Đặt vấn đề Nhìn chung nông thôn Việt Nam có cảnh quan thiên nhiên phong phú, đa dạng, giàu giá trị văn hoá và môi trƣờng trong lành. Tuy nhiên, do đặc điểm khác nhau về điều kiện thiên nhiên, kinh tế - xã hội, cho nên các vùng nông thôn Việt Nam có nét đặc thù riêng và chất lƣợng môi trƣờng có sự biến đổi khác nhau. Chiềng Lao là xã thuộc vùng nông thôn miền núi của huyện Mƣờng La - tỉnh Sơn La, do điều kiện cơ sở hạ tầng còn nhiều khó khăn, thiếu thốn và chủ yếu là dân tộc thiểu số chịu ảnh hƣởng rất lớn của tập quán, thói quen lạc hậu đã tác động xấu tới môi trƣờng sống. Điều dễ nhận thấy là ngƣời dân chƣa có ý thức về bảo vệ môi trƣờng, nên họ có hành động tuỳ tiện theo thói quen; đó là chăn nuôi gia súc thả rông, phân gia súc vƣơng vãi xung quanh nhà và đƣờng đi, khi gặp nắng bốc mùi, gặp mƣa bị rửa trôi làm ô nhiễm nguồn nƣớc.
Hay tập quán nuôi nhốt gia súc dƣới gầm sàn làm ô nhiễm môi trƣờng sống của các thành viên trong gia đình. Bên cạnh đó những hố xí tạm bợ của ngƣời dân đƣợc làm gần nhà bốc mùi hôi thối hoặc không có hố xí đi đại tiện tự do trên đồi rừng khi gặp mƣa bị rửa trôi làm ô nhiễm nguồn nƣớc sinh hoạt hoặc phát sinh ruồi muỗi gây bệnh tật. Ô nhiễm môi trƣờng nông thôn nói chung và nông thôn miền núi nói riêng còn do ngƣời dân sử dụng các loại hoá chất bảo vệ thực vật trong nông nghiệp (thuốc trừ sâu, trừ bệnh, thuốc trừ cỏ dại.) không đảm bảo an toàn; có tình trạng sau khi phun thuốc trừ sâu bệnh hoặc cỏ dại, ngƣời nông dân rửa bình bơm và đổ thuốc thừa ở bất cứ nơi nào mà không chú ý đảm bảo an toàn tới nguồn nƣớc; bao bì, chai lọ chứa hoá chất độc hại đƣợc ngƣời dân vứt bỏ n 2 quanh nhà, quanh mƣơng máng hoặc trên nƣơng rẫy. Điều đó đã làm ảnh hƣởng trực tiếp tới nguồn nƣớc sinh hoạt hàng ngày và là tiền đề phát sinh các loại bệnh tật mà ngƣời nông dân không thể nhận thấy ngay đƣợc.
Ngoài ra, tại các vùng nông thôn miền núi trên địa bàn xã Chiềng Lao, các loại rác thải chƣa đƣợc thu gom và ngƣời dân tự do vứt các loại rác thải (túi nilông, xác động vật nuôi bị chết, các đồ dùng phế thải của gia đình…) ra môi trƣờng xung quanh, cộng với phân gia súc, gia cầm vƣơng vãi càng làm cho môi trƣờng sống thêm ô nhiễm. Mặt khác, làm nông nghiệp không chỉ dựa vào mấy loại cây trồng nhƣ lúa, ngô, đậu tƣơng. mà phải chăn nuôi để tăng nguồn thu nhập và lấy phân bón cho cây trồng. Điều đó dĩ nhiên ngƣời dân phải tiếp xúc trực tiếp với phân gia súc, gia cầm.
Nếu không có biện pháp nuôi nhốt, thu gom và sử lý các nguồn phân gia súc hợp lý và khoa học thì vấn đề ô nhiễm môi trƣờng ở các vùng nông thôn miền núi trên địa bàn xã Chiềng Lao hiện nay ngày càng chở nên nghiêm trọng hơn. Xuất phát từ vấn đề đó, đƣợc sự nhất trí của ban giám hiệu nhà trƣờng ban chủ nhiệm khoa Môi trƣờng, trƣờng Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, dƣới sự hƣớng dẫn trực tiếp của Thầy giáo PGS.Nguyễn Thế Hùng, em tiến hành thực hiện đề tài: “Đánh giá hiện trạng môi trường nông thôn và đề xuất giải pháp bảo vệ môi trường trên địa bàn xã Chiềng Lao - huyện Mường La - tỉnh Sơn La”. Mục tiêu của đề tài - Tìm hiểu về một số thói quen của các dân tộc trên địa bàn xã gây ảnh hƣởng xấu đến môi trƣờng. - Điều tra, đánh giá hiện trạng môi trƣờng nông thôn tại xã Chiềng Lao - huyện Mƣờng La - tỉnh Sơn La.
- Đánh giá, đề xuất một số giải pháp bảo vệ và quản lý môi trƣờng tại địa phƣơng n 3 1. Yêu cầu của đề tài - Phỏng vấn đại diện các tầng lớp, các lứa tuổi làm việc ở các ngành nghề khác nhau. - Thu thập các thông tin, tài liệu về điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội tại xã Chiềng Lao. - Số liệu thu thập phải chính xác, khách quan, trung thực.
- Tiến hành điều tra theo bộ câu hỏi; bộ câu hỏi phải dễ hiểu đầy đủ các thông tin cần thiết cho việc đánh giá. - Các kiến nghị đƣợc đƣa ra phải phù hợp với tình hình địa phƣơng và có tính khả thi cao. Ý nghĩa của đề tài - Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học: + Nâng cao kiến thức, kỹ năng và rút kinh nghiệm thực tế phục vụ cho công tác sau này. + Vận dụng và phát huy đƣợc các kiến thức đã học tập và nghiên cứu.
- Ý nghĩa trong thực tiễn: + Kết quả của chuyên đề sẽ góp phần nâng cao đƣợc sự quan tâm của ngƣời dân về việc bảo vệ môi trƣờng. + Xác định hiện trạng môi trƣờng nông thôn tại xã Chiềng Lao huyện Muƣờng La - tỉnh Sơn La. + Đƣa ra các giải pháp bảo vệ môi trƣờng cho khu vực nông thôn thuộc tỉnh Sơn La nói chung. n 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.
Cơ sở lý luận - Nông thôn là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn đƣợc quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là Ủy ban nhân dân xã. Nông thôn là nơi sinh sống và làm việc của một cộng đồng bao gồm chủ yếu là nông dân, là vùng sản xuất nông nghiệp là chính. Nông thôn có cơ cấu hạ tầng, trình độ tiếp cận thị trƣờng, trình độ sản xuất hàng hóa thấp hơn so với thành thị. - Môi trƣờng bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo bao quanh con ngƣời, có ảnh hƣởng đến đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con ngƣời và sinh vật.
(Luật bảo vệ môi trƣờng, 2005) [11] - Hoạt động bảo vệ môi trƣờng là hoạt động giữ cho môi trƣờng trong lành, sạch đẹp; phòng ngừa, hạn chế tác động xấu đối với môi trƣờng, ứng phó sự cố môi trƣờng; khắc phục ô nhiễm, suy thoái, phục hồi và cải thiện môi trƣờng; khai thác, sử dụng hợp lý và tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên; bảo vệ đa dạng sinh học. [11] - Phát triển bền vững là phát triển đáp ứng đƣợc nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu đó của các thế hệ tƣơng lai trên cơ sở kết hợp chặt chẽ, hài hoà giữa tăng trƣởng kinh tế, bảo đảm tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trƣờng. [11] - Ô nhiễm môi trƣờng là sự biến đổi của các thành phần môi trƣờng không phù hợp với tiêu chuẩn môi trƣờng, gây ảnh hƣởng xấu đến con ngƣời, sinh vật. [11] - “Nâng cao chất lƣợng môi trƣờng là mục đích chủ yếu của công tác BVMT.
Chất lƣợng môi trƣờng phản ánh mức độ phù hợp của môi trƣờng đối với sự tồn tại, phồn vinh cũng nhƣ sự phát triển kinh tế xã hội của nhân loại. Ở n 5 những năm 60 cùng với sự xuất hiện vấn đề chất lƣợng môi trƣờng cũng ngày càng đƣợc quan tâm. Ngƣời ta dần dần định mức độ tốt xấu của môi trƣờng, để biểu thị mức độ môi trƣờng bị ô nhiễm” (Lê Văn Khoa và cs, 2003). Một số đặc điểm về hiện trạng và xu thế diễn biến môi trƣờng trên thế giới và trong nƣớc 2.
Một số đặc điểm về hiện trạng và xu thế diễn biến môi trường trên thế giới a) Khí hậu toàn cầu biến đổi và tần xuất thiên tai gia tăng Vào cuối những năm 1990, mức phát tán dioxit cacbon (CO2) hàng năm xấp xỉ bằng 4 lần mức phát tán năm 1950 và hàm lƣợng CO2 đã đạt đến mức cao nhất trong những năm gần đây. Theo đánh giá của Ban Liên Chính Phủ về biến đổi khí hậu thì có bằng chứng cho thấy về ảnh hƣởng rất rõ rệt của con ngƣời đến khí hậu Toàn cầu. Những kết quả dự báo gồm việc dịch chuyển của các đới khí hậu, những thay đổi trong thành phần loài và năng suất của các HST, sự gia tăng các hiện tƣợng thời tiết khắc nghiệt và những tác động đến sức khoẻ con ngƣời. Các nhà khoa học cho biết, trong vòng 100 năm trở lại đây, trái đất đã nóng lên khoảng 0,50C và trong thế kỷ này sẽ tăng từ 1,5 - 4,50C so với nhiệt độ ở thế kỷ XX.
trái đất nóng lên có thể mang tới những bất lợi đó là: - Mực nƣớc biển có thể dâng lên cao từ 25 đến 140cm, do sự tan băng và sẽ nhấn chìm một vùng ven biển rộng lớn, làm đất mất đi nhiều vùng sản xuất nông nghiệp, dẫn đến nghèo đói, đặc biệt ở các nƣớc đang phát triển. - Thời tiết thay đổi dẫn đến gia tăng tần suất thiên tai nhƣ gió, bão, động đất, phun trào núi lửa, hoả hoạn và lũ lụt. Điều này không chỉ ảnh hƣởng đến sự sống của loài ngƣời một cách trực tiếp và gây ra những thiệt hại về kinh tế mà còn gây ra nhiều vấn đề môi trƣờng nghiêm trọng khác.[9] n 6 b) Sự suy giảm tầng Ôzôn (O3) Vấn đề gìn giữ tầng Ôzôn có vai trò sống còn đối với nhân loại. Tầng Ôzôn có vai trò bảo vệ, chặn đứng các tia cực tím có ảnh hƣởng trực tiếp tới đời sống của con ngƣời và các loài sinh vật trên trái đất.
Bức xạ tia cực tím có nhiều tác động, hầu hết mang tính chất phá huỷ đối với con ngƣời, động vật và thực vật cũng nhƣ các loại vật liệu khác, khi tầng Ôzôn tiếp tục bị suy thoái, các tác động này càng trở nên tồi tệ. Ví dụ, mức cạn kiệt tầng Ôzôn là 10% thì mức bức xạ tia cực tím ở các bƣớc sóng gây phá huỷ tăng 20%. Bức xạ tia cực tím có thể gây huỷ hoại mắt, làm đục thuỷ tinh thể và phá hoại võng mạc, gây ung thƣ da, làm tăng các bệnh về đƣờng hô hấp. Đồng thời, bức xạ tia cực tím tăng lên đƣợc coi là nguyên nhân làm suy yếu các hệ miễn dịch của con ngƣời và động vật, đe doạ tới đời sống của động và thực vật nổi trong môi trƣờng nƣớc sống nhờ quá trình chuyển hoá năng lƣợng qua quang hợp để tạo ra thức ăn trong môi trƣờng thuỷ sinh.[9] Ôzôn là loại khí hiếm trong không khí nằm trong tầng bình lƣu khí quyển gần bề mặt trái đất và tập trung thành một lớp dày ở độ cao từ 16 - 40 km phụ thuộc vào vĩ độ.