phẩm thiết yếu trong cơ cấu bữa ăn hàng ngày, giữ vai trò cung cấp các hợp chất dinh dưỡng quan trọng cho cơ thể con người như vitamin, khoáng chất và các axit hữu cơ. Trong bối cảnh phát triển sản xuất nông nghiệp hàng hóa chạy theo lợi nhuận, vấn đề vệ sinh an toàn thực phẩm đối với nông sản nói chung và sản phẩm rau tươi nói riêng đang trở thành mối quan tâm lớn của xã hội. Khác với nhiều loại cây trồng khác, cây rau có chủng loại đa dạng, chu kỳ sinh trưởng ngắn, đòi hỏi chế độ thâm canh cao về nước tưới, phân bón và các biện pháp bảo vệ thực vật. Việc lạm dụng phân bón vô cơ (đặc biệt là phân đạm), hóa chất bảo vệ thực vật, cùng với nguồn nước tưới và đất canh tác bị ô nhiễm dẫn đến tình trạng tồn dư nitrat, hóa chất bảo vệ thực vật, kim loại nặng và vi sinh vật gây bệnh, gây nguy cơ ngộ độc cấp tính và mãn tính, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng.

Tại địa bàn tỉnh Tuyên Quang, công tác quản lý sản xuất và tiêu thụ rau an toàn (RAT) còn gặp nhiều khó khăn. Nhận thức của người sản xuất và người tiêu dùng còn hạn chế; người tiêu dùng vẫn có tâm lý đánh đồng rau an toàn với các loại rau sản xuất thông thường trên thị trường, khiến giá bán sản phẩm an toàn chưa tương xứng với chi phí đầu tư. Mặt khác, nông dân gặp vướng mắc về vốn đầu tư thâm canh, quy trình canh tác chưa đồng bộ và thiếu hụt chuỗi liên kết tiêu thụ ổn định. Xuất phát từ thực tiễn trên, khóa luận tốt nghiệp thực hiện đề tài: "Đánh giá thực trạng sản xuất rau an toàn và xác định các mối nguy ảnh hưởng đến chất lượng một số loại rau trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang".

Mục đích nghiên cứu: Đánh giá thực trạng sản xuất và quản lý chất lượng rau an toàn, xác định các mối nguy ảnh hưởng đến chất lượng vệ sinh của một số loại rau trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang làm cơ sở đưa ra các giải pháp thúc đẩy nâng cao hiệu quả sản xuất và tiêu thụ rau an toàn.

Yêu cầu nghiên cứu của đề tài gồm 3 nhiệm vụ cụ thể:

1. Đánh giá được tình hình sản xuất rau và công tác quản lý chất lượng rau an toàn trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang.
2. Xác định các mối nguy ảnh hưởng chất lượng vệ sinh an toàn thực phẩm của một số loại rau.
3. Đề xuất những giải pháp thúc đẩy sản xuất và tiêu thụ rau an toàn đảm bảo chất lượng vệ sinh an toàn thực phẩm và đảm bảo vệ sinh môi trường.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các loại rau ăn lá và rau ăn củ chủ lực gồm bắp cải, su hào được canh tác theo quy trình sản xuất rau an toàn trên địa bàn tỉnh.
• Không gian nghiên cứu: Tỉnh Tuyên Quang, tập trung khảo sát tại Chi cục Quản lý chất lượng Nông lâm sản và Thủy sản tỉnh Tuyên Quang; mô hình sản xuất tại thôn Gò Hu (xã Vĩnh Lợi, huyện Sơn Dương); Hợp tác xã nông nghiệp Ỷ La và vùng sản xuất nông hộ tại tổ 3, phường Tân Hà (thành phố Tuyên Quang).
• Thời gian nghiên cứu: Từ tháng 11/2016 đến tháng 5/2017.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận thiết lập hệ thống cơ sở lý thuyết dựa trên các định nghĩa và văn bản quy phạm pháp luật của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn:

• Khái niệm rau an toàn theo Quyết định số 67/1998/QĐ-BNN-KHKT: Sản phẩm rau tươi có chất lượng đúng đặc tính giống, hàm lượng hóa chất độc và mức độ nhiễm sinh vật gây hại dưới mức tiêu chuẩn cho phép.
• Quy định quản lý và sản xuất theo Quyết định số 04/2007/QĐ-BNN ngày 19/01/2007: Sản phẩm rau tươi được sản xuất, thu hoạch, sơ chế, bao gói, bảo quản theo quy định kỹ thuật, bảo đảm tồn dư vi sinh vật và hóa chất độc hại dưới mức giới hạn tối đa cho phép.
• Tiêu chuẩn thực hành sản xuất nông nghiệp tốt VietGAP cho rau quả tươi: Khung kỹ thuật gồm 12 bước quy định nghiêm ngặt từ đánh giá và lựa chọn vùng sản xuất, quản lý giống, quản lý đất/giá thể, phân bón/chất phụ gia, nước tưới, hóa chất bảo vệ thực vật (áp dụng quản lý dịch hại tổng hợp IPM, quản lý cây trồng tổng hợp ICM, quy tắc 4 đúng), thu hoạch và xử lý sau thu hoạch, quản lý chất thải, bảo hộ lao động, ghi chép lưu trữ hồ sơ truy nguyên nguồn gốc, kiểm tra nội bộ, đến tiếp nhận và giải quyết khiếu nại.
• Tiêu chuẩn đánh giá mức giới hạn an toàn đối với hàm lượng nitrat và kim loại nặng căn cứ theo Quyết định số 106/2007/QĐ-BNN ngày 28/12/2007 của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.

Chỉ tiêu kim loại nặng	Mức giới hạn tối đa (mg/kg)	Chỉ tiêu loại rau	Mức giới hạn Nitrat ($NO_3^-$) tối đa (mg/kg)
Asen (As)	1,0	Xà lách	1.500
Chì (Pb)	1,0	Rau gia vị	600
Thủy ngân (Hg)	0,3	Bắp cải, su hào, súp lơ	500
Đồng (Cu)	30	Hành lá, bầu bí, cà tím	400
Cadimi (Cd) - Rau ăn củ	0,05	Khoai tây, cà rốt	250
Cadimi (Cd) - Rau ăn lá	0,2	Cà chua, dưa chuột	150
Kẽm (Zn)	40	Dưa bở	90
Thiếc (Sn)	200	Hành tây	80

Phương pháp nghiên cứu thực địa và thu thập dữ liệu:

• Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp: Tổng hợp các báo cáo niên giám thống kê, báo cáo chuyên đề của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Tuyên Quang, Chi cục Quản lý chất lượng Nông lâm sản và Thủy sản tỉnh Tuyên Quang, Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Tuyên Quang, các đề án quy hoạch phát triển rau của Ủy ban nhân dân tỉnh Tuyên Quang, số liệu thống kê của Tổng cục Hải quan và cơ sở dữ liệu quốc tế (FAO, Trademap - ITC).
• Phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp: Điều tra thực địa bằng bộ câu hỏi phỏng vấn chuẩn bị sẵn đối với 13 hộ nông dân trực tiếp tham gia sản xuất rau an toàn tại tổ 3, phường Tân Hà, thuộc Hợp tác xã nông nghiệp Ỷ La, thành phố Tuyên Quang.
• Phương pháp lấy mẫu nông sản: Thực hiện theo Tiêu chuẩn ngành 10 TCN-99 (ban hành kèm theo Quyết định số 116/1999/QĐ-BNN-KHCN ngày 04/8/1999 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn). Mẫu được lấy trực tiếp tại ruộng của 3 hộ sản xuất rau an toàn đối với bắp cải và su hào; bố trí lấy mẫu theo sơ đồ đường chéo chữ X tại 5 điểm trên mỗi ruộng (1 kg/điểm, tương ứng 5 kg mẫu thô), sau đó trộn đều lấy 1 kg mẫu trung bình để kiểm định. Tiến hành lấy mẫu lặp lại 3 đợt, mỗi đợt cách nhau 10 ngày. Mẫu được bảo quản trong thùng xốp niêm phong, gửi đến phòng phân tích và bảo quản ở 4–5°C trong vòng 1–2 ngày trước khi thử nghiệm.

Phương pháp phân tích kiểm nghiệm trong phòng thí nghiệm:

• Xác định dư lượng thuốc bảo vệ thực vật nhóm phospho hữu cơ: Chiết tách mẫu bằng dung môi axeton, lọc hút chân không, tách dịch lọc bằng ete petrol và diclometan, làm khô qua natri sunfat khan, cô quay chân không ở 45°C. Phân tích định tính và định lượng trên máy sắc ký khí (GC) sử dụng đầu dò quang hóa ngọn lửa FPD, cột tách SPB-5 (kích thước 30 m x 0,25 mm x 0,25 µm), chế độ bơm không chia dòng tốc độ 1 ml/phút, nhiệt độ buồng bơm 250°C, áp suất khí mang 100 kPa.
• Xác định hàm lượng Nitrat ($NO_3^-$): Thực hiện theo TCVN 7814:2007 bằng phương pháp sắc ký ion trao đổi (IC). Mẫu rau được thái nhỏ, chiết bằng nước nóng trong nồi cách thủy ở 15 phút, tinh sạch qua cột chiết pha rắn (SPE) đã hoạt hóa bằng metanol và nước. Sử dụng pha động $Na_2CO_3/NaHCO_3$, dung dịch tái sinh bộ ức chế $H_2SO_4$ 0,0125 mol/l, thể tích bơm mẫu 50 µl, xác định nồng độ qua diện tích pic so với đường chuẩn nồng độ từ 50 mg/kg đến 3.000 mg/kg.
• Phân tích vi sinh vật Salmonella: Áp dụng TCVN 4829:2005 qua quy trình 4 giai đoạn gồm tăng sinh không chọn lọc trong canh thang Buffered Peptone Water (EP) ở 37°C từ 24–48 giờ; tăng sinh chọn lọc trong môi trường Rappaport-Vassiliadis (RV) ở 42°C; phân lập trên thạch Salmonella-Shigella (SS) ở 37°C trong 24 giờ; khẳng định sinh hóa bằng canh thang BHI và các thử nghiệm lên men Glucose sinh $H_2S$ (KIA), Urea, Indol, Voges-Proskauer (VP), Lysine Decarboxylase (LDC), lên men Mannitol và Sorbitol.
• Phân tích vi khuẩn Coliforms: Áp dụng TCVN 4882:2007 bằng phương pháp đếm số có xác suất lớn nhất (MPN). Nuôi cấy mẫu ở các nồng độ pha loãng ($10^{-1}, 10^{-2}, 10^{-3}$) trong ống canh thang Lauryl Sulfate (LS) ở 37°C từ 24–48 giờ; cấy chuyển các ống dương tính sang canh thang Brilliant Green Bile Lactose (BGBL), ủ ở 35–37°C trong 48 giờ để xác định khả năng sinh hơi và làm đục môi trường, tra bảng chỉ số MPN.
• Phân tích vi khuẩn Escherichia coli: Áp dụng TCVN 7904:2008 bằng phương pháp MPN. Cấy chuyển từ các ống canh thang LS dương tính sang môi trường chọn lọc EC Broth, ủ ở 44°C trong 24–48 giờ; kiểm tra khả năng sinh khí và cấy sang môi trường Tryptol ở 44°C trong 48 giờ, xác nhận phản ứng sinh Indol dương tính bằng thuốc thử Kovac's.
• Xử lý số liệu: Số liệu được thu thập, tổng hợp và tính toán thống kê mô tả bằng phần mềm Microsoft Excel.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Tác giả trình bày tính cấp thiết của vấn đề vệ sinh an toàn thực phẩm đối với mặt hàng rau tươi trong bối cảnh sản xuất nông nghiệp hàng hóa. Nội dung nêu bật nguy cơ ngộ độc từ các mối nguy hóa học (nitrat, thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng) và sinh học do chu kỳ thâm canh rau ngắn ngày và việc lạm dụng vật tư nông nghiệp. Xác định hệ thống mục tiêu, 3 yêu cầu nghiên cứu cụ thể, ý nghĩa khoa học trong việc cung cấp cứ liệu thực tiễn và ý nghĩa thực tiễn nhằm định hướng người sản xuất tuân thủ quy chuẩn kỹ thuật an toàn.

Phần 2: Tổng quan tài liệu - Cơ sở khoa học của đề tài

Hệ thống hóa các cơ sở lý luận và pháp lý về rau an toàn và tiêu chuẩn VietGAP:

• Phân tích các mối nguy:
  • Dư lượng thuốc bảo vệ thực vật: Đa số hóa chất phân hủy chậm, lưu lại trong đất từ 6 đến 24 tháng; trung bình 50% lượng thuốc rơi xuống đất và xâm nhập vào chu trình đất – nước – cây trồng. Dẫn chứng nghiên cứu của Lichtentei cho thấy sau 1 năm phun, DDT còn tồn lưu 80%, Lindan 60%, Andrin 20%; sau 3 năm lượng tồn dư DDT trong đất vẫn đạt mức 50%.
  • Tồn dư Nitrat ($NO_3^-$): Tích lũy cao nhất khi bón thừa đạm, bón sát ngày thu hoạch (thời gian cách ly an toàn từ 10 đến 15 ngày đối với rau ăn lá/ăn quả, 20 ngày đối với rau ăn củ); khi hấp thụ vào cơ thể người, nitrat chuyển hóa thành nitrit ($NO_2^-$), phản ứng với axit amin tạo thành nitrosamin gây ung thư dạ dày và cạnh tranh oxy của hồng cầu trong máu.
  • Kim loại nặng: Sự tích lũy của Pb, Cd, Hg, As từ khói bụi giao thông, nước thải và phân bón (1 tấn phân lân nung chảy có thể chứa 50–170 g Cd). Dẫn chứng tài liệu của Sposito và Praga (1984) cho thấy hoạt động của con người phát sinh kim loại nặng cao hơn từ 1 đến 3 lần so với nguồn gốc tự nhiên.
  • Mối nguy sinh học và vật lý: Tác nhân vi khuẩn đường ruột (Salmonella, E. coli, Coliforms) từ nguồn phân tươi, nước tưới ô nhiễm và tạp chất vật lý (thủy tinh, cát sỏi, kim loại).
• Tình hình sản xuất rau trên thế giới và Việt Nam:
  • Thế giới: Thống kê của FAO (2008) cho thấy sản lượng rau toàn cầu tăng từ 375 triệu tấn (1980) lên 678 triệu tấn (2001), mức tiêu thụ bình quân đạt 110 kg/người/năm. Nêu bật các mô hình công nghệ cao: Trung Quốc có 2.000 ha nhà kính tại Côn Minh (Vân Nam), sản lượng rau năm 2013 đạt 735 triệu tấn (chiếm hơn 1/8 thế giới); Ấn Độ có mức tiêu thụ rau chế biến tăng trưởng mạnh; Mỹ có 76,4% diện tích trồng rau tại bang Florida canh tác không dùng đất (soilless culture); EU dẫn đầu về diện tích nhà kính tại Tây Ban Nha (46.000 ha), Ý (25.000 ha); Israel đạt kim ngạch xuất khẩu nông sản 3 tỷ USD/năm nhờ công nghệ tưới nhỏ giọt tự động, trong đó vùng khô hạn Arava đóng góp hơn 60% sản lượng rau xuất khẩu.
  • Việt Nam: Năm 2014, diện tích gieo trồng rau cả nước đạt 873 nghìn ha, năng suất bình quân 175 tạ/ha, sản lượng đạt 15,3 triệu tấn. Kim ngạch xuất khẩu rau quả giai đoạn 2010–2014 tăng trưởng bình quân 26,5%/năm, từ 642,53 triệu USD (2010) lên 1,666 tỷ USD (2014) với 10 thị trường xuất khẩu chủ lực (Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Mỹ, Đài Loan, Hà Lan, Malaysia, Thái Lan, Singapore, Nga).

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết đối tượng khảo nghiệm (bắp cải, su hào); địa bàn nghiên cứu tại Tuyên Quang từ tháng 11/2016 đến tháng 5/2017; kế hoạch thực hiện 4 nội dung nghiên cứu; phương pháp điều tra 13 hộ nông dân tại tổ 3, phường Tân Hà (HTX Ỷ La); phương pháp lấy mẫu 10 TCN-99 (3 hộ, 5 điểm chữ X, 3 chu kỳ lặp lại); kỹ thuật vận hành thiết bị sắc ký khí GC-FPD phân tích thuốc bảo vệ thực vật, hệ thống sắc ký trao đổi ion IC phân tích nitrat theo TCVN 7814:2007 và quy trình nuôi cấy vi sinh vật Salmonella, Coliforms, E. coli theo các TCVN tương ứng.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Đánh giá điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội tỉnh Tuyên Quang: Tổng diện tích tự nhiên đạt 586.733 ha; lượng mưa trung bình năm lớn từ 1.500 mm đến 1.800 mm; hệ thống sông suối bồi đắp các dải đất phù sa phì nhiêu, thuận lợi phát triển rau ôn đới và rau vụ đông. Dân số toàn tỉnh là 753.763 người, trong đó lực lượng trong độ tuổi lao động chiếm 478.338 người. Tuy nhiên, địa hình chủ yếu là đồi núi chia cắt phức tạp, diện tích đất bãi bằng nhỏ hẹp, trình độ canh tác của nông dân không đồng đều, gây khó khăn cho việc quy hoạch các vùng chuyên canh tập trung quy mô lớn.

Đánh giá hiện trạng sản xuất rau: Cây rau có sự tăng trưởng về diện tích và sản lượng nhưng quy mô vẫn còn khiêm tốn khi so sánh với các cây trồng truyền thống khác trên địa bàn tỉnh.

Loại cây trồng	Diện tích năm 2014 (ha)	Năng suất năm 2014 (tạ/ha)	Sản lượng năm 2014 (tấn)	Diện tích năm 2015 (ha)	Năng suất năm 2015 (tạ/ha)	Sản lượng năm 2015 (tấn)
Lúa	45.613,13	58,24	265.470,13	45.569,29	58,45	266.343,23
Ngô	17.159,60	42,68	68.005,25	18.589,72	43,57	80.999,48
Mía	10.711,45	596,44	638.872,75	11.635,80	595,04	692.373,18
Rau các loại	6.878,84	84,86	58.371,49	7.031,97	83,39	58.489,79

Số liệu cho thấy năm 2015, diện tích trồng lúa gấp hơn 6,4 lần, ngô gấp 2,6 lần và mía gấp 1,6 lần diện tích rau. Năng suất rau toàn tỉnh năm 2015 có xu hướng giảm nhẹ (đạt 83,39 tạ/ha so với 84,86 tạ/ha năm 2014).

Sự phân bố diện tích và sản lượng rau không đồng đều giữa các đơn vị hành chính trong tỉnh:

Huyện / Thành phố	Diện tích 2014 (ha)	Sản lượng 2014 (tấn)	Diện tích 2015 (ha)	Sản lượng 2015 (tấn)	Diện tích 2016 vụ xuân+mùa (ha)	Sản lượng 2016 vụ xuân+mùa (tấn)
TP. Tuyên Quang	323,31	3.352,18	302,19	2.982,60	180,54	1.838,72
Lâm Bình	416,01	2.506,05	483,00	2.955,59	264,72	1.385,07
Na Hang	429,26	3.118,66	462,13	3.383,26	310,07	2.054,59
Chiêm Hóa	1.789,63	15.824,09	1.387,40	12.057,49	478,90	3.225,84
Hàm Yên	949,19	8.222,18	971,92	8.158,70	429,70	3.591,85
Yên Sơn	1.461,50	12.587,32	1.555,80	13.207,21	371,63	2.973,51
Sơn Dương	1.509,94	12.761,01	1.851,53	15.744,94	1.068,22	9.364,33

Chiêm Hóa, Yên Sơn và Sơn Dương là 3 huyện có diện tích trồng rau lớn nhất toàn tỉnh (đều đạt trên 1.000 ha và sản lượng vượt 10.000 tấn/năm trong giai đoạn 2014–2015). Ngược lại, thành phố Tuyên Quang, Lâm Bình và Na Hang có diện tích dưới 500 ha.

Cơ cấu các chủng loại rau chính: Sản xuất rau tại tỉnh có sự đa dạng phong phú:

• Năm 2014: Bắp cải đạt 1.195,64 ha (sản lượng 11.693,53 tấn); rau muống 740,25 ha (6.206,34 tấn); su hào 604,51 ha (5.845,74 tấn); súp lơ 222,34 ha (2.172,29 tấn); khoai tây 178,54 ha (1.497,06 tấn); cà chua 136,36 ha (972,22 tấn); xà lách 114,44 ha (702,38 tấn); cà rốt 16,77 ha (107,50 tấn).
• Năm 2015: Bắp cải đạt 993,74 ha (9.557,01 tấn); rau muống đạt 736,71 ha (6.099,18 tấn); su hào đạt 525,52 ha (4.969,73 tấn); súp lơ 196,90 ha (1.837,93 tấn); cà chua tăng lên 167,86 ha (1.246,66 tấn); khoai tây đạt 140,22 ha (901,32 tấn); xà lách 93,09 ha (526,35 tấn); cà rốt tăng lên 28,98 ha (186,41 tấn).

Đánh giá các mô hình sản xuất rau an toàn:

• Mô hình tại thôn Gò Hu (xã Vĩnh Lợi, huyện Sơn Dương): Do Chi cục Quản lý chất lượng Nông lâm sản và Thủy sản tỉnh Tuyên Quang phối hợp với Trạm Bảo vệ thực vật, Trạm Khuyến nông huyện Sơn Dương và UBND xã Vĩnh Lợi triển khai từ năm 2013. Mô hình có quy mô diện tích 14.000 $m^2$ với 5 hộ nông dân tham gia sản xuất theo định hướng VietGAP. Nông dân được chuyển giao kỹ thuật bón phân cân đối theo từng thời kỳ sinh trưởng của cây, ưu tiên sử dụng thuốc bảo vệ thực vật sinh học, tuân thủ nguyên tắc 4 đúng và bảo đảm nghiêm ngặt thời gian cách ly trước thu hoạch.
• Mô hình tại HTX Nông nghiệp Ỷ La và tổ 3, phường Tân Hà (thành phố Tuyên Quang): Khảo sát thực trạng quản lý chất lượng, kỹ thuật canh tác nông hộ và khả năng cung ứng cho thị trường tiêu thụ trung tâm tỉnh.
• Đề xuất các giải pháp kỹ thuật và tiêu thụ: Hoàn thiện quy trình thâm canh an toàn, tăng cường quản lý phân bón và thuốc bảo vệ thực vật sinh học, bảo đảm vệ sinh nguồn nước tưới và môi trường đất; xây dựng chuỗi liên kết phân phối, dán nhãn nhận diện thương hiệu để tránh tình trạng tư thương đánh đồng giá rau an toàn với rau sản xuất đại trà.

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tổng kết toàn diện các phát hiện nghiên cứu về tiềm năng đất đai, nguồn nhân lực và hiện trạng phân bố sản xuất rau của tỉnh Tuyên Quang. Nêu rõ các rào cản về địa hình phân tán, thói quen canh tác tự phát chạy theo giá cả thị trường và đề xuất cơ quan quản lý nông nghiệp địa phương tăng cường thanh tra, kiểm định dư lượng hóa chất độc hại, nhân rộng các mô hình VietGAP tập trung.

Kết quả và đóng góp

Kết quả nghiên cứu chính của đề tài:

• Phản ánh trung thực thực trạng sản xuất nông nghiệp tỉnh Tuyên Quang qua các chỉ số định lượng: Diện tích rau toàn tỉnh đạt 7.031,97 ha vào năm 2015 với sản lượng 58.489,79 tấn, chiếm tỷ trọng thấp hơn nhiều so với diện tích lúa (45.569,29 ha) và ngô (18.589,72 ha). Ba huyện tập trung diện tích rau lớn nhất là Chiêm Hóa (1.387,40 ha năm 2015), Yên Sơn (1.555,80 ha năm 2015) và Sơn Dương (1.851,53 ha năm 2015).
• Khảo sát thực tiễn mô hình canh tác VietGAP tại thôn Gò Hu (xã Vĩnh Lợi, huyện Sơn Dương) quy mô 14.000 $m^2$ với 5 hộ tham gia, chứng minh tính khả thi của việc giảm thiểu hóa chất độc hại thông qua quy trình bón phân cân đối và áp dụng nguyên tắc 4 đúng trong bảo vệ thực vật.
• Chuẩn hóa quy trình kỹ thuật lấy mẫu theo tiêu chuẩn ngành 10 TCN-99 và áp dụng hệ thống phân tích hiện đại (sắc ký khí GC-FPD, sắc ký trao đổi ion IC TCVN 7814:2007, phương pháp MPN kiểm tra vi sinh vật theo TCVN 4882:2007 và TCVN 7904:2008) để đánh giá các chỉ tiêu nitrat, thuốc bảo vệ thực vật và vi khuẩn chỉ thị trên nông sản thực tế tại Tuyên Quang.

Giải pháp và kiến nghị tác giả đề xuất:

• Về kỹ thuật: Tăng cường tập huấn kỹ thuật thâm canh theo tiêu chuẩn VietGAP, hướng dẫn người dân bón phân cân đối giữa đạm, lân, kali và phân chuồng hoai mục; bảo đảm thời gian cách ly từ 10–15 ngày đối với rau ăn lá nhằm triệt tiêu dư lượng nitrat; áp dụng quản lý dịch hại tổng hợp IPM, ưu tiên chế phẩm sinh học, kiểm soát chặt chẽ nguồn nước tưới không để nhiễm bẩn từ nước thải sinh hoạt và chất thải chăn nuôi.
• Về tổ chức tiêu thụ: Xây dựng cơ chế liên kết sản xuất gắn với hợp đồng bao tiêu sản phẩm; hình thành chuỗi cửa hàng cung ứng có chứng nhận kiểm định chất lượng, xây dựng nhãn hiệu hàng hóa để bảo vệ quyền lợi người trồng rau an toàn, giúp người tiêu dùng nhận diện sản phẩm rõ ràng trên thị trường.

Đóng góp của khóa luận:

• Ý nghĩa khoa học: Cung cấp bức tranh tổng quát có số liệu minh chứng về hiện trạng sản xuất rau và cơ cấu cây trồng tại tỉnh Tuyên Quang giai đoạn 2014–2016; làm rõ cơ sở thực nghiệm trong việc nhận diện và kiểm soát các mối nguy hóa học, sinh học ảnh hưởng đến vệ sinh an toàn thực phẩm trên rau tươi ở vùng trung du miền núi phía Bắc.
• Ý nghĩa thực tiễn: Cung cấp nguồn tài liệu thực tế cho Chi cục Quản lý chất lượng Nông lâm sản và Thủy sản, chính quyền địa phương và các hợp tác xã nông nghiệp trong công tác tuyên truyền, hướng dẫn kỹ thuật canh tác an toàn và hoạch định chính sách mở rộng các vùng sản xuất rau đạt chuẩn VietGAP.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của khóa luận:

• Phạm vi khảo sát điều tra xã hội học bằng phiếu phỏng vấn sơ cấp còn giới hạn ở quy mô 13 hộ nông dân tại tổ 3, phường Tân Hà (HTX Nông nghiệp Ỷ La).
• Đối tượng lấy mẫu phân tích thực nghiệm chỉ tập trung chủ yếu vào 2 chủng loại rau ăn lá và ăn củ chính vụ đông (bắp cải, su hào) tại 3 hộ gia đình thuộc một vùng sản xuất cụ thể, trong khoảng thời gian từ tháng 11/2016 đến tháng 5/2017.
• Đề tài chưa bao quát hết các vùng sinh thái đặc thù khác tại các huyện vùng cao như Na Hang, Lâm Bình, cũng như chưa tiến hành phân tích mở rộng vào các mùa vụ khác (vụ hè - thu) đối với các nhóm rau ăn quả, rau gia vị.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng phạm vi điều tra khảo sát số lượng lớn nông hộ trên toàn bộ các vùng quy hoạch rau chuyên canh của tỉnh Tuyên Quang.
• Tăng cường tần suất và đối tượng kiểm định phân tích phòng thí nghiệm đối với nhiều nhóm rau khác nhau qua các mùa vụ trong năm, bao gồm việc kiểm soát toàn diện dư lượng kim loại nặng (Pb, Cd, As, Hg) trong các mẫu đất và nước tưới tại hiện trường.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên và học viên chuyên ngành Công nghệ thực phẩm, Nông học, Quản lý an toàn thực phẩm, Khoa học môi trường: Tham khảo cấu trúc phương pháp luận về quy trình lấy mẫu nông sản theo tiêu chuẩn ngành 10 TCN-99 và quy trình thao tác phân tích chỉ tiêu vệ sinh an toàn thực phẩm (sắc ký ion HPLC/IC đo nitrat theo TCVN 7814:2007; sắc ký khí GC-FPD đo dư lượng bảo vệ thực vật; quy trình định danh Salmonella theo TCVN 4829:2005; kỹ thuật MPN đếm Coliforms và E. coli theo TCVN 4882:2007 và TCVN 7904:2008).
• Cán bộ kỹ thuật ngành khuyến nông, Chi cục Quản lý chất lượng Nông lâm sản và Thủy sản: Tham khảo số liệu hiện trạng diện tích, sản lượng, năng suất và cơ cấu chủng loại rau của các huyện, thành phố thuộc tỉnh Tuyên Quang trong giai đoạn 2014–2016 để phục vụ xây dựng kế hoạch mở rộng mô hình VietGAP.
• Ban chủ nhiệm các hợp tác xã nông nghiệp và hộ nông dân trồng rau: Tham khảo các tiêu chí kỹ thuật VietGAP, nguyên tắc 4 đúng trong bảo vệ thực vật và kỹ thuật cách ly phân bón để nâng cao chất lượng nông sản.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận sử dụng những tiêu chuẩn kỹ thuật nào để phân tích các chỉ tiêu vi sinh vật và hóa học trong rau?
Khóa luận áp dụng:

• TCVN 7814:2007: Xác định hàm lượng Nitrat ($NO_3^-$) bằng phương pháp sắc ký ion (IC) trao đổi ion qua detector độ dẫn điện.
• Phương pháp sắc ký khí (GC) đầu dò quang hóa ngọn lửa FPD trên cột SPB-5: Phân tích dư lượng thuốc bảo vệ thực vật nhóm phospho hữu cơ.
• TCVN 4829:2005: Quy trình 4 bước (tăng sinh, tăng sinh chọn lọc, phân lập, khẳng định sinh hóa) để kiểm nghiệm vi khuẩn Salmonella.
• TCVN 4882:2007: Phương pháp MPN trên môi trường LS và BGBL để xác định tổng số Coliforms.
• TCVN 7904:2008: Phương pháp MPN trên môi trường EC Broth và phản ứng sinh Indol trong môi trường Tryptol bằng thuốc thử Kovac's để xác định Escherichia coli.

2. Quy mô diện tích và sản lượng rau của tỉnh Tuyên Quang biến động như thế nào trong giai đoạn 2014–2015 khi so sánh với các cây trồng chủ lực khác?
Năm 2014, diện tích rau toàn tỉnh là 6.878,84 ha, sản lượng đạt 58.371,49 tấn, năng suất 84,86 tạ/ha. Đến năm 2015, diện tích rau tăng lên 7.031,97 ha, sản lượng đạt 58.489,79 tấn, nhưng năng suất giảm nhẹ xuống 83,39 tạ/ha. So với các cây trồng chủ lực năm 2015, diện tích trồng rau thấp hơn nhiều: Lúa đạt 45.569,29 ha (sản lượng 266.343,23 tấn); ngô đạt 18.589,72 ha (sản lượng 80.999,48 tấn); mía đạt 11.635,80 ha (sản lượng 692.373,18 tấn).

3. Những huyện nào trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang có diện tích và sản lượng trồng rau lớn nhất?
Theo số liệu thống kê năm 2014 và 2015, ba địa phương có quy mô sản xuất rau lớn nhất tỉnh (đều đạt trên 1.000 ha diện tích và trên 10.000 tấn sản lượng) là:

• Huyện Sơn Dương: Năm 2014 đạt 1.509,94 ha (12.761,01 tấn); năm 2015 đạt 1.851,53 ha (15.744,94 tấn).
• Huyện Chiêm Hóa: Năm 2014 đạt 1.789,63 ha (15.824,09 tấn); năm 2015 đạt 1.387,40 ha (12.057,49 tấn).
• Huyện Yên Sơn: Năm 2014 đạt 1.461,50 ha (12.587,32 tấn); năm 2015 đạt 1.555,80 ha (13.207,21 tấn).
  Trong khi đó, thành phố Tuyên Quang, huyện Na Hang và Lâm Bình có diện tích dưới 500 ha.

4. Mô hình sản xuất rau an toàn theo hướng VietGAP tại xã Vĩnh Lợi, huyện Sơn Dương được tổ chức với quy mô ra sao?
Mô hình được Chi cục Quản lý chất lượng Nông lâm sản và Thủy sản tỉnh Tuyên Quang phối hợp với Trạm Bảo vệ thực vật, Trạm Khuyến nông huyện Sơn Dương và UBND xã Vĩnh Lợi xây dựng năm 2013 tại thôn Gò Hu, xã Vĩnh Lợi. Quy mô diện tích đạt 14.000 $m^2$ với 5 hộ nông dân tham gia. Kỹ thuật áp dụng gồm bón phân đúng quy trình hướng dẫn của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, bón theo nhu cầu sinh lý từng giai đoạn, phòng trừ sâu bệnh theo nguyên tắc 4 đúng, ưu tiên thuốc bảo vệ thực vật sinh học và đảm bảo thời gian cách ly trước thu hoạch.

5. Tác giả thực hiện việc thu thập dữ liệu sơ cấp và lấy mẫu nông sản phục vụ kiểm nghiệm thực tế như thế nào?
Tác giả thực hiện điều tra phỏng vấn trực tiếp bằng phiếu soạn sẵn đối với 13 hộ sản xuất rau an toàn tại tổ 3, phường Tân Hà, thuộc HTX Nông nghiệp Ỷ La. Việc lấy mẫu nông sản tuân thủ tiêu chuẩn ngành 10 TCN-99 (Quyết định số 116/1999/QĐ-BNN-KHCN): Mẫu bắp cải và su hào được cắt toàn bộ phần ăn được tại ruộng của 3 hộ sản xuất theo sơ đồ hình chữ X tại 5 điểm (1 kg/điểm, tổng 5 kg mẫu thô), sau đó rút gọn lấy 1 kg mẫu trung bình; chu kỳ lấy mẫu lặp lại 3 đợt, mỗi đợt cách nhau 10 ngày và bảo quản lạnh ở 4–5°C trước khi phân tích.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Bàn Quang Dự đã phản ánh bức tranh toàn diện về thực trạng ngành sản xuất rau tại tỉnh Tuyên Quang giai đoạn 2014–2016, chỉ rõ tiềm năng tự nhiên cũng như các khó khăn về địa hình đồi núi chia cắt và tập quán canh tác nhỏ lẻ. Nghiên cứu hệ thống hóa các tiêu chuẩn kỹ thuật VietGAP và quy chuẩn quốc gia để nhận diện các mối nguy hóa học, sinh học và vật lý trên nông sản. Công trình cung cấp hệ thống dữ liệu định lượng cụ thể về cơ cấu cây trồng, diện tích theo địa bàn hành chính, đồng thời chuẩn hóa các quy trình lấy mẫu 10 TCN-99 và phân tích kiểm nghiệm nitrat, vi sinh vật, thuốc bảo vệ thực vật theo các TCVN hiện hành, tạo cơ sở khoa học và thực tiễn cho việc mở rộng sản xuất rau an toàn tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Rau là một thực phẩm không thể thiếu đƣợc trong đời sống hằng ngày của con ngƣời, đó là nguồn cung cấp chất dinh dƣỡng quan trọng cho sự tồn tại và phát triển của con ngƣời đặc biệt là các Vitamin, chất khoáng, axit hữu cơ…Do đó an toàn vệ sinh thực phẩm trong sản xuất rau xanh đang thực sự trở thành vấn đề quan tâm của toàn xã hội. Xu hƣớng sản xuất hàng hóa ngày càng gia tăng, chạy theo lợi nhuận đã dẫn đến tình hình vệ sinh an toàn thực phẩm trong nông sản ở Việt Nam nói chung và ở Tuyên Quang nói riêng nhất là trong sản xuất rau xanh đang là vấn đề gây nhiều lo lắng. Tình trạng rau bị tồn dƣ thuốc bảo vệ thực vật, Nitrat, kim loại nặng, vi sinh vật…Là những nguyên nhân chính gây nên tình trạng ngộ độc thực phẩm cấp và mãn tính cho ngƣời sử dụng, gây ảnh hƣởng nghiên trọng đến sức khỏe cộng đồng. Hơn nữa không giống nhƣ những cây trồng khác, cây rau đƣợc gieo trồng với nhiều chủng loại phong phú, có thời gian sinh trƣởng ngắn nên đòi hỏi lƣợng nƣớc, phân bón cũng nhƣ sử dụng thuốc bảo vệ thực vật cũng nhiều hơn, từ đó phát sinh các vấn đề nhƣ tồn dƣ thuốc bảo vệ thực vật, tồn dƣ lƣợng đạm trong rau, nhiễm một số loại kí sinh trùng gây ảnh hƣởng đến sức khỏe ngƣời tiêu dùng do vậy việc sản xuất và cung cấp rau an toàn cho thị trƣờng đảm bảo dƣ lƣợng thuốc bảo vệ thực vật, hàm lƣợng Nitrat, kim loại nặng dƣới mức cho phép đang là nhu cầu hết sức cần thiết.

Thực tế trong những năm qua trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang, việc quản lý sản xuất và tiêu thụ rau an toàn còn gặp nhiều khó khăn từ nhận thức của ngƣời sản xuất và ngƣời tiêu dùng, kết quả còn nhiều hạn chế, chƣa có một cơ chế quản lý nào đồng bộ từ sản xuất đến tiêu thụ. 2 Trong khi đó ngƣời trồng rau vẫn còn mối lo cho đầu ra sản phẩm khi ngƣời tiêu dùng còn “đánh đồng” RAT với các loại rau khác, giá bán RAT chỉ bằng các loại rau thông thƣờng, hơn nữa ngƣời nông dân vẫn còn khó khăn trong việc đầu tƣ thâm canh, chăm bón, quy trình sản xuất vẫn chƣa hoàn thiện nên ảnh hƣởng đến chất lƣợng và việc tiêu thụ sản phẩm. Vì vậy, phát triển rau an toàn đang là yêu cầu bức bách và là mối quan tâm toàn xã hội, vì sự an toàn sức khoẻ của cộng đồng, tạo điều kiện phát triển nền nông nghiệp sinh thái bền vững. Đó cũng là yêu cầu trách nhiệm của ngƣời sản xuất đối với xã hội, vừa đảm bảo tốt môi trƣờng vì sự an toàn của con ngƣời, đồng thời nâng cao giá trị sản phẩm, giúp nông dân cải thiện đời sống.

Để ngày càng có nhiều ngƣời sản xuất, nhiều vùng sản xuất rau an toàn và hình thành, ổn định mạng lƣới cung ứng, tiêu thụ rau an toàn hơn, cần phải đẩy mạnh công tác quản lý nhà nƣớc qua các hoạt động tuyên truyền giáo dục, vận động ngƣời trồng rau và ngƣời tiêu dùng thay đổi thói quen canh tác và tiêu dùng. Từ những vấn đề trên xuất phát từ nhu cầu tiêu dùng và thực tế sản xuất chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Đánh giá thực trạng sản xuất rau an toàn và xác định các mối nguy ảnh hưởng đến chất lượng một số loại rau trên địa bàn tỉnhTuyên Quang”. Mục đích và yêu cầu 1.Mục đích Đánh giá thực trạng sản xuất và quản lý chất lƣợng rau an toàn, xác định các mối nguy ảnh hƣởng đến chất lƣợng vệ sinh của một số loại rau trên địa bàn tỉnhTuyên Quang làm cơ sở đƣa ra các giải pháp thúc đẩy nâng cao hiệu quả sản xuất và tiêu thụ rau an toàn.Yêu cầu - Đánh giá đƣợc tình hình sản xuất rau và công tác quản lý chất lƣợng rau an toàn trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang - Xác định các mối nguy ảnh hƣởng chất lƣợng vệ sinh an toàn thực phẩm của một số loại rau. - Đề xuất những giải pháp thúc đẩy sản xuất và tiêu thụ rau an toàn đảm bảo chất lƣợng vệ sinh an toàn thực phẩm và đảm bảo vệ sinh môi trƣờng.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 1. Ý nghĩa khoa học Kết quả của đề tài là sự đánh giá khái quát về thực trạng sản xuất rau đồng thời xác định đƣợc các mối nguy hại ảnh hƣởng đến chất lƣợng rau từ đó có biện pháp ứng dụng khoa học kỹ thuật để hƣớng tới nền nông nghiệp xanh, sạch và bền vững.Ý nghĩa thực tiễn - Đề tài có ý nghĩa trong bảo vệ sức khỏe con ngƣời. - Phổ biến, tuyên truyền cho ngƣời dân về thực trạng sản xuất rau từ đó có đƣợc biện pháp phát triển, đề phòng và có ý thức hơn trong vấn đề vệ sinh an toàn thực phẩm. - Làm căn cứ để tuyên truyền vận động mọi ngƣời sử dụng rau sạch, rau an toàn.

4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 2. Khái quá chung về rau an toàn 2. Khái niệm rau an toàn Theo Quyết định số 67/1998/QĐ-BNN-KHKT của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn về “Quy định tạm thời sản xuất rau an toàn” thì rau an toàn (RAT) đƣợc hiểu là “Những sản phẩm rau tƣơi có chất lƣợng đúng nhƣ đặc tính giống của nó, hàm lƣợng các hóa chất độc và mức độ nhiễm các sinh vật gây hại dƣới mức tiêu chuẩn cho phép, bảo đảm an toàn cho ngƣời tiêu dùng và môi trƣờng, thì đƣợc coi là rau đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm gọi tắt là rau an toàn”[22].

Căn cứ theo quyết định số 04/2007/QĐ – BNN, ngày 19/01/2007 của Bộ Nông nghiệp và PTNT về việc ban hành quy định về quản lý sản xuất và chứng nhận rau an toàn, khái niệm RAT đƣợc hiểu nhƣ sau: “Là những sản phẩm rau tƣơi (bao gồm tất cả các loại rau ăn: lá, thân, củ, hoa, quả, hạt, các loại nấm thực phẩm…) đƣợc sản xuất, thu hoạch, sơ chế, bao gói, bảo quản theo quy định kỹ thuật bảo đảm tồn dƣ về vi sinh vật, hóa chất độc hại dƣới mức giới hạn tối đa cho phép”[24].Quy trình sản xuất rau an toàn Tiêu chuẩn VietGAP (Thực hành sản xuất nông nghiệp tốt cho rau quả tƣơi của Việt Nam - Vietnamese Good Agricultural Practices): Là những nguyên tắc, trình tự, thủ tục hƣớng dẫn tổ chức, cá nhân sản xuất, thu hoạch, sơ chế bảo đảm an toàn, nâng cao chất lƣợng sản phẩm, đảm bảo phúc lợi xã hội, sức khỏe ngƣời sản xuất và ngƣời tiêu dùng, bảo vệ môi trƣờng và truy nguyên nguồn gốc sản phẩm [26]. Quy trình kỹ thuật sản xuất rau an toàn theo tiêu chuẩn VietGAP: 5 1. Đánh giá và lựa chọn vùng sản xuất - Vùng sản xuất rau, quả áp dụng theo VietGAP phải đƣợc khảo sát, đánh giá sự phù hợp giữa điều kiện sản xuất thực tế với qui định hiện hành của nhà nƣớc đối với các mối nguy gây ô nhiễm về hóa học, sinh học và vật lý lên rau, quả. - Vùng sản xuất rau, quả có mối nguy cơ ô nhiễm hóa học, sinh học, vật lý cao và không thể khắc phục thì không đƣợc sản xuất theo VietGAP.

Giống và gốc ghép - Giống và gốc ghép phải có nguồn gốc rõ ràng, đƣợc cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền cấp phép sản xuất. - Giống và gốc ghép tự sản xuất phải có hồ sơ ghi lại đầy đủ các biện pháp xử lý hạt giống, xử lý cây con, hóa chất sử dụng, thời gian, tên ngƣời xử lý và mục đích xử lý. Quản lý đất và giá thể - Hàng năm, phải tiến hành phân tích, đánh giá các nguy cơ tiềm ẩn trong đất và giá thể theo tiêu chuẩn hiện hành của nhà nƣớc. - Cần có biện pháp chống xói mòn và thoái hóa đất.

Các biện pháp này phải đƣợc ghi chép và lƣu trong hồ sơ. Phân bón và chất phụ gia Từng vụ phải đánh giá nguy cơ ô nhiễm hoá học, sinh học và vật lý do sử dụng phân bón và chất phụ gia, ghi chép và lƣu trong hồ sơ. Nếu xác định có nguy cơ ô nhiễm trong việc sử dụng phân bón hay chất phụ gia, cần áp dụng các biện pháp nhằm giảm thiểu nguy cơ ô nhiễm lên rau, quả 5. Nước tưới - Nƣớc tƣới cho sản xuất và xử lý sau thu hoạch rau, quả phải đảm bảo theo tiêu chuẩn hiện hành của Việt Nam hoặc tiêu chuẩn mà Việt Nam đang áp dụng.

6 - Việc đánh giá nguy cơ ô nhiễm hoá chất và sinh học từ nguồn nƣớc sử dụng cho: tƣới, phun thuốc bảo vệ thực vật, sử dụng cho bảo quản, chế biến, xử lý sản phẩm, làm sạch và vệ sinh, phải đƣợc ghi chép và lƣu trong hồ sơ. -Trƣờng hợp nƣớc của vùng sản xuất không đạt tiêu chuẩn, phải thay thế bằng nguồn nƣớc khác an toàn hoặc chỉ sử dụng nƣớc sau khi đã xử lý và kiểm tra đạt yêu cầu về chất lƣợng. Ghi chép phƣơng pháp xử lý, kết quả kiểm tra và lƣu trong hồ sơ. - Ngƣời lao động và tổ chức, cá nhân sử dụng lao động phải đƣợc tập huấn về phƣơng pháp sử dụng thuốc bảo vệ thực vật và các biện pháp sử dụng bảo đảm an toàn.

- Trƣờng hợp cần lựa chọn các loại thuốc bảo vệ thực vật và chất điều hòa sinh trƣởng cho phù hợp, cần có ý kiến của ngƣời có chuyên môn về lĩnh vực bảo vệ thực vật. - Nên áp dụng các biện pháp quản lý sâu bệnh tổng hợp (IPM), quản lý cây trồng tổng hợp (ICM) nhằm hạn chế việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật - Chỉ đƣợc phép mua thuốc bảo vệ thực vật từ các cửa hàng đƣợc phép kinh doanh. - Chỉ sử dụng thuốc bảo vệ thực vật trong danh mục đƣợc phép sử dụng. - Sau mỗi lần phun thuốc, dụng cụ phải vệ sinh sạch sẽ và thƣờng xuyên bảo dƣỡng, kiểm tra.

Nƣớc rửa dụng cụ cần đƣợc xử lý tránh làm ô nhiễm môi trƣờng. - Kho chứa hoá chất phải đảm bảo theo quy định, xây dựng ở nơi thoáng mát, an toàn, có nội quy và đƣợc khóa cẩn thận. 7 - Không tái sử dụng các bao bì, thùng chứa hoá chất. Những vỏ bao bì, thùng chứa phải thu gom và cất giữ ở nơi an toàn cho đến khi xử lý theo qui định của nhà nƣớc.

Thu hoạch và xử lý sau thu hoạch  Thiết bị, vật tƣ và đồ chứa - Sản phẩm sau khi thu hoạch không đƣợc để tiếp xúc trực tiếp với đất và hạn chế để qua đêm.