Chương I: Tôn giáo – chính trị miền Nam Việt Nam trước 1954 1.1 Mặt trận Quốc gia liên hiệp 1946 Về xu hướng Quân sự hóa tôn giáo ở miền Nam Việt Nam Gần 100 năm sau hiện tượng Bửu Sơn Kỳ Hương, những lực lượng kế thừa ngọn cờ tôn giáo của nó bắt đầu đưa chân vào một cuộc thịnh hội lịch sử mới. Cũng như Bửu Sơn Kỳ Hương, Cao Đài và Hòa Hảo trở thành những trụ cột chính thu hút tinh hoa nông thôn và tập hợp lại thành những tập đoàn có tổ chức cả về nhân sự và vũ trang, thậm chí trở thành những tổ chức chặt chẽ và rộng lớn, dù cho vì những điều kiện bắt buộc của lịch sử, những lực lượng này không trở thành nhân vật chính trên vũ đài chính trị thời kìa Nam Bắc phân chia. Nhưng dù bất kì cách nhìn nào, thì Cao Đài và Hòa Hảo, bên cạnh Bình Xuyên, cũng có vai trò tuyệt đối quan trọng ở khu vực nông thôn, mà sự trống vắng những ảnh hưởng chính trị của Cao Đài và Hòa Hảo sẽ mang đến những tổn thất chính trị không thể đo đếm nổi đối với cả Đệ nhất và Đệ nhị Cộng hòa tại miền Nam. Tất cả những nỗ lực như Khu trù Mật, Ấp chiến lược hay Phục hưng Làng xã về sau của Đệ nhất và Đệ nhị Cộng hòa đều đã trượt ra khỏi vấn đề thực sự của nông thôn miền Nam lúc ấy.
Chính từ những tính toán mang lớp vỏ chính trị hiện đại không hợp thời hoặc quá mơ mộng của những lãnh tụ Đảng Cần lao mà tình hình ở nông thôn, sau khi Cao Đài và Hòa hảo bị cô lập ảnh hưởng, ngày càng trở nên hỗn loạn, tạo điều kiện cho các hoạt động Cách mạng của lực lượng Cách mạng – Cộng sản thiết lập nên một tình thế chính trị mới tại miền Nam về sau. Tầng lớp/giai cấp đại địa chủ ngay từ trước 1945 đã có dấu hiệu tan vỡ, và dẫu sao cũng chỉ có ảnh hưởng thực sự lớn lao ở khu vực giao giữa Đông Nam Bộ và Tây Nam Bộ. Trong khi đó, để thống nhất được dân nông thôn miền Nam, vốn sống thành những làng đứt rời, tản mác và trải 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dài, thì chính những đại điền chủ cũng phải đau đầu tìm cách thiết lập những giao ước trói buộc những người nông dân quanh họ. Để tập hợp được dân nông thôn miền Nam, thì phương thức tổ chức thành những nhóm tự quản là không thể - vả lại, chính trong cái đời sống của những kẻ luôn tự coi mình là “ngoại tịch”, sự hợp nhất thành những đoàn thể to lớn đòi hỏi phải chinh phục họ bằng uy tín chính trị hơn là cưỡng chế chính trị.
Ở phương diện đó, triệu tập một sức mạnh chung bằng bước chân truyền đạo chắc chắn hiệu quả hơn việc tổ chức một chính quyền cưỡng bức. Cả Cao Đài và Hòa Hỏa đều nhận lãnh được vai trò đó, đặc biệt là Hòa Hảo, những người thừa kế Thất Sơn. Cao Đài nắm giữ phần cao của Trung Nam Bộ, Hòa Hảo lan tỏa khắp Tây Nam Bộ và lực lượng Bình Xuyên tập hợp dân nghèo đô thị chính là mối lo thường trực của người Pháp, và sau đó, là vấn đề thách thức đối với Ngô Đình Diệm. Những lực lượng không an phận này chỉ thực sự bước vào giai đoạn tự vũ trang với sự xuất hiện của một lực lượng đối kháng Pháp tại miền Nam Việt Nam: quân Nhật.
Và cũng chính từ đó, lực lượng tôn giáo địa phương mới chuyển mình trở thành lực lượng tinh hoa địa phương theo nghĩa một nhóm những người nắm bắt cả về quân sự tự phát ở địa phương lẫn vai trò dẫn đạo chính trị cho quần chúng nông dân nông thôn, do đó mà trở thành lực lượng đại diện cho lợi ích nông thôn. Ta sẽ thấy rằng, bén rễ từ dưới lên, những lực lượng này, dù thành công hay thất bại trong quá trình theo đuổi những mục đích của mình, cũng đều tạo nên một nông thôn miền Nam Việt Nam mang tính chất chính trị - xã hội cụ thể và đặc dị. Một nông thôn đã biến đổi như thế chính là điều mà chính quyền Việt Nam Cộng hòa không thể nắm bắt và thấu hiểu, mà những nỗ lực để chống trả một nông thôn như thế sẽ biến thành một loạt những chính sách chính trị độc đoán nhằm tái cấu trúc nông thôn. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hòa Hảo từ 1943 đã thành lập hình thức quân đội Bảo an hay lực lượng Bảo an, hợp nhất các xu hướng quân sự tự phát rải rác khắp các làng xã, dựa vào những kinh văn khẩu lệnh của Huỳnh giáo chủ.
Sớm hơn Hòa Hảo, dù bí mật và có quy mô hạn chế, năm 1941-1942, một mặt Cao Đài lập hội “Thanh niên Đạo đức đoàn” nhằm tập hợp lực lượng, sau đó là Nội ứng nghĩa binh do Giáo sư Trần Quang Vinh lãnh đạo, dưới danh nghĩa Cường để. Đội Bảo An cùng Nội ứng nghĩa binh đều là những hình thức tự vũ trang và động viên lực lượng nông thôn diễn ra liên tục nhưng rời rạc cho đến 1946. Cuộc vận động tiền cách mạng của các lực lượng tôn giáo này, bên cạnh một loạt những sự thành lập các đội quân nhỏ lẻ lộn xộn của các đảng phái tự phong, đã chi phối hoàn toàn tình hình khu vực nông thôn miền Nam lúc đó. Chính sự bất ổn của nông thôn, đúng hơn, sự mất kiểm soát nông thôn của chính quyền thực dân đã khiến các đại điền chủ tìm cách di dời lên đô thị.
Có thể thấy rằng, về cơ bản, sự tiêu vong từ từ của giai cấp/tầng lớp đại điền chủ Nam kỳ sau 1945 có một sức ép rõ ràng của những lực lượng tôn giáo này. Cho đến 1945, một sự liên kết chậm chạp giữa các lực lượng này bắt đầu được tạo thành, nhưng không phải những mối liên kết trực tiếp mà đa phần đều thông qua trung gian Nhật Bản. Năm 1945, Bộ đội An điền do Đại Việt Quốc Dân Đảng sinh viên luật khoa đảng viên Đại Việt tên Trần Văn Quới vừa từ Hà Nội trở về quê hương tại tổng An Điền quận Thủ Đức thành lập. Lực lượng non trẻ nhỏ nhoi này nhanh chóng dựa vào Nhật để chống Pháp, sau đó liên minh với tổ chức Bình Xuyên miền Đông, đổi tên thành Trung đoàn 25 Liên khu Bình Xuyên, do Bùi Hữu Phiệt làm Tư lệnh.
Lực lượng này sau đó lại phối hợp với quân Bảo an của Hòa Hảo. Toàn thể lực lượng An điền – Bảo an – Đông Bình Xuyên chính là căn cốt cho sự hình thành một liên minh nông thôn rộng khắp. Dĩ nhiên, dù có tính chủ động và có căn cứ vào tình hình lịch sử cụ 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thể của mình, những lực lượng này vẫn hợp tan một cách ấu ngẫu và bất trắc: mọi cuộc đàm phán và phối hợp giữa chúng chỉ là cuộc thương nghị giữa các thủ lĩnh quân sự hơn là tạo thành một cơ chế cùng hành động. Chính sự phát triển tự phát cùng mong muốn định vị quyền lực của mình đã ngăn trở các lực lượng này thực sự thống nhất thành một khối lâu dài, mà thay vào đó, dường như đã thúc đẩy xu hướng tự trị quyền lực hay địa phương hóa quân sự nông thôn miền Nam Việt Nam bấy giờ.
Khi những lực lượng quân sự này, đến một thời điểm lịch sử nhất định, bị giải tán và gỡ bỏ, thì cái nông thôn còn lại trở thành một lãnh địa hụt hẫng những cơ cấu tinh thần – quân sự, tạo nền cho những cuộc khủng hoảng xã hội mãi về sau đó. Cùng thời gian đó, một diễn biến quan trọng hơn cũng khởi phát: các nhóm vũ trang và bán vũ trang của “Cao Đài Hiệp Nhứt” do Cao Triều Phát lãnh đạo ủng hộ Việt Minh làm tách rời đường hướng quân sự của Cao Đài, vì một bộ phận theo Hộ Pháp Phạm Công Tắc hợp tác với Pháp. Trong tình thế đối diện với phong trào vũ trang nông thôn đang lên cao, đặc biệt xuất hiện các lực lượng mang tính Cách mạng, người Pháp đã cố gắng nắm bắt được các lực lượng nông thôn mới nổi. Nhưng chính trong những năm 1945, 1946, khi cao trào liên kết nông thôn lên cao, hơn là vì Pháp đang đối diện với Nhật Bản, người Pháp không thể thiết lập một ảnh hưởng dứt khoát nào đối với các lực lượng quân sự nông thôn này.
Sự thành công về sau của người Pháp chỉ có được nhờ tình trạng tan rã các liên minh quân sự địa phương, nhưng sự tan rã ấy đến lượt nó cũng không do người Pháp tạo thành. Dù vậy, một tình hình kiểm soát nông thôn toàn diện của các lực lượng tinh hoa nông thôn cũng đã được thiết lập từng bước. Nhưng trong khi phương pháp của người Pháp là nắm bắt lấy những lực lượng này, thì về sau, Ngô Tổng thống lại có một chủ trương xóa bỏ rất rõ ràng và 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com không nhân nhượng. Sự khác biệt trong cách xử lý các lực lượng ngoại vi này cũng tương ứng với những nhu cầu lịch sử: với người Pháp là sự cai trị để khai thác, với Ngô Đình Diệm là một chính quyền mạnh mẽ và độc đoán.
Nhưng không phải đợi đối đầu với Diệm thì những lực lượng này mới tổ hợp nhau lại, mà ngay từ những ngày tháng 4 -1947, một nỗ lực liên kết quân sự nhằm chống lại người Pháp đã dẫn đến một đại hội quân chính được Vũ Tam Anh triệu tập, gồm các đại biểu của đa số các đoàn thể. Theo đó, đại diện tôn giáo gồm có: Đức Giáo Chủ Phật Giáo Hòa Hảo Lê Văn Tÿ, đại diện Cao Đài Tây Ninh Giáo sư Huỳnh Thơ Hương, đại diện Cao Đài kháng chiến Hậu Giang Lâm Văn Hậu, đại diện Tịnh Độ cư sĩ Linh mục Nguyễn Bá Sang, đại diện Thiên Chúa giáo. Đại diện các đoàn thể chính trị gồm có: Phạm Thiều, đại diện phòng chính trị khu 7 Trần Văn Lâm, đại diện Việt Nam Quốc Dân Đảng Mai Thọ Trân thay mặt Hà Huy Giáp, đại diện Tổng Công Đoàn và Kỳ Bộ Việt Minh Nguyễn Văn Sâm và Nguyễn Bảo Toàn, Lãnh tụ và Tổng thư ký Việt Nam Quốc Gia Độc Lập Đảng Phạm Hữu Đức, Nguyễn Văn Nhân, đại diện Huỳnh Long Đảng. Đại diện các lực lượng quân sự gồm có: Lê Trung Nghĩa, đại diện lực lượng kháng chiến Phan Định Công thay mặt Nguyễn Bình khu trưởng khu 7 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.