Đảm Bảo An Ninh Kinh Tế Trong Quá Trình Hội Nhập Kinh Tế Quốc Tế Của Việt Nam

Bài viết phân tích các biện pháp đảm bảo an ninh kinh tế trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế tại Việt Nam, nhấn mạnh tầm quan trọng và thách thức.

• Tác giả: Nguyễn Bạch Đằng
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Trúc Lê
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Đảm Bảo An Ninh Kinh Tế Trong Hội Nhập Kinh Tế Quốc Tế Của Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về An Ninh Kinh Tế Trong Hội Nhập Góc Nhìn Mới

An ninh kinh tế là một bộ phận cấu thành của an ninh quốc gia. Theo nghĩa truyền thống, an ninh quốc gia là việc đảm bảo độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ, bảo tồn chế độ chính trị của quốc gia trước sự đe doạ từ bên ngoài cũng như bảo tồn lịch sử và văn hoá của nó. Trong thời kỳ Chiến tranh lạnh, với tính chất khép kín của kinh tế hai khối TBCN và XHCN, quan niệm an ninh bị bó hẹp trong bối cảnh đối đầu quân sự giữa hai khối chính trị. Sau Chiến tranh lạnh, sự đối đầu quân sự giữa các cường quốc dịu đi, nhưng lại xuất hiện hàng loạt vấn đề mới tác động đến an ninh quốc gia bao gồm các vấn đề về kinh tế, chính trị, xã hội, tôn giáo. Đối với nhiều nước lớn, trọng tâm trong kế hoạch an ninh quốc gia hiện nay là kinh tế, sức mạnh quân sự chỉ được dùng để “răn đe” và thương lượng trong đàm phán. Như vậy, một nước mạnh không chỉ được nhìn nhận ở quân đội lớn, vũ trang hiện đại mà còn phải nhìn nhận ở sức mạnh tổng hợp, trong đó có sức mạnh về kinh tế. Trong bối cảnh toàn cầu hoá và hội nhập kinh tế quốc tế, khi các quốc gia đều nhấn mạnh nhiệm vụ trung tâm là phát triển kinh tế thì những xung đột, đối kháng lợi ích kinh tế giữa các quốc gia diễn ra thường xuyên hơn, hình thức đa dạng hơn và tính chất ngày càng phức tạp.

1.1. An Ninh Quốc Gia Truyền Thống và Hiện Đại So Sánh

Theo nghĩa truyền thống, an ninh quốc gia là việc đảm bảo độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ, bảo tồn chế độ chính trị của quốc gia trước sự đe doạ từ bên ngoài cũng như bảo tồn lịch sử và văn hoá của nó. Trong thời kỳ Chiến tranh lạnh, với tính chất khép kín của kinh tế hai khối TBCN và XHCN, quan niệm an ninh bị bó hẹp trong bối cảnh đối đầu quân sự giữa hai khối chính trị. Sau Chiến tranh lạnh, sự đối đầu quân sự giữa các cường quốc dịu đi, nhưng lại xuất hiện hàng loạt vấn đề mới tác động đến an ninh quốc gia bao gồm các vấn đề về kinh tế, chính trị, xã hội, tôn giáo.

1.2. Toàn Cầu Hóa và Ảnh Hưởng Đến An Ninh Kinh Tế Quốc Gia

Việc dỡ bỏ các rào cản cho thương mại, tài chính, đầu tư trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế đã thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ, tăng cường tính liên kết và phụ thuộc lẫn nhau của nền kinh tế thế giới, điều này cũng làm cho các rủi ro, mất an ninh kinh tế quốc tế dễ tác động, ảnh hưởng đến an ninh kinh tế quốc gia và ngược lại, khủng hoảng kinh tế ở một quốc gia cũng có thể lây lan nhanh chóng khắp toàn cầu.

II. Thách Thức An Ninh Kinh Tế Của Việt Nam Trong Hội Nhập

Quá trình hội nhập quốc tế của Việt Nam kể từ khi Đổi mới đã đem lại nhiều đổi thay tích cực cho nền kinh tế và vị thế của nước ta trên trường quốc tế. Tuy nhiên, thực hiện tự do hoá nền kinh tế trong xu thế hội nhập, tham gia ngày càng sâu rộng vào thị trường thế giới với mức độ cạnh tranh khốc liệt cũng gây ra những tác động tiêu cực đối với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội, đối với sự ổn định nền kinh tế quốc dân. Quá trình toàn cầu hoá đã làm gia tăng nhiều thách thức đối với tất cả các nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Toàn cầu hoá lao động dẫn tới các quá trình di dân phức tạp hơn, từ di cư hợp pháp đến di cư bất hợp pháp, trong đó có cả hoạt động buôn bán lao động. Toàn cầu hoá hàng hoá, dịch vụ dẫn đến sự hình thành thị trường hàng hoá, dịch vụ toàn cầu, mà bất ổn của quốc gia này đe doạ đến tất cả các quốc gia khác tham gia vào quá trình tự do hoá thương mại – dịch vụ.

2.1. Tác Động Tiêu Cực Của Hội Nhập Đến An Ninh Kinh Tế

Quá trình tự do hoá luồng vốn cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với hệ thống tài chính quốc gia, nhất là khi diễn ra khủng hoảng tài chính, tiền tệ. Như vậy, hội nhập kinh tế quốc tế, ngoài những tác động tích cực cho nền kinh tế cũng gây ra những ảnh hưởng tiêu cực về an ninh kinh tế cho Việt Nam. Chẳng hạn như sự suy thoái kinh tế, bất ổn kinh tế vĩ mô ở nước ta giai đoạn 2011-2013, ngoài những lý do chủ quan từ nội tại nền kinh tế và quản lý vĩ mô, có một phần nguyên nhân từ khủng hoảng kinh tế và lan truyền suy thoái từ các nước, các nền kinh tế lớn trên thế giới giai đoạn 2008 - 2010.

2.2. Các Mối Đe Dọa An Ninh Phi Truyền Thống Trong Bối Cảnh Mới

Trong thời gian tới, tình hình kinh tế, tài chính, tiền tệ thế giới, khu vực còn diễn biến phức tạp; các mối đe dọa an ninh truyền thống và phi truyền thống tiếp tục gia tăng, trong đó an ninh kinh tế, tài chính, tiền tệ và an ninh mạng đang đặt ra nhiều thách thức lớn đối với lợi ích và an ninh của nhiều quốc gia. Việt Nam vẫn đứng trước nhiều thách thức lớn, đan xen nhau, tác động tổng hợp và diễn biến phức tạp.

III. Giải Pháp Đảm Bảo An Ninh Kinh Tế Cho Việt Nam Đến 2025

Để đảm bảo an ninh kinh tế quốc gia trong quá trình tiếp tục hội nhập sâu hơn vào nền kinh tế thế giới, nhà nước có vai trò hết sức quan trọng. Về lý luận, mặc dù đã có một số nghiên cứu quốc tế và Việt Nam đề cập đến an ninh kinh tế như một bộ phận của vấn đề an ninh phi truyền thống, nhưng những nghiên cứu đi sâu vào phân tích nội hàm và nội dung của đảm bảo an ninh kinh tế trong bối cảnh hội nhập còn thiếu vắng. Đối với Việt Nam, nhận thức về các mối đe doạ an ninh kinh tế quốc gia trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế còn có bất cập, chưa đầy đủ và chưa theo kịp những diễn biến nhanh chóng của tình hình.

3.1. Vai Trò Của Nhà Nước Trong Đảm Bảo An Ninh Kinh Tế

Tính chất hai mặt của hội nhập quốc tế và yêu cầu tận dụng mặt tích cực của hội nhập cho phát triển đòi hỏi Việt Nam cần đổi mới nhận thức, tư duy về vị trí, tầm quan trọng của công tác đảm bảo an ninh kinh tế trong chiến lược bảo vệ an ninh quốc gia; Bên cạnh đó, việc tổ chức thực hiện đảm bảo an ninh kinh tế trong thời gian qua ở Việt Nam còn một số hạn chế về các khía cạnh như cơ cấu lại nền kinh tế, ổn định kinh tế vĩ mô, bảo đảm phúc lợi xã hội và an sinh xã hội, xây dựng và tổ chức thực hiện kế hoạch đảm bảo an ninh, trật tự trong quá trình thực hiện các chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, đề án phát triển KT – XH.

3.2. Đổi Mới Nhận Thức Về An Ninh Kinh Tế Trong Bối Cảnh Mới

Tóm lại, hội nhập quốc tế hiện nay và trong thời gian tới đặt ra nhiều vấn đề mới về đảm bảo an ninh kinh tế cần quan tâm luận giải. Đảm bảo an ninh kinh tế trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế là một vấn đề lý luận cần tiếp tục làm sáng tỏ trong nghiên cứu kinh tế chính trị ở Việt Nam, đồng thời là nhiệm vụ thực tiễn hết sức quan trọng, vừa cấp bách, vừa thường xuyên, lâu dài, đòi hỏi quyết tâm cao, sự kiên trì, bền bỉ, sự phối hợp chặt chẽ giữa nhiều cơ quan, tổ chức nhà nước với các tầng lớp nhân dân.

IV. Nghiên Cứu Thực Tiễn Về An Ninh Kinh Tế Tại Việt Nam

Vì vậy, tìm ra các giải pháp, đặc biệt là các giải pháp về mặt chính sách nhằm đảm bảo an ninh kinh tế quốc gia trong quá trình hội nhập, góp phần vào sự ổn định và phát triển kinh tế xã hội là yêu cầu cấp thiết, khách quan đặt ra trong bối cảnh phát triển của đất nước hiện nay. Xuất phát từ những lý do trên và căn cứ vào yêu cầu công tác của bản thân, nghiên cứu sinh đã chọn đề tài “Đảm bảo an ninh kinh tế trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế ở Việt Nam” cho luận án tiến sỹ của mình.

4.1. Mục Tiêu và Nhiệm Vụ Nghiên Cứu Về An Ninh Kinh Tế

Trên cơ sở phân tích thực trạng đảm bảo an ninh kinh tế của Việt Nam trong thời gian qua, luận án đề xuất những giải pháp nhằm đảm bảo an ninh kinh tế trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam trong điều kiện hiện nay. Hệ thống hoá, làm rõ hơn những vấn đề lý luận chung và kinh nghiệm thực tiễn về đảm bảo an ninh kinh tế trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế.

4.2. Phạm Vi Nghiên Cứu Về An Ninh Kinh Tế Quốc Gia

Luận án nghiên cứu về đảm bảo an ninh kinh tế quốc gia trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế. Nghiên cứu tại Việt Nam có kết hợp khảo cứu kinh nghiệm của một số nước trong khu vực và trên thế giới. Nghiên cứu từ khi Việt Nam tiến hành công cuộc Đổi mới (năm 1986) đến nay, trong đó tập trung vào giai đoạn 2007 đến 2015, là giai đoạn quá trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam diễn ra sôi động, có nhiều dấu mốc hội nhập quan trọng như việc gia nhập tổ chức Thương mại thế giới WTO, đồng thời cũng là giai đoạn nền kinh tế Việt Nam và thế giới có nhiều thăng trầm tác động đến an ninh kinh tế quốc gia và công tác đảm bảo an ninh kinh tế quốc gia.

V. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến An Ninh Kinh Tế Trong Hội Nhập

An ninh kinh tế là một khái niệm rộng và phức tạp. Các nghiên cứu trong và ngoài nước về chủ đề này thường tiếp cận ở một trong ba cấp độ cơ bản: (1) cấp vi mô là an ninh kinh tế của cá nhân hoặc hộ gia đình; (2) cấp độ trung mô là an ninh kinh tế của doanh nghiệp; và (3) cấp vĩ mô là an ninh kinh tế quốc gia hoặc nhóm quốc gia (khu vực) và toàn cầu (Senkus và Raczkowski, 2013). Trong phạm vi nghiên cứu của luận án này, an ninh kinh tế được xem xét ở cấp độ vĩ mô – an ninh kinh tế quốc gia.

5.1. Tiếp Cận Đa Cấp Độ Về An Ninh Kinh Tế

Các nghiên cứu trong và ngoài nước về chủ đề này thường tiếp cận ở một trong ba cấp độ cơ bản: (1) cấp vi mô là an ninh kinh tế của cá nhân hoặc hộ gia đình; (2) cấp độ trung mô là an ninh kinh tế của doanh nghiệp; và (3) cấp vĩ mô là an ninh kinh tế quốc gia hoặc nhóm quốc gia (khu vực) và toàn cầu (Senkus và Raczkowski, 2013).

5.2. Hội Nhập Kinh Tế Quốc Tế và Tác Động Đến An Ninh Kinh Tế

Quá trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam trong luận án này được xem như bối cảnh tác động đến an ninh kinh tế quốc gia và ảnh hưởng tới các yếu tố, các điều kiện đảm bảo an ninh kinh tế, trọng tâm phân tích của luận án sẽ là các nội dung đảm bảo an ninh kinh tế quốc gia trong bối cảnh hội nhập. Vì vậy, luận án sẽ không đi sâu phân tích về tiến trình, các bước hội nhập của Việt Nam và những vấn đề an ninh kinh tế cụ thể nảy sinh trong từng bước, từng dấu mốc hội nhập.

VI. Đảm Bảo An Ninh Nguồn Lực Trong Bối Cảnh Hội Nhập Kinh Tế

An ninh kinh tế quốc gia có nội dung rất rộng, thể hiện trên nhiều khía cạnh và có nhiều góc độ tiếp cận khác nhau như an ninh truyền thống, an ninh phi truyền thống, an ninh đối với từng ngành kinh tế cụ thể (an ninh lương thực, an ninh nguồn nước, an ninh năng lượng, an ninh tài chính…). Trong khuôn khổ của luận án này, tác giả tập trung phân tích về an ninh kinh tế quốc gia dưới góc độ kinh tế chính trị, làm nổi bật vai trò của nhà nước đối với đảm bảo an ninh kinh tế quốc gia, nhà nước được xem xét với tư cách là chủ thể thực hiện các biện pháp để đảm bảo an ninh kinh tế cho đất nước trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế.

6.1. Vai Trò Của Nhà Nước Trong Đảm Bảo An Ninh Kinh Tế

Trong khuôn khổ của luận án này, tác giả tập trung phân tích về an ninh kinh tế quốc gia dưới góc độ kinh tế chính trị, làm nổi bật vai trò của nhà nước đối với đảm bảo an ninh kinh tế quốc gia, nhà nước được xem xét với tư cách là chủ thể thực hiện các biện pháp để đảm bảo an ninh kinh tế cho đất nước trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế.

6.2. An Ninh Năng Lượng Nguồn Nước và Lương Thực Phân Tích

Về nội dung đảm bảo an ninh các nguồn lực kinh tế cơ bản của nền kinh tế quốc dân, do hạn chế về dung lượng luận án, do nguồn tài liệu tiếp cận được và căn cứ vào mức độ, tầm quan trọng chiến lược của một số nguồn lực, tác giả luận án chỉ lựa chọn phân tích về an ninh năng lượng, an ninh nguồn nước và an ninh lương thực quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ ĐẢM BẢO AN NINH KINH TẾ QUỐC GIA TRONG QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ 1. Những nghiên cứu về an ninh quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hoá và hội nhập kinh tế quốc tế 1. An ninh quốc gia theo cách tiếp cận truyền thống Thuật ngữ an ninh được sử dụng rất rộng rãi trong đời sống hàng ngày và trong môi trường học thuật. Hàm ý của “an ninh” là tránh hoặc thoát khỏi cảm giác lo lắng, sợ hãi và nguy hiểm (Từ Điển tiếng Việt, 2000).

Thuật ngữ an ninh vừa đề cập đến một loại cảm giác chủ quan của con người (mối lo sợ), vừa chỉ một trạng thái khách quan (không tồn tại mối nguy hiểm). Có nhiều cấp độ khác nhau, nhiều cách tiếp cận khác nhau về an ninh, ví dụ như an ninh của con người, an ninh quốc gia, an ninh nhân loại… Nghiên cứu của Nguyễn Văn Hưởng (2014) đã dẫn ra quan niệm của các học giả phương Tây về cấu thành của khái niệm an ninh, bao gồm năm yếu tố: một là, giá trị nào bị tấn công? Hai là, cái gì uy hiếp giá trị đó? Ba là, có thể dùng biện pháp nào để đối phó? Bốn là, ai sẽ cung cấp sự bảo vệ trong hoàn cảnh bị uy hiếp? Năm là, ai sẽ chi trả cho an ninh và bảo vệ? Với cách tiếp cận này thì bất cứ khi nào một giá trị cơ bản của cá nhân, cộng đồng, dân tộc, một số quốc gia hoặc cộng đồng quốc tế bị uy hiếp thì vấn đề đó chính là vấn đề an ninh. An ninh quốc gia là một khái niệm quan trọng trong lý luận chính trị học và quan hệ quốc tế hiện đại, cũng là một thuật ngữ được sử dụng với tần suất lớn nhất để biểu đạt chính sách đối nội, đối ngoại hiện nay của các nước trên thế giới. Thuật ngữ này xuất hiện chính thức lần đầu tiên trong một văn bản luật của Hoa Kỳ từ năm 1947, khi chính phủ Hoa Kỳ thông qua luật An ninh quốc gia.

Theo Luật này, chính phủ thiết lập Uỷ ban An ninh quốc gia chịu trách nhiệm đưa ra kiến nghị cho Tổng thống chính sách đối nội, đối ngoại và quân sự liên quan đến an ninh quốc gia Mỹ. Từ xuất phát điểm trên,nhiều học giả Mỹ quan niệm “An ninh quốc gia là sự 13 nhận thức về lợi ích quốc gia và mối uy hiếp đối với lợi ích đó”.Theo lý giải của học giả Trung Quốc thì an ninh quốc gia chỉ một trạng thái và năng lực hiệu quả ứng phó với những ảnh hưởng và uy hiếp của những nhân tố có thể gây tổn hại và phá hoại đối với bên trong và bên ngoài của quốc gia đó. Anh ninh quốc gia là khái niệm có tính động và liên quan đến nhiều vấn đề. Theo Luật An ninh quốc gia của Việt Nam năm 2004, An ninh quốc gia là sự ổn định, phát triển bền vững của quốc gia, sự bất khả xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc (Quốc hội, 2004).

Theo quan niệm truyền thống, an ninh quốc gia có hai trụ cột chính là an ninh chính trị và an ninh quân sự. Hay nói một cách khác, an ninh quốc gia truyền thống lấy an ninh chính trị và an ninh quân sự làm trung tâm. Quan niệm an ninh quốc gia này xuất phát từ bối cảnh nảy sinh quốc gia dân tộc và hình thành hệ thống quan hệ quốc tế cận đại cho đến cuối thế kỷ XX. Hạt nhân của bảo đảm an ninh quốc gia chính là bảo vệ lợi ích quốc gia, bảo vệ an ninh chính trị và an ninh quân sự.

Tiêu chuẩn cơ bản để đánh giá quốc gia đó có an ninh hay không chính là vấn đề an ninh chính trị và an ninh quân sự có bị uy hiếp và xâm hại hay không. Trong quan niệm an ninh quốc gia truyền thống, thực lực kinh tế tuy có quan trọng nhưng thực tế nó phục vụ cho thực lực quân sự. Vì vậy, nội dung trung tâm trong quan niệm an ninh quốc gia của Chủ nghĩa hiện thực trong chính trị học là bảo vệ chủ quyền quốc gia và lợi ích quốc gia. Các nguy cơ uy hiếp an ninh quốc gia luôn đến từ nước khác, vấn đề an ninh là vấn đề chiến tranh giữa các quốc gia, phương thức giành được an ninh là thông qua sức mạnh quân sự (Nguyễn Văn Hưởng, 2014).

Vì lý do đó, trong gần suốt thế kỷ XX, hầu hết các nước đặt an ninh quân sự lên vị trí hàng đầu trong an ninh quốc gia. Xu hướng đó kéo dài đến hết Chiến tranh lạnh và kể từ khi kết thúc Chiến tranh lạnh đến nay, quan niệm an ninh quốc gia có những thay đổi to lớn. Khi có những thay đổi cơ bản trong quan niệm về an ninh quốc gia, an ninh quốc tế và an ninh toàn cầu sau Chiến tranh lạnh, quan niệm về an ninh quốc gia giai đoạn trước đó được coi là quan niệm truyền thống. An ninh quốc gia theo cách tiếp cận hiện đại Kể từ những năm 1990 trở đi, an ninh quốc gia được tiếp cận theo những góc nhìn mới.

Xuất hiện nhiều khác biệt trong nhận thức về an ninh, chủ thể của an ninh, và sự mở rộng nội hàm của khái niệm an ninh. Nếu an ninh truyền thống coi an ninh quốc gia là bảo vệ đất nước trước các mối đe doạ và tấn công bằng chính trị, quân sự từ bên ngoài và bên trong thì an ninh theo cách tiếp cận hiện đại coi trọng không chỉ chủ quyền quốc gia mà còn bảo vệ con người, bảo vệ cộng đồng. Nó mang tính xuyên quốc gia do những mối uy hiếp, đe doạ của các nhân tố bên trong và bên ngoài đối với môi trường sinh tồn và phát triển của cộng đồng xã hội và công dân của mỗi quốc gia trong mối quan hệ chặt chẽ với khu vực và thế giới. Nguyên nhân xuất hiện cách tiếp cận mới về an ninh quốc gia là do những thay đổi trong bối cảnh quốc tế, đặc biệt là dưới tác động của cách mạng khoa học công nghệ hiện đại và quá trình toàn cầu hoá.

Sự xuất hiện một số lượng lớn các vấn đề an ninh mới làm nảy sinh một số khái niệm an ninh mới mẻ trong các nghiên cứu về an ninh. Chẳng hạn như khái niệm “an ninh xuyên quốc gia” (Transnational Security) đề cập đến những nguy cơ, uy hiếp ảnh hưởng đến một số quốc gia, khu vực và toàn cầu như chủ nghĩa khủng bố, bệnh dịch, tội phạm xuyên quốc gia, ô nhiễm môi trường (Nguyễn Văn Hưởng, 2014). Hay khái niệm “an ninh tổng hợp” (Comprehensive Security) đã được sử dụng rộng rãi ở châu Á – Thái Bình Dương theo sáng kiến của chính phủ Nhật Bản, trong đó “nội dung mà khái niệm an ninh tổng hợp quan tâm ngoài lĩnh vực quân sự còn bao gồm chính trị, kinh tế, xã hội và các vấn đề khác” (ARF, 1995). Quan niệm an ninh tổng hợp cho rằng, an ninh của cá nhân, khu vực và quốc gia là đa tầng nấc, trong tất cả các lĩnh vực; các mục tiêu an ninh muốn thực hiện được cần phải thông qua phương thức hợp tác giữa các quốc gia.

Chương trình phát triển của Liên hợp quốc (Báo cáo phát triển con người, 1994) lại đưa ra khái niệm “an ninh con người” (Human Security), trong đó Liên hợp quốc coi an ninh con người là một vấn đề hạt nhân, là điều kiện quan trọng để thực hiện và bảo đảm an ninh toàn cầu và hoà bình 15 thế giới. Báo cáo Phát triển con người (1994) nêu lên bảy phương diện đề cập đến an ninh con người như an ninh kinh tế (bảo đảm thu nhập cơ bản), an ninh lương thực (bảo đảm cung cấp lương thực đầy đủ), an ninh sức khoẻ (tránh một cách tương đối bệnh tật truyền nhiễm), an ninh môi trường (có thể giành được nguồn nước tinh khiết, bầu không khí trong lành và đất canh tác không bị thoái hoá), an ninh nhân thân (tránh khỏi bạo lực và uy hiếp), an ninh chung (an ninh bản sắc văn hoá), và an ninh chính trị (nhân quyền và tự do cơ bản được bảo đảm). Đặc biệt, xuất hiện khái niệm “an ninh phi truyền thống” (Non-Traditional Security) liên quan chặt chẽ với sự thay đổi trong nghiên cứu an ninh của các nước phương Tây sau Chiến tranh lạnh. Khái niệm này có hàm ý phân biệt cách tiếp cận về an ninh trong bối cảnh mới (Hậu chiến tranh lạnh) khác với cách tiếp cận truyền thống về an ninh quốc gia đã nêu trên.

Sự khác biệt thể hiện chủ yếu ở hai phương diện sau: Một là, sự mở rộng theo chiều ngang của nội hàm khái niệm an ninh. Nghiên cứu an ninh không chỉ tập trung vào an ninh quân sự vốn có mà bắt đầu quan tâm đến những uy hiếp an ninh mang tính phi quân sự có phạm vi ảnh hưởng rộng hơn, phức tạp hơn. Hai là, mục tiêu đảm bảo an ninh mở rộng theo chiều dọc, không chỉ nhằm bảo vệ chủ quyền quốc gia, toàn vẹn lãnh thổ và ngăn chặn sự xâm lược của bên ngoài mà còn nhằm mục tiêu bảo đảm sự ổn định và phát triển quốc gia, khu vực và toàn cầu trong mối tương quan với an ninh của từng con người, công dân cũng như nhân loại nói chung (Nguyễn Văn Hưởng, 2014). Như vậy, “an ninh phi truyền thống” xác định lại phạm vi an ninh.

Nó quan tâm tới nhiều lĩnh vực như chính trị, kinh tế, xã hội, văn hoá, môi trường. Trọng tâm an ninh nhằm vào bảo vệ sinh mệnh, sức khỏe, hạnh phúc của con người và quan tâm đến vận mệnh của toàn thế giới chứ không chỉ nhấn mạnh sự tồn tại, phát triển riêng biệt của một quốc gia. Như vậy, với việc mở rộng nội hàm của khái niệm an ninh quốc gia, các nghiên cứu về an ninh quốc gia đã được triển khai theo nhiều góc độ và tạo ra nhiều nhánh mới. Nghiên cứu về an ninh kinh tế và đảm bảo an ninh kinh tế 1.

Về an ninh kinh tế Các nước lớn đã sớm đề cập đến vấn đề an ninh kinh tế ngay từ thập kỷ 1980. Nhật Bản đã công bố một “Chiến lược an ninh kinh tế quốc gia” riêng biệt từ năm 1982. Chiến lược này hướng tới giải quyết những vấn đề kinh tế lớn của Nhật như mâu thuẫn của một nước lớn về kinh tế nhưng nhỏ về tài nguyên, nhỏ về chính trị và yếu về quân sự.