CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN 1.1 Cơ sở lý thuyết – khái niệm 1. Các định nghĩa liên quan đến quản lý CTR CTRSH (còn gọi là rác sinh hoạt) là CTR phát sinh trong sinh hoạt thường ngày của con người (Nghị định 38/2015/NĐ-CP ngày 24/4/2015). CTR cồng kềnh là CTR có kích thước lớn như vật dụng từ gia đình (tủ, giường, nệm, bàn, ghế salon, tranh,…), gốc cây, thân cây và nhánh cây. Phân loại CTRSH là hoạt động phân tách chất thải (đã được phân định) trên thực tế nhằm chia thành các loại hoặc nhóm chất thải để có các quy trình quản lý khác nhau.
CTRSH được phân loại tại nguồn phù hợp với mục đích quản lý, xử lý thành các nhóm như sau: + Nhóm hữu cơ dễ phân hủy (nhóm thức ăn thừa, lá cây, rau, củ, quả, xác động vật); + Nhóm có khả năng tái sử dụng, tái chế (nhóm giấy, nhựa, kim loại, cao su, ni long, thủy tinh); + Nhóm còn lại. Thu gom CTRSH tại nguồn là quá trình thu gom và chuyên chở CTRSH từ các cá nhân, hộ gia đình, chủ nguồn thải , nơi công cộng đến các điểm hẹn hoặc trạm trung chuyển. Vận chuyển CTRSH là quá trình thu gom và chuyên chở CTRSH từ các điểm hẹn hoặc trạm trung chuyển đến nơi xử lý, tái chế, tái sử dụng hoặc bãi chôn lấp cuối cùng. 8 Xử lý CTR là quá trình sử dụng các giải pháp công nghệ, kỹ thuật để làm giảm, loại bỏ, cô lập, cách ly, thiêu đốt, tiêu hủy, chôn lấp chất thải và các yếu tố có hại trong chất thải.
Quản lý tổng hợp CTR - Quản lý tổng hợp CTR là trách nhiệm chung của toàn xã hội, trong đó Nhà nước có vai trò chủ đạo, đẩy mạnh xã hội hóa, huy động tối đa mọi nguồn lực, tăng cường đầu tư cho công tác quản lý tổng hợp CTR. - Quản lý tổng hợp CTR được thực hiện liên vùng, liên ngành, đảm bảo sự tối ưu về kinh tế, kỹ thuật, an toàn về xã hội và môi trường, gắn với quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội, quy hoạch xây dựng và các quy hoạch phát triển khác. - Quản lý tổng hợp CTR là một trong những ưu tiên của công tác bảo vệ môi trường, góp phần kiểm soát ô nhiễm, hướng tới phát triển bền vững đất nước. - Quản lý tổng hợp CTR phải đáp ứng theo nguyên tắc “người gây ô nhiễm phải trả tiền”, theo đó các tổ chức, cá nhân phát sinh chất thải, gây ô nhiễm, suy thoái môi trường có trách nhiệm đóng góp kinh phí, khắc phục, bồi dưỡng thiệt hại theo quy định của pháp luật.
- Quản lý CTR phải được thực hiện theo phương thức tổng hợp, nhằm phòng ngừa, giảm thiểu phát sinh chất thải tại nguồn là nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu, tăng cường tái sử dụng, tái chế để giảm khối lượng chất thải phải chôn lấp.2 Cơ sở thực tiễn 1.1 Cơ cở thực tiễn trong nước Từ trước đến nay, người dân thành phố đã có thói quen phân loại, lưu giữ riêng các chất thải có giá trị như : giấy, báo, nylon, lon bia, chai nhựa,. Những loại chất thải này thường được gọi chung là phế liệu. Các loại phế liệu này được bán cho lực lượng thu gom ve chai. Do đó, khi tuyên truyền về thực hiện chương trình được nhiều thuận lợi về sự đồng thuận, ủng hộ của người dân.
9 Có thể tóm tắt sơ lược về các chương trình PLCTRTN Thành phố đã triển khai từ năm 2008 đến nay và đánh giá sơ bộ kết quả như sau (nguồn: báo cáo UBNDTP của Sở TNMT, 2015): - Bắt đầu từ năm 2008, Sở TNMT đã triển khai thí điểm phân loại CTRSH tại nguồn tại một số phường trên địa bàn quận 5, quận 6. Kết quả sau một năm triển khai thí điểm, có trên 60% người dân tham gia chương trình. Tuy nhiên, điểm hạn chế tại thời điểm triển khai Chương trình do thành phố chưa có Nhà máy tiếp nhận chất thải vô cơ để tái chế và chất thải thực phẩm (chất thải hữu cơ) xử lý thành phân compost. - Năm 2011, triển khai thực hiện tại các hệ thống siêu thị Co.opmart, Lottemark, Big C, Metro, các Công ty đang hoạt động tại các Khu Công nghệ cao (quận 9) và Khu chế xuất Tân Thuận (quận 7).
Bước đầu, các đơn vị đều tích cực tham gia nhưng đến nay các chương trình trên đã tạm ngưng do thành phố tập trung triển khai cho 06 quận thí điểm. - Trong năm 2013, trong khuôn khổ hợp tác giữa Tp.HCM-Thành phố Osaka- Nhật Bản, Văn Phòng Biến đổi Khí hậu thuộc Sở TNMT đã phối hợp với Ủy ban nhân dân quận 1 tổ chức thí điểm phân loại CTRSH tại 01 cụm dân cư khoảng 100 hộ dân tại hẻm 25 của phường Bến Nghé, quận 1. Sau một năm triển khai thí điểm, có khoảng 70-80% chủ nguồn thải tham gia thực hiện phân loại. - Từ kết quả của quận 1, trong năm 2014 UBNDTP đã chỉ đạo triển khai nhân rộng mô hình tại các quận 3, 5, 12, Bình Thạnh theo mô hình PLCTRTN của quận 1.
Tuy nhiên qui mô dân số triển khai chỉ từ 100 – 600 chủ nguồn thải cho mỗi chương trình. Cũng trong năm 2014, UBNDTP đã chỉ đạo Sở TNMT triển khai thí điểm PLCTRTN trên toàn phường 12, quận 6. Đây là Chương trình thí điểm có qui mô lớn nhất và địa điểm được chọn có tính chất phức tạp về thành phần chủ nguồn thải, đơn vị thu gom, điều kiện hạ tầng kỹ thuật,. Mục đích của chương trình là sau thời gian thí điểm, đúc kết ra những kinh nghiệm, những tồn tại về văn bản pháp lý, hệ thống quản lý kỹ thuật, công tác chuẩn bị và triển khai chương trình,.
để hình thành mô hình khung nhân rộng cho toàn địa bàn thành phố. 10 Các Chương trình PLCTRTN đang triển khai tại các quận 1, 3, 5 ,6 ,12, Bình Thạnh nên những phân tích đánh giá và đề xuất giải pháp cho chương trình của đề tài có cơ sở thực tiễn cao.2 Cơ sở thực tiễn các nước trên thế giới Tổng hợp tài liệu từ các chuyến tham gia học tập thực tế tại Nhật Bản, Đài Loan của các chuyên viên Sở TNMT và qua trao đổi với các chuyên gia Nhật Bản trong chương trình hợp tác với OSAKA, tác giả tổng hợp thông tin về về quá trình triển khai và thực hiện chương trình phân loại CTRTN các nước như sau: 1.1 Osaka Nhật Bản Osaka là một thành phố của Nhật Bản có nền kinh tế phát triển, trình độ dân trí cao, chấp hành kỹ luật và tuân thủ pháp luật tốt nhất Châu Á và thế giới. Trong thời gian đầu triển khai chương trình phân loại CTRTN không được sự đồng thuận của cộng đồng, doanh nghiệp và gặp khó khăn về hạ tầng kỹ thuật, văn bản pháp luật, công tác tuyên truyền,… Từ năm 1994, Thành phố Osaka đã chia thành phố thành 11 khu, tất cả các khu này có quy trình phân loại và thu gom chất thải, hệ thống văn bản và công tác tuyên truyền đều đồng bộ và thống nhất với nhau. Về việc phân loại, thu gom và xử lý CTRTN: CTR tại hộ gia đình của thành phố Osaka được phân loại thành 04 loại như sau: - CTRTSH (chất thải này có kích thước dưới 30cm): bàn ủi, máy sấy tóc, thực phẩm dư thừa, cây dù,… - CTR tài nguyên: lon, chai thủy tinh, chai nhựa PET,…) - CTR từ vỏ hộp đựng bằng nhựa: hộp cơm nhựa, hộp đựng trứng, khay nhựa, chén nhựa,… - CTR kích thước cỡ lớn (bắt buộc thu phí): ghế, bàn, tủ, máy hút bụi, quạt, ghế sofa,… Chính quyền Thành phố Osaka qui định cụ thể về màu sắc bao bì chứa chất thải, biện pháp lưu giữ và chuyển giao chất thải.
Người dân phải mua bao bì chứa chất thải tại các siêu thị và cửa hàng. Tiền bao bì chứa chất thải bao gồm tiền xử lý chất 11 thải. Mỗi nhóm chất thải có giá xử lý khác nhau. Do đó, muốn tiết kiệm chi phí thì người dân phải phân loại chất thải đúng.
Tùy từng loại CTR, đơn vị thu gom sẽ vận chuyển đến nhà máy đốt chất thải hoặc trạm trung chuyển chất thải để chuyển giao cho các nhà máy tái chế (Thành phố Osaka không có bãi chôn lấp CTR như Việt Nam, tất cả chất thải hoặc tái chế hoặc đem đốt). Chi phí đốt chất thải rất cao (trung bình 50 USD/tấn) nên Thành phố phải thực hiện phân loại CTRTN nhằm giảm khối lượng chất thải đem đốt và bảo vệ môi trường. Về công tác xây dựng các qui định liên quan đến phân loại CTRTN: Để đảm bảo chương trình phân loại CTRTN thành công, chính quyền Thành phố Osaka đã xây dựng và ban hành các văn bản pháp luật liên quan đến môi trường, bao gồm: (1) Luật Môi trường cơ bản thực thi từ tháng 08/1994. (2) Luật xúc tiến sử dụng tài nguyên hiệu quả thực thi từ tháng 04/2001, trong đó nêu bật được các nội dung: Sử dụng các tài nguyên tái chế, linh kiện tái chế; thiết kế, chế tạo các sản phẩm trên suy nghĩ về giảm thiểu, tái sử dụng và tái chế; phân loại CTR và thu gom; chủ động thu hồi, tái chế các sản phẩm đã qua sử dụng.
(3) Luật xử lý chất thải chỉnh sửa từ tháng 06/2006. (4) Ngoài ra, còn có những luật khác bao gồm: luật tái chế vỏ hộp đựng, luật tái chế đồ điện gia dụng, luật tái chế thức ắn, luật tái chế chất thải xây dựng, luật tái chế xe hơi. Về công tác tuyên truyền phân loại CTRTN: Để chương trình phân loại CTRTN đạt hiệu quả, chính quyền thực hiện đa dạng hóa các hình thức tuyên truyền, cụ thể như sau: - Phổ biến rộng rãi trên tất cả các phương tiện truyền thông, tờ rơi, sổ tay hướng dẫn phân loại, VCD về cách thức phân loại để cộng đồng cùng hiểu. Chính quyền thông tin về thời gian thu gom các loại chất thải thông qua phần mềm ứng dụng trên điện thoại để người dân dễ dàng tra cứu thông tin.
12 - Đưa các nội đưa các nội dung về tuyên truyền, hướng dẫn thực hiện phân loại chất thải, mục đích ý nghĩa thực hiện vào tất cả các trường học từ cấu nhà trẻ đến trung học. Chính quyền soạn và in nội dung hướng dẫn thực hiện thành sách và số tay phù hợp với từng lứa tuổi để các giáo viên tham khảo và thực hiện hướng dẫn cho học sinh. Ngoài ra, nhân viên hành chính của thành phố cũng mang xe thu gom rác đến các trường tiểu học để hướng dẫn và cho các em thực hành thực tế như hình thức cho các giờ học trải nghiệm.
