Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU Sốt dengue/sốt xuất huyết dengue (SD/SXHD) là bệnh truyền nhiễm gây dịch do vi rút dengue gây nên. Vi rút dengue có bốn týp huyết thanh là dengue I, dengue 2, dengue 3 và dengue 4. Vi rút dengue truyền từ người bệnh sang người lành do muỗi đốt. Muỗi Aedes aegypti là trung gian truyền bệnh chù yểu [2], 1.
Cấu trúc vi rút dengue Vi rút dengue thuộc họ Flaviviridae, được xếp vào bộ Arbovirus, vỏ virion của chúng có kích thước nhỏ (50nm). Căn cứ vào hình thái học của virion, cấu trúc của bộ gen và sự nhân lên của ARN người ta chia họ Flaviviridae thành ba giống: flavivirus, pestivirus và hepacivirus. Tính chất sinh học của 3 giống nay khác nhau và không có phản ứng huyết thanh chéo. Riêng giống Flavivirus chứa gần 70 loài, xếp thành 8 nhóm chính [13] dựa vào phản ứng huyết thanh của các loài vi rút.
Bốn týp huyết thanh của vi rút dengue xếp vào giống Flavivirus [31], [54], [55], [63], [64], [66]. Týp huyết thanh vi rút dengue Vi rút dengue có 4 týp huyết thanh là dengue 1, dengue 2, dngeue 3 và dengue 4, có thể phân biệt các týp huyết thanh bằng phản ứng huyết thanh. Nhiễm vi rút dengue ở người bởi một týp huyết thanh sẽ tạo ra miễn dịch suốt đời đối với vi rút gây bệnh týp đó, nhưng chỉ miễn dịch tạm thời đối với các týp khác. Do đó, mỗi người có thể bị bệnh SXH hơn một lần trong đời [63], [58], [60].
Tại miền Nam Việt Nam, việc giám sát các týp huyết thanh vi rút dược tiến hành thường xuyên và tìm thấy bốn týp huyết thanh vi rút đồng lưu hành. Vi rút dengue 2 gây dịch lớn vào năm 1987 và thuộc nhóm genotýp với các vi rút phân lập ở 6 Jamaica (1983) và Thái Lan (1964) trong khi từ năm 1990 đến 1995 vi rút dengue 1 chiếm ưu thế và thuộc genotýp V với các vi rút phân lập từ Đài Loan (1987 - 1988). Vi rút dengue 3 có tỉ lệ lưu hành thấp nhất trong giai đoạn 1987 - 1994, nhưng lại là týp chiếm ưu thế gây dịch năm 1998 và thuộc cùng genotýp với vi rút phân lập ở Thái Lan (1987). Vi rút dengue 4 được phát hiện đầu tiên ở miền Nam Việt Nam năm 1987 với tỉ lệ mới mắc thấp 3,8% và kéo dài từ 1990 đến 1992 [14], Trong năm 2006, týp vi rút dengue 2 vẫn chiếm ưu thể so với các týp vi rút dengue khác.
Týp vi rút dengue 1 có chiều hướng tăng rõ rệt trong năn 2006 [39] và trở thành chiếm ưu thể so với các týp huyết thanh vi rút khác trong năm 2007 và 2008 [52], [51], Mắc/100.000 dân % PLVR (+) VV fyfff ff □ Sô' ca mắc/100000 dân — D1 ~H)2 —D3 —04 Biểu đồ 1. Tỉ lệ phát hiện các týp huyết thanh vi rút dengue tù’ năm 1996 - 2008 so vói tình hình mắc SXH 7 1. Vắc xin phòng ngùa sốt xuất huyết Xu hướng dịch tễ học của bệnh SXH cho thấy việc phòng ngừa và kiếm soát vi rút dengue trong 30 năm qua chưa cỏ hiệu quả. Hiện nay chúng ta chưa có vắc xin phòng bệnh SXH [56].
Tại hội nghị tổng kểt hoạt động phòng chống SXH giai đoạn 2001 - 2005 của các tỉnh miền Bẳc ngày 10 tháng 6 năm 2005, tổ chức tại Hà Nội. Thứ trưởng Bộ y tế Trịnh Quân Huấn, cho biết: “Trên thế giới cũng như Việt Nam vắc xin SXH ván đang trong giai đoạn nghiên cứu. Đã có 14 công trình nghiên cứu về vắc xin SXH trẽn toàn thế giới được đưa ra nhưng chi có một số công trình có khả năng. Việc nghiên cứu văc xin khó khăn hơn các bệnh khác do SXH có tới 4 týp vi rút".
Tại Việt Nam, nhiều nghiên cứu hợp tác với các công ty vắc xin lớn trên thế giới để triển khai các nghiên cứu liên quan đến vẳc xin sốt xuất huyết. Nghiên cứu làm tiền đề cho nghiên cứu thử nghiệm vắc xin tiếo theo: “Giám sát tình hình nhiễm dengue ở trẻ em tại Long Xuyên, tỉnh An Giang 2003 - 2009” [33], [34], [35] đề tài họp tác giữa Viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh với công ty Sanofi Pasteur (Pháp). Và nghiên cứu “Giám sát tình hình nhiễm dengue ở trẻ em tại Thành phố Mỹ Tho, tỉnh Tiền Giang 2007 - 2009”, đề tài hợp tác giữa Viện Pasteur Thành phổ Hồ Chí Minh với Viện Vắc xin Quốc tể [36], Đầu năm 2009, một nghiên cứu thử nghiệm vắc xin phòng ngừa SXH tại tỉnh An Giang đã được Thủ tướng ký quyết định số 260/TTg - QHQT phê duyệt ngày 23 tháng 2 năm 2009. Với tên đề tài nghiên cứu “Tính sinh miễn dịch và tính an toàn của vắc xin phòng bổn týp sốt xuất huyết ChemriVax1M, trên người khoẻ mạnh từ 2 - 45 tuổi”, nghiên cứu hợp tác giữa Viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh với Công ty Sanofi Pasteur, kết hợp với Trung tâm Y tế dự phòng tỉnh An Giang, Bệnh viện Đa khoa An Giang, Bệnh viện Thành phố Long Xuyên.
Mục tiêu của nghiên cứu là mô tả đáp ứng miễn dịch với vi rút dengue trước và sau khi tiêm vẳc xin và đánh giá tính an 8 toàn của vắc xin, đồng thời xem xét sự tồn tại của kháng thể trong 5 năm sau mũi tiêm đầu tiên. Đây là một trong những hợp phần nghiên cứu toàn cầu về vác xin ngừa SXH tại Châu Á, cùng với hai quốc gia khác là Thái Lan và Philippines [32], Các chuyên gia nghiên cứu hy vọng ràng vắc xin ngừa bốn týp SXH sẽ sớm thành công và giúp phòng ngừa hiệu quả cãn bệnh này. Trung gian truyền bệnh sốt xuất huyết Bệnh lây truyền từ muỗi, các véc tơ chù yểu của SXH là Aedes aegypti (muỗi vàn) và Aedes. Tại các đảo thuộc khu vực Thái Bình Dương, Aedes.
polynesiensis trong họ Aedes. scutellaris cũng như một số loài muỗi ít phổ biến khác cũng được ghi là véc tơ truyền bệnh. albopictus là loài muỗi địa phương và được cho là có liên quan đến lây truyền SXH ở khu vực Tây Thái Bình Dương từ đầu thể kỷ thứ 19. Trong số các loài muỗi của thế giới du nhập vào khu vực này, Aedes.
aegypti là véc tơ truyền bệnh quan trọng nhất khu vự Tây Thái Bình Dương [65]. aegypti có kích thước trung bình, thân có màu đen mang những đốm vảy trắng phân bố trên khắp cơ thể, vì thế gọi là muỗi vàn. Khi đậu, thân hình muỗi nằm ngang với bề mặt mà nó đậu nghỉ. aegypti (còn gọi là muỗi vẳn) Vòng đời của muỗi vằn trải qua 4 giai đoạn (hình 1.2): giai đoạn trứng từ 2 - 3 ngày, giai đoạn bọ gậy từ 6 - 8 ngày, giai đoạn nhộng từ 2 - 3 ngày, giai đoạn trưởng thành (thành muỗi) từ 2 - 3 ngày.
Vào mùa mưa (tháng 6 - 11), nhiệt độ và độ ẩm thích hợp, vòng đời của muỗi từ lúc trứng cho đến khi thành muỗi trưởng thành mất từ 10 - 9 15 ngày. Muỗi có thể sống khoảng 1 - 2 tháng. Vào mùa khô vòng đò'i của muỗi kéo dài hơn 20 ngày. Vì điều kiện khô hạn.
nên trứng muỗi không thể nở được và sẽ nở thành bọ gậy khi có cơn mưa đầu tiên. Do vậy, khi bắt dầu mùa mưa, bọ gậy khắp nơi và muỗi sẽ rất nhiều. lăng quăng Hình 1. Vòng đòi của muỗi vằn Sau khi hút no máu người, muỗi cái tìm những chồ có chứa nước sạch để đẻ trứng.
Muồi có the đậu trên các thành dụng cụ chứa nước hoặc đậu ngay mặt nước đẻ. Vì vậy, bất cứ chỗ nào có chửa nước sạch là muồi có thể đẻ trứng được. Trứng sẽ bám vào thành vật chứa hoặc chìm xuống đáy. Trứng muỗi có thể tồn tại trong điều kiện khô nhiều tháng.
10 Mỗi làn muồi đẻ từ 50 - 100 trứng và cách nhau 2-3 ngày đẻ một lần, các ố bọ gậy của muỗi vằn, thường gặp trong nhà: lu, khạp, hồ, phuy có chứa nước, chén nước chống kiến kê ở chân tủ thức ăn, bình bông, hoặc đĩa hứng nước bên dưới chậu kiểng, các dụng cụ linh tinh có chứa nước để dự trữ. Các ổ bọ gậy của muỗi vằn, thường gặp ngoài nhà: lu, khạp, hồ, phuy có chứa nước, hốc cây, gốc cây có đọng nước, chai lọ, vỏ đồ hộp, lốp xe cũ đọng nước, gáo dừa, mảnh lu/khạp bị bể. Muỗi vàn thích sống quanh quẩn trong nhà. Ở ngoài nhà cũng có muỗi vằn nhưng ít hơn nhiều.
Muỗi thích đậu ở những chồ mát và tối như các hốc kẹt trong nhà, sàn giường, sàn tù, gầm bàn, quần ảo treo trên sào hoặc móc trên vách. Chúng thích các bê mặt nhám hơn tà những vật có bề mặt trơn láng. Chỉ có muỗi cái mới hút máu người và đẻ trứng, muỗi đực chỉ hút nhựa cày để sống. Muỗi vằn hoạt động nhiều vào ban ngày, cao điểm vào lúc sáng sớm và chiều tối.
Sau khi đã hút máu người bệnh cỏ chứa vi rút, sau 3 ngày là muỗi đã có thể truyền bệnh được và truyền bệnh đến suốt đời. Sổ người mang vi rút trong cộng đồng càng nhiều thì nguy cơ lan truyền của bệnh càng lớn [43], [44], [65], Các biện pháp diệt bọ gậy trong chiến lược phòng chống SXH hiện nay bao gồm [3], [26], [44], [64], [65]: biện pháp đậy kín các dụng cụ chứa nước sinh hoạt ờ trong và chung quanh nhà để ngân không cho muỗi vào đẻ trứng. Dùng lưới che các dụng cụ hứng nước mưa từ máng xổi xuống. Thả cá (cá bảy màu, cá lia thìa) để diệt bọ gậy đối với các dụng cụ chứa nước quá lởn khó di chuyển và súc rửa.
Thường xuyên thay nước, súc rửa thành vách của lu, khạp hàng tuần để diệt bọ gậy và loại bỏ trứng muỗi bám vào thành phía bên trong. Thu dọn tất cả các đo vật có thế đọng nước trong và chung quanh nhà như vỏ đồ hộp, chai lọ, lốp xe hư cũ, mảnh lu/khạp bị bể, gáo dừa,. để chuyển tới hệ thống vận chuyển rác của địa phương, hoặc đem chôn. Nơi thu thập và chứa các lốp xe cũ cần xếp 11 đặt gọn gàng, có đồ đậy để ngăn không cho muỗi có cơ hội đẻ trứng, hoặc đục lỗ để không đọng nước, đặc biệt là những vở xe đặt trên mái nhà.
Thường xuyên thay nước trong các bình bông ít nhất 1 tuần một lần. Đổ dầu cặn hoặc bỏ muối vào các chén nước chong kiến ở chân tủ thức ãn. Dùng xi mãng hoặc cát để lấp kín các hốc cây, không để đọng nước tạo nơi cho muỗi đẻ. Thường xuyên xem xét và khai thông máng xối bị lá cây mục làm tắc nghẽn để loại bỏ trứng muỗi bám trên đó.