Đảm Bảo An Ninh Kinh Tế Trong Quá Trình Hội Nhập Kinh Tế Quốc Tế Của Việt Nam

Bài viết phân tích các biện pháp đảm bảo an ninh kinh tế trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế tại Việt Nam, nhấn mạnh tầm quan trọng và thách thức.

• Tác giả: Nguyễn Bạch Đằng
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Trúc Lê
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Đảm Bảo An Ninh Kinh Tế Trong Hội Nhập Kinh Tế Quốc Tế Của Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục đích, nhiệm vụ và câu hỏi nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Những đóng góp mới của luận án
• Kết cấu luận án
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ ĐẢM BẢO AN NINH KINH TẾ QUỐC GIA TRONG QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ
• 1.1. Những nghiên cứu về an ninh quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hoá và hội nhập kinh tế quốc tế
• 1.1.1. An ninh quốc gia theo cách tiếp cận truyền thống
• 1.1.2. An ninh quốc gia theo cách tiếp cận hiện đại
• 1.2. Nghiên cứu về an ninh kinh tế và đảm bảo an ninh kinh tế
• 1.2.1. Về an ninh kinh tế
• 1.2.2. Về đảm bảo an ninh kinh tế quốc gia trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế
• 1.3. Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.3.1. Về nghiên cứu lý thuyết
• 1.3.2. Về nghiên cứu thực tiễn
• 2. Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ ĐẢM BẢO AN NINH KINH TẾ TRONG QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ
• 2.1. Những vấn đề chung về hội nhập kinh tế quốc tế
• 2.1.1. Khái niệm và đặc điểm của hội nhập kinh tế quốc tế
• 2.1.2. Tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế của các quốc gia kể từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai
• 2.2. Đảm bảo an ninh kinh tế trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế
• 2.2.1. Các khái niệm cơ bản
• 2.2.2. Nội dung đảm bảo an ninh kinh tế trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế
• 2.2.3. Những yếu tố ảnh hưởng và điều kiện đảm bảo an ninh kinh tế quốc gia trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế
• 2.2.4. Tiêu chí đánh giá đảm bảo an ninh kinh tế quốc gia
• 2.3. Kinh nghiệm đảm bảo an ninh kinh tế trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế ở một số quốc gia và bài học cho Việt Nam
• 2.3.1. Kinh nghiệm đảm bảo an ninh kinh tế trong quá trình hội nhập KTQT ở một số quốc gia
• 2.3.2. Bài học kinh nghiệm rút ra cho Việt Nam
• 3. Chương 3: THỰC TRẠNG ĐẢM BẢO AN NINH KINH TẾ TRONG QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ CỦA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2007 – 2015
• 3.1. Quá trình hội nhập kinh tế quốc tế ở Việt Nam và tác động đến an ninh kinh tế
• 3.1.1. Tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam
• 3.1.2. Tác động của hội nhập kinh tế quốc tế tới an ninh kinh tế Việt Nam
• 3.2. Tình hình đảm bảo an ninh kinh tế trong quá trình hội nhập KTQT ở Việt Nam
• 3.2.1. Xây dựng chiến lược hội nhập và thể chế kinh tế trong quá trình hội nhập gắn với an ninh kinh tế quốc gia
• 3.2.2. Đảm bảo ổn định những yếu tố nguồn lực thiết yếu cho nền kinh tế
• 3.2.3. Đảm bảo ổn định an toàn cho hệ thống tài chính tiền tệ quốc gia
• 3.2.4. Phòng chống các loại tội phạm kinh tế gây ảnh hưởng tới an ninh kinh tế quốc gia
• 3.3. Đánh giá chung
• 3.3.1. Theo các chỉ tiêu định lượng
• 3.3.2. Theo các tiêu chí định tính
• 4. Chương 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP ĐẢM BẢO AN NINH KINH TẾ TRONG QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ CỦA VIỆT NAM ĐẾN 2025
• 4.1. Bối cảnh mới và những vấn đề đặt ra đối với an ninh kinh tế Việt Nam trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế đến 2025
• 4.1.1. Bối cảnh mới của hội nhập và phát triển kinh tế Việt Nam
• 4.1.2. Những vấn đề nảy sinh áp lực đối với việc đảm bảo an ninh kinh tế
• 4.2. Những quan điểm cơ bản về đảm bảo an ninh kinh tế trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế
• 4.2.1. Đảm bảo an ninh kinh tế phải đặt trong mối liên hệ gắn bó mật thiết với việc đảm bảo an ninh quốc gia trên tất cả các lĩnh vực
• 4.2.2. Đảm bảo an ninh kinh tế trong bối cảnh hội nhập phải gắn liền với nâng cao nội lực của nền kinh tế
• 4.2.3. Đảm bảo an ninh kinh tế phải dựa trên cơ sở phát huy tối đa nội lực và khai thác tốt ngoại lực trong bối cảnh hội nhập
• 4.3. Giải pháp đảm bảo an ninh kinh tế trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam đến năm 2025
• 4.3.1. Tăng cường nhận thức về an ninh kinh tế, định dạng rủi ro kinh tế để có đối sách xử lý phù hợp
• 4.3.2. Xây dựng thể chế kinh tế, khuôn khổ pháp luật đáp ứng yêu cầu của hội nhập và gắn với đảm bảo an ninh kinh tế
• 4.3.3. Chủ động phòng ngừa những bất ổn đe doạ các yếu tố nguồn lực thiết yếu của nền kinh tế và bất ổn trong hệ thống tài chính tiền tệ
• 4.3.4. Xây dựng và kiện toàn bộ máy quản lý nhà nước về kinh tế
• 4.3.5. Tăng cường hợp tác quốc tế về đảm bảo an ninh kinh tế
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về An Ninh Kinh Tế Trong Hội Nhập Góc Nhìn Mới

An ninh kinh tế là một bộ phận cấu thành của an ninh quốc gia. Theo nghĩa truyền thống, an ninh quốc gia là việc đảm bảo độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ, bảo tồn chế độ chính trị của quốc gia trước sự đe doạ từ bên ngoài cũng như bảo tồn lịch sử và văn hoá của nó. Trong thời kỳ Chiến tranh lạnh, với tính chất khép kín của kinh tế hai khối TBCN và XHCN, quan niệm an ninh bị bó hẹp trong bối cảnh đối đầu quân sự giữa hai khối chính trị. Sau Chiến tranh lạnh, sự đối đầu quân sự giữa các cường quốc dịu đi, nhưng lại xuất hiện hàng loạt vấn đề mới tác động đến an ninh quốc gia bao gồm các vấn đề về kinh tế, chính trị, xã hội, tôn giáo. Đối với nhiều nước lớn, trọng tâm trong kế hoạch an ninh quốc gia hiện nay là kinh tế, sức mạnh quân sự chỉ được dùng để “răn đe” và thương lượng trong đàm phán. Như vậy, một nước mạnh không chỉ được nhìn nhận ở quân đội lớn, vũ trang hiện đại mà còn phải nhìn nhận ở sức mạnh tổng hợp, trong đó có sức mạnh về kinh tế. Trong bối cảnh toàn cầu hoá và hội nhập kinh tế quốc tế, khi các quốc gia đều nhấn mạnh nhiệm vụ trung tâm là phát triển kinh tế thì những xung đột, đối kháng lợi ích kinh tế giữa các quốc gia diễn ra thường xuyên hơn, hình thức đa dạng hơn và tính chất ngày càng phức tạp.

1.1. An Ninh Quốc Gia Truyền Thống và Hiện Đại So Sánh

Theo nghĩa truyền thống, an ninh quốc gia là việc đảm bảo độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ, bảo tồn chế độ chính trị của quốc gia trước sự đe doạ từ bên ngoài cũng như bảo tồn lịch sử và văn hoá của nó. Trong thời kỳ Chiến tranh lạnh, với tính chất khép kín của kinh tế hai khối TBCN và XHCN, quan niệm an ninh bị bó hẹp trong bối cảnh đối đầu quân sự giữa hai khối chính trị. Sau Chiến tranh lạnh, sự đối đầu quân sự giữa các cường quốc dịu đi, nhưng lại xuất hiện hàng loạt vấn đề mới tác động đến an ninh quốc gia bao gồm các vấn đề về kinh tế, chính trị, xã hội, tôn giáo.

1.2. Toàn Cầu Hóa và Ảnh Hưởng Đến An Ninh Kinh Tế Quốc Gia

Việc dỡ bỏ các rào cản cho thương mại, tài chính, đầu tư trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế đã thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ, tăng cường tính liên kết và phụ thuộc lẫn nhau của nền kinh tế thế giới, điều này cũng làm cho các rủi ro, mất an ninh kinh tế quốc tế dễ tác động, ảnh hưởng đến an ninh kinh tế quốc gia và ngược lại, khủng hoảng kinh tế ở một quốc gia cũng có thể lây lan nhanh chóng khắp toàn cầu.

II. Thách Thức An Ninh Kinh Tế Của Việt Nam Trong Hội Nhập

Quá trình hội nhập quốc tế của Việt Nam kể từ khi Đổi mới đã đem lại nhiều đổi thay tích cực cho nền kinh tế và vị thế của nước ta trên trường quốc tế. Tuy nhiên, thực hiện tự do hoá nền kinh tế trong xu thế hội nhập, tham gia ngày càng sâu rộng vào thị trường thế giới với mức độ cạnh tranh khốc liệt cũng gây ra những tác động tiêu cực đối với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội, đối với sự ổn định nền kinh tế quốc dân. Quá trình toàn cầu hoá đã làm gia tăng nhiều thách thức đối với tất cả các nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Toàn cầu hoá lao động dẫn tới các quá trình di dân phức tạp hơn, từ di cư hợp pháp đến di cư bất hợp pháp, trong đó có cả hoạt động buôn bán lao động. Toàn cầu hoá hàng hoá, dịch vụ dẫn đến sự hình thành thị trường hàng hoá, dịch vụ toàn cầu, mà bất ổn của quốc gia này đe doạ đến tất cả các quốc gia khác tham gia vào quá trình tự do hoá thương mại – dịch vụ.

2.1. Tác Động Tiêu Cực Của Hội Nhập Đến An Ninh Kinh Tế

Quá trình tự do hoá luồng vốn cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với hệ thống tài chính quốc gia, nhất là khi diễn ra khủng hoảng tài chính, tiền tệ. Như vậy, hội nhập kinh tế quốc tế, ngoài những tác động tích cực cho nền kinh tế cũng gây ra những ảnh hưởng tiêu cực về an ninh kinh tế cho Việt Nam. Chẳng hạn như sự suy thoái kinh tế, bất ổn kinh tế vĩ mô ở nước ta giai đoạn 2011-2013, ngoài những lý do chủ quan từ nội tại nền kinh tế và quản lý vĩ mô, có một phần nguyên nhân từ khủng hoảng kinh tế và lan truyền suy thoái từ các nước, các nền kinh tế lớn trên thế giới giai đoạn 2008 - 2010.

2.2. Các Mối Đe Dọa An Ninh Phi Truyền Thống Trong Bối Cảnh Mới

Trong thời gian tới, tình hình kinh tế, tài chính, tiền tệ thế giới, khu vực còn diễn biến phức tạp; các mối đe dọa an ninh truyền thống và phi truyền thống tiếp tục gia tăng, trong đó an ninh kinh tế, tài chính, tiền tệ và an ninh mạng đang đặt ra nhiều thách thức lớn đối với lợi ích và an ninh của nhiều quốc gia. Việt Nam vẫn đứng trước nhiều thách thức lớn, đan xen nhau, tác động tổng hợp và diễn biến phức tạp.

III. Giải Pháp Đảm Bảo An Ninh Kinh Tế Cho Việt Nam Đến 2025

Để đảm bảo an ninh kinh tế quốc gia trong quá trình tiếp tục hội nhập sâu hơn vào nền kinh tế thế giới, nhà nước có vai trò hết sức quan trọng. Về lý luận, mặc dù đã có một số nghiên cứu quốc tế và Việt Nam đề cập đến an ninh kinh tế như một bộ phận của vấn đề an ninh phi truyền thống, nhưng những nghiên cứu đi sâu vào phân tích nội hàm và nội dung của đảm bảo an ninh kinh tế trong bối cảnh hội nhập còn thiếu vắng. Đối với Việt Nam, nhận thức về các mối đe doạ an ninh kinh tế quốc gia trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế còn có bất cập, chưa đầy đủ và chưa theo kịp những diễn biến nhanh chóng của tình hình.

3.1. Vai Trò Của Nhà Nước Trong Đảm Bảo An Ninh Kinh Tế

Tính chất hai mặt của hội nhập quốc tế và yêu cầu tận dụng mặt tích cực của hội nhập cho phát triển đòi hỏi Việt Nam cần đổi mới nhận thức, tư duy về vị trí, tầm quan trọng của công tác đảm bảo an ninh kinh tế trong chiến lược bảo vệ an ninh quốc gia; Bên cạnh đó, việc tổ chức thực hiện đảm bảo an ninh kinh tế trong thời gian qua ở Việt Nam còn một số hạn chế về các khía cạnh như cơ cấu lại nền kinh tế, ổn định kinh tế vĩ mô, bảo đảm phúc lợi xã hội và an sinh xã hội, xây dựng và tổ chức thực hiện kế hoạch đảm bảo an ninh, trật tự trong quá trình thực hiện các chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, đề án phát triển KT – XH.

3.2. Đổi Mới Nhận Thức Về An Ninh Kinh Tế Trong Bối Cảnh Mới

Tóm lại, hội nhập quốc tế hiện nay và trong thời gian tới đặt ra nhiều vấn đề mới về đảm bảo an ninh kinh tế cần quan tâm luận giải. Đảm bảo an ninh kinh tế trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế là một vấn đề lý luận cần tiếp tục làm sáng tỏ trong nghiên cứu kinh tế chính trị ở Việt Nam, đồng thời là nhiệm vụ thực tiễn hết sức quan trọng, vừa cấp bách, vừa thường xuyên, lâu dài, đòi hỏi quyết tâm cao, sự kiên trì, bền bỉ, sự phối hợp chặt chẽ giữa nhiều cơ quan, tổ chức nhà nước với các tầng lớp nhân dân.

IV. Nghiên Cứu Thực Tiễn Về An Ninh Kinh Tế Tại Việt Nam

Vì vậy, tìm ra các giải pháp, đặc biệt là các giải pháp về mặt chính sách nhằm đảm bảo an ninh kinh tế quốc gia trong quá trình hội nhập, góp phần vào sự ổn định và phát triển kinh tế xã hội là yêu cầu cấp thiết, khách quan đặt ra trong bối cảnh phát triển của đất nước hiện nay. Xuất phát từ những lý do trên và căn cứ vào yêu cầu công tác của bản thân, nghiên cứu sinh đã chọn đề tài “Đảm bảo an ninh kinh tế trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế ở Việt Nam” cho luận án tiến sỹ của mình.

4.1. Mục Tiêu và Nhiệm Vụ Nghiên Cứu Về An Ninh Kinh Tế

Trên cơ sở phân tích thực trạng đảm bảo an ninh kinh tế của Việt Nam trong thời gian qua, luận án đề xuất những giải pháp nhằm đảm bảo an ninh kinh tế trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam trong điều kiện hiện nay. Hệ thống hoá, làm rõ hơn những vấn đề lý luận chung và kinh nghiệm thực tiễn về đảm bảo an ninh kinh tế trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế.

4.2. Phạm Vi Nghiên Cứu Về An Ninh Kinh Tế Quốc Gia

Luận án nghiên cứu về đảm bảo an ninh kinh tế quốc gia trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế. Nghiên cứu tại Việt Nam có kết hợp khảo cứu kinh nghiệm của một số nước trong khu vực và trên thế giới. Nghiên cứu từ khi Việt Nam tiến hành công cuộc Đổi mới (năm 1986) đến nay, trong đó tập trung vào giai đoạn 2007 đến 2015, là giai đoạn quá trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam diễn ra sôi động, có nhiều dấu mốc hội nhập quan trọng như việc gia nhập tổ chức Thương mại thế giới WTO, đồng thời cũng là giai đoạn nền kinh tế Việt Nam và thế giới có nhiều thăng trầm tác động đến an ninh kinh tế quốc gia và công tác đảm bảo an ninh kinh tế quốc gia.

V. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến An Ninh Kinh Tế Trong Hội Nhập

An ninh kinh tế là một khái niệm rộng và phức tạp. Các nghiên cứu trong và ngoài nước về chủ đề này thường tiếp cận ở một trong ba cấp độ cơ bản: (1) cấp vi mô là an ninh kinh tế của cá nhân hoặc hộ gia đình; (2) cấp độ trung mô là an ninh kinh tế của doanh nghiệp; và (3) cấp vĩ mô là an ninh kinh tế quốc gia hoặc nhóm quốc gia (khu vực) và toàn cầu (Senkus và Raczkowski, 2013). Trong phạm vi nghiên cứu của luận án này, an ninh kinh tế được xem xét ở cấp độ vĩ mô – an ninh kinh tế quốc gia.

5.1. Tiếp Cận Đa Cấp Độ Về An Ninh Kinh Tế

Các nghiên cứu trong và ngoài nước về chủ đề này thường tiếp cận ở một trong ba cấp độ cơ bản: (1) cấp vi mô là an ninh kinh tế của cá nhân hoặc hộ gia đình; (2) cấp độ trung mô là an ninh kinh tế của doanh nghiệp; và (3) cấp vĩ mô là an ninh kinh tế quốc gia hoặc nhóm quốc gia (khu vực) và toàn cầu (Senkus và Raczkowski, 2013).

5.2. Hội Nhập Kinh Tế Quốc Tế và Tác Động Đến An Ninh Kinh Tế

Quá trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam trong luận án này được xem như bối cảnh tác động đến an ninh kinh tế quốc gia và ảnh hưởng tới các yếu tố, các điều kiện đảm bảo an ninh kinh tế, trọng tâm phân tích của luận án sẽ là các nội dung đảm bảo an ninh kinh tế quốc gia trong bối cảnh hội nhập. Vì vậy, luận án sẽ không đi sâu phân tích về tiến trình, các bước hội nhập của Việt Nam và những vấn đề an ninh kinh tế cụ thể nảy sinh trong từng bước, từng dấu mốc hội nhập.

VI. Đảm Bảo An Ninh Nguồn Lực Trong Bối Cảnh Hội Nhập Kinh Tế

An ninh kinh tế quốc gia có nội dung rất rộng, thể hiện trên nhiều khía cạnh và có nhiều góc độ tiếp cận khác nhau như an ninh truyền thống, an ninh phi truyền thống, an ninh đối với từng ngành kinh tế cụ thể (an ninh lương thực, an ninh nguồn nước, an ninh năng lượng, an ninh tài chính…). Trong khuôn khổ của luận án này, tác giả tập trung phân tích về an ninh kinh tế quốc gia dưới góc độ kinh tế chính trị, làm nổi bật vai trò của nhà nước đối với đảm bảo an ninh kinh tế quốc gia, nhà nước được xem xét với tư cách là chủ thể thực hiện các biện pháp để đảm bảo an ninh kinh tế cho đất nước trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế.

6.1. Vai Trò Của Nhà Nước Trong Đảm Bảo An Ninh Kinh Tế

Trong khuôn khổ của luận án này, tác giả tập trung phân tích về an ninh kinh tế quốc gia dưới góc độ kinh tế chính trị, làm nổi bật vai trò của nhà nước đối với đảm bảo an ninh kinh tế quốc gia, nhà nước được xem xét với tư cách là chủ thể thực hiện các biện pháp để đảm bảo an ninh kinh tế cho đất nước trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế.

6.2. An Ninh Năng Lượng Nguồn Nước và Lương Thực Phân Tích

Về nội dung đảm bảo an ninh các nguồn lực kinh tế cơ bản của nền kinh tế quốc dân, do hạn chế về dung lượng luận án, do nguồn tài liệu tiếp cận được và căn cứ vào mức độ, tầm quan trọng chiến lược của một số nguồn lực, tác giả luận án chỉ lựa chọn phân tích về an ninh năng lượng, an ninh nguồn nước và an ninh lương thực quốc gia.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong kỷ nguyên toàn cầu hóa và hội nhập sâu rộng của thế kỷ XXI, an ninh kinh tế đã vượt ra khỏi quan niệm an ninh truyền thống thuần túy quân sự - chính trị để trở thành một trụ cột sống còn của an ninh quốc gia. Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Kinh tế chính trị của nghiên cứu sinh Nguyễn Bạch Đằng, với đề tài "Đảm bảo an ninh kinh tế trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam" (Trường Đại học Kinh tế – Đại học Quốc gia Hà Nội, 2017, người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Nguyễn Trúc Lê và PGS.TS. Phạm Thị Hồng Điệp), được xây dựng trên một bối cảnh mang tính bước ngoặt: quá trình Việt Nam mở cửa mạnh mẽ sau khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO năm 2007), tham gia đàm phán các Hiệp định Thương mại Tự do thế hệ mới (FTA, TPP) và hoàn tất xây dựng Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC năm 2015). Nghiên cứu giải quyết một khoảng trống lý luận và thực tiễn cấp bách: thiếu vắng một khung phân tích kinh tế chính trị toàn diện về vai trò can thiệp, điều tiết của Nhà nước nhằm bảo vệ chủ quyền kinh tế, phòng ngừa rủi ro tài chính - tiền tệ và củng cố nguồn lực thiết yếu mà không triệt tiêu các động lực của tự do hóa thương mại và đầu tư.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được định vị rõ nét: các nghiên cứu trước đây (như Tào Hữu Phùng et al., 2003; Lê Xuân Nghĩa, 2005) chủ yếu tiếp cận an ninh kinh tế ở trạng thái tĩnh, cục bộ trong từng ngành kỹ thuật hoặc giới hạn trong điều kiện Việt Nam chưa hội nhập sâu rộng, thiếu vắng mô hình lý thuyết đánh giá tương tác động giữa các cú sốc bên ngoài và sự tích tụ tổn thương nội tại. Để giải quyết khoảng trống này, luận án thiết lập hai câu hỏi nghiên cứu trung tâm:

1. Đảm bảo an ninh kinh tế của một quốc gia trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế bao gồm những nội dung cấu thành nào và đòi hỏi những điều kiện khách quan, chủ quan gì?
2. Từ giác độ quản lý nhà nước về kinh tế chính trị, Việt Nam cần thực hiện các giải pháp đột phá nào để tối ưu hóa việc phát huy nội lực, khai thác ngoại lực nhằm bảo vệ an ninh kinh tế đến năm 2025?

Khung lý thuyết của luận án được tích hợp từ trường phái Kinh tế chính trị Mác - Lênin, Lý thuyết An ninh phi truyền thống (Non-Traditional Security), Thể chế kinh tế quốc tế (International Economic Institutions) và Lý thuyết Cảnh báo sớm tổn thương vĩ mô (Early Warning Vulnerability Theory). Về phạm vi nghiên cứu, luận án khảo sát toàn diện tiến trình phát triển kinh tế Việt Nam từ dấu mốc Đổi mới 1986, tập trung trọng tâm vào giai đoạn 2007 – 2015 – chu kỳ ghi nhận sự bùng nổ của dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), tự do hóa tài chính, biến động nợ công và độ trễ của các gói kích cầu sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 – 2010. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện qua việc lượng hóa các ngưỡng an toàn vĩ mô, xác lập các tiêu chí định tính và định lượng nhằm nâng cao năng lực tự chủ chiến lược của quốc gia.

Literature Review và Positioning

Tổng quan nghiên cứu trong luận án tổng hợp đa tầng các trường phái học thuật quốc tế và trong nước, định vị sự chuyển dịch mô thức từ an ninh truyền thống sang an ninh phi truyền thống và an ninh tổng hợp (Comprehensive Security).

Trường phái thứ nhất tập trung vào sự biến đổi nội hàm của an ninh quốc gia. Theo quan niệm của Chủ nghĩa Hiện thực truyền thống (Realism), an ninh quốc gia lấy an ninh chính trị - quân sự làm hạt nhân tối thượng, trong đó kinh tế chỉ đóng vai trò phương tiện phụ trợ cho sức mạnh vũ trang (Nguyễn Văn Hưởng, 2014). Tuy nhiên, kể từ sau Chiến tranh Lạnh, quan niệm hiện đại đã tái cấu trúc trật tự ưu tiên: Hoa Kỳ chính thức định vị an ninh kinh tế là một trong ba trụ cột chiến lược đối ngoại tối cao (Clinton, 1993; Neu & Charles Wolf Jr., 1994; Ronis et al., 2011); Liên bang Nga phê chuẩn "Chiến lược An ninh Kinh tế Quốc gia 1996" và "Ý tưởng An ninh Quốc gia 1999", xác định lợi ích kinh tế là then chốt để khôi phục vị thế nước lớn; Nhật Bản triển khai "Chiến lược An ninh Kinh tế 1982" dựa trên học thuyết an ninh tổng hợp (ARF, 1995). Tại Trung Quốc, Chu Vinh Thân, Đào Kiên và Trần Phượng Anh (1998) đề xuất 5 quan điểm trụ cột: quan điểm lợi ích, quan điểm tổng hợp, quan điểm toàn cầu, quan điểm dự báo và quan điểm toàn dân (dẫn theo Chen Fang Ying & Jiang Tong, 2012).

Trường phái thứ hai đi sâu vào phân tích an ninh tài chính - tiền tệ và mô hình cảnh báo sớm. Nhóm tác giả Kaminsky, Lizondo và Reinhart (1997) đã đặt nền móng cho phương pháp phi tham số (mô hình KLR tín hiệu) với chu kỳ dự báo 24 tháng dựa trên độ lệch của tỷ giá thực so với xu thế, tỷ trọng cung tiền M2 trên dự trữ ngoại hối, biến động xuất khẩu và thị trường chứng khoán. Park và Bae (2002) đưa ra cảnh báo học thuật sâu sắc về "bẫy dịch vụ ngân hàng công nghệ thấp" (low-tech banking service trap) tại các nền kinh tế mới nổi Đông Á khi mở cửa tài chính vội vã trong điều kiện chênh lệch trình độ giám sát với các định chế phương Tây. Tại Việt Nam, nhóm nghiên cứu của Võ Trí Thành và các cộng sự (2003, 2004, 2007, 2009) đã xây dựng khung khổ đánh giá tính dễ bị tổn thương của thị trường tài chính khu vực Đông Á và ba nước Đông Dương, trong khi Tào Hữu Phùng và các cộng sự (2003) phân tích hệ thống an ninh tài chính tĩnh, còn Lê Xuân Nghĩa (2005) khảo cứu chỉ số dự báo khủng hoảng tiền tệ.

Trường phái thứ ba nghiên cứu về an ninh các nguồn lực thiết yếu (năng lượng, lương thực, nguồn nước). Brown và các cộng sự (2014) thiết lập hệ thống 10 chỉ số đánh giá an ninh năng lượng cho 22 quốc gia OECD dựa trên 4 chiều cạnh (sẵn có, khả năng chi trả, hiệu quả năng lượng và môi trường bền vững), trong khi Sovacool (2011), Cherp & Jewell (2014), Ren & Sovacool (2014) sử dụng phương pháp phân tích thứ bậc (AHP) để định lượng trọng số rủi ro năng lượng khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Về an ninh lương thực và nguồn nước, các nghiên cứu của FAO, Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM, 2008), Wu Hong Ying (2012) và Tạ Ngọc Tấn et al. (2015) chỉ ra rằng biến đổi khí hậu và xung đột khai thác tài nguyên xuyên biên giới đang trực tiếp uy hiếp môi trường sinh tồn quốc gia.

Về mặt tranh luận học thuật (debates), tồn tại hai luồng quan điểm đối lập:

• Quan điểm tự do hóa triệt để: Thúc đẩy mở cửa tối đa tài khoản vốn và thương mại nhằm tận dụng quy luật lợi thế so sánh và chuyển giao công nghệ toàn cầu.
• Quan điểm tự chủ chiến lược và bảo hộ thận trọng: Nhấn mạnh các kịch bản nguy cơ nền kinh tế bị nước ngoài lũng đoạn, phá sản chính phủ và biến thành "con nợ quốc tế" như khủng hoảng Nga ngày 17/8/1998 hay khủng hoảng tài chính châu Á 1997 (Nguyễn Văn Minh, 2007; Miles Kahler, 2005).

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Bạch Đằng đã định vị chính xác khoảng trống: hội nhập không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý, mà đòi hỏi sự chủ động thiết lập thể chế bảo vệ nhiều lớp, kết hợp hài hòa giữa phát huy nội lực bên trong và hấp thụ ngoại lực bên ngoài. Luận án tiến hành so sánh đối chiếu đa chiều với các bài học kinh nghiệm quốc tế từ Hàn Quốc (về năng lực phục hồi sau khủng hoảng 1997 thông qua tái cấu trúc Chaebol và điều hành tỷ giá) và Trung Quốc (về chiến lược "ngoại giao năng lượng" và kiểm soát từng bước tài khoản vốn) nhằm rút ra hàm ý then chốt cho Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án bổ sung và hoàn thiện hệ thống lý luận Kinh tế chính trị về an ninh kinh tế thông qua các bước phát triển cụ thể:

1. Mở rộng lý thuyết Nhà nước kiến tạo và điều tiết trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN: Làm rõ vai trò kép của Nhà nước – vừa là chủ thể thúc đẩy tự do hóa và cam kết quốc tế, vừa là "lá chắn" tối thượng bảo vệ các cân đối vĩ mô và phân bổ nguồn lực chiến lược.
2. Xác lập mô hình tương tác biện chứng giữa Nội lực và Ngoại lực: Bác bỏ quan điểm biệt lập tĩnh tại, luận án chứng minh an ninh kinh tế thực chất là khả năng chống chịu (resilience) và tính đàn hồi của nội lực trước các cú sốc bên ngoài; ngoại lực chỉ phát huy giá trị tích cực khi nội lực đủ mạnh để hấp thu và kiểm soát rủi ro chuyển giá, thao túng thị trường.
3. Định nghĩa tường minh khái niệm Đảm bảo an ninh kinh tế quốc gia: Là trạng thái nền kinh tế vận hành ổn định, có tốc độ tăng trưởng hợp lý và bền vững, có khả năng tự chủ thích ứng trước các biến động tiêu cực từ thị trường quốc tế, bảo vệ vững chắc độc lập chủ quyền, không bị lệ thuộc, khống chế hoặc chi phối bởi các thế lực kinh tế - chính trị bên ngoài.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|              MÔ HÌNH KHUNG PHÂN TÍCH ĐẢM BẢO AN NINH KINH TẾ QUỐC GIA             |
|                              (NGUYỄN BẠCH ĐẰNG, 2017)                             |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        MÔI TRƯỜNG HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ                        |
|  - Tự do hóa thương mại & đầu tư (WTO, AEC, FTA, TPP)                              |
|  - Dòng vốn ngoại sinh & Lan truyền khủng hoảng tài chính toàn cầu                |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                      4 TRỤ CỘT ĐẢM BẢO AN NINH KINH TẾ NỘI TẠI                    |
|  [1] Hoàn thiện thể chế & Chiến lược hội nhập gắn với An ninh Quốc gia             |
|  [2] Ổn định các nguồn lực thiết yếu: Năng lượng, Lương thực, Nguồn nước          |
|  [3] Giữ vững an toàn hệ thống Tài chính - Tiền tệ (Cung tiền M2, Tỷ giá, Nợ công)|
|  [4] Phòng chống tội phạm kinh tế, tội phạm xuyên quốc gia & gian lận công nghệ cao|
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                      HỆ TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ (ĐỊNH TÍNH & ĐỊNH LƯỢNG)                |
|  - Ổn định tăng trưởng GDP & Cán cân thanh toán quốc tế                            |
|  - An toàn nợ công, Nợ nước ngoài / GDP & Chuẩn mực giám sát BASEL I              |
|  - Độc lập tự chủ kinh tế & Nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia                 |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành giữa ba nhóm lý thuyết:

• Lý thuyết Thể chế và Chủ quyền kinh tế: Phân tích sự tương thích giữa luật pháp quốc gia và các cam kết quốc tế, ngăn chặn nguy cơ xâm hại an ninh từ các "kẽ hở pháp lý".
• Lý thuyết An ninh phi truyền thống tổng hợp: Nhìn nhận an ninh kinh tế là một hệ thống mở gồm 4 phân hệ tương tác hữu cơ: (i) Thể chế và chiến lược; (ii) Nguồn lực đầu vào thiết yếu (năng lượng, lương thực, nguồn nước); (iii) Trụ cột huyết mạch tài chính - tiền tệ; (iv) Môi trường trật tự an toàn pháp luật kinh tế.
• Lý thuyết Cảnh báo sớm rủi ro vĩ mô: Thiết lập điều kiện biên (boundary conditions) rõ ràng: Khung phân tích vận hành ở cấp độ vĩ mô quốc gia (macro-level), áp dụng cho các nền kinh tế đang phát triển có độ mở kinh tế lớn (trade openness vượt 150% GDP) trong giai đoạn chuyển đổi và cải cách cơ cấu tài chính.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án dựa trên nền tảng thế giới quan và phương pháp luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử:

• Thực chứng kết hợp diễn giải phê phán: Khảo sát sự vận động khách quan của các quan hệ kinh tế quốc tế trong tính lịch sử cụ thể, không tách rời bối cảnh chính trị - xã hội của Việt Nam qua từng thời kỳ.
• Phương pháp tiếp cận hệ thống (Systems Approach): Xem an ninh kinh tế là một phân hệ cốt lõi cấu thành hệ thống an ninh quốc gia. Mọi sự mất an toàn trong lĩnh vực tài chính, năng lượng hay nguồn nước đều tạo hiệu ứng domino đe dọa trực tiếp đến an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội.
• Phương pháp trừu tượng hóa khoa học: Gạt bỏ các hiện tượng ngẫu nhiên, bề ngoài của thị trường để đi sâu nhận diện bản chất của các quy luật kinh tế, sự vận động của quan hệ lợi ích giữa các chủ thể kinh tế trong nước và quốc tế.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được thiết kế đa tầng với sự kết hợp chặt chẽ giữa các phương pháp:

• Thu thập dữ liệu thứ cấp chuẩn mực: Dữ liệu được trích xuất từ các cơ quan hoạch định và thống kê cấp cao: Tổng cục Thống kê, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM), Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN), Bộ Công an, Học viện An ninh Nhân dân, Ngân hàng Thế giới (WB), IMF và ADB.
• Tam giác đạc dữ liệu và phương pháp (Methodological & Data Triangulation): Đối chiếu chéo giữa số liệu thống kê định lượng vĩ mô (tăng trưởng GDP, lạm phát, nợ công, biến động cung tiền) với các đánh giá định tính từ hệ thống văn bản pháp quy, nghị quyết của Đảng và báo cáo tổng kết thực tiễn chuyên ngành của lực lượng thực thi pháp luật.
• Quy chuẩn độ tin cậy và giá trị đo lường: Đánh giá các định chế tài chính dựa trên khung chuẩn mực quốc tế BASEL I của Ủy ban Giám sát Ngân hàng Basel, đảm bảo tính hợp lệ cấu trúc (construct validity) và tính khái quát hóa cao (external validity).

Data và phân tích

Phân tích định lượng và định tính của luận án được thực hiện dựa trên hệ thống chỉ tiêu vĩ mô giai đoạn 1986 – 2015, tập trung sâu chuỗi số liệu 2007 – 2015:

• Phân tích chuỗi thời gian (Time-series descriptive analysis): Đánh giá mối quan hệ giữa tăng trưởng cung tiền $M_2$, tăng trưởng tín dụng và lạm phát (CPI) giai đoạn 2005 – 2014; phân tích sự biến động của tỷ giá danh nghĩa VND/USD (1985 – 2013) và mặt bằng lãi suất VNĐ (2009 – 2014).
• Đánh giá sức chịu đựng tài chính: Khảo sát tốc độ huy động vốn của hệ thống Ngân hàng Thương mại (NHTM) giai đoạn 2000 – 2014, số lượng tổ chức tín dụng (1991 – 2010), khối lượng giao dịch của nhà đầu tư nước ngoài trên thị trường chứng khoán và tỷ lệ nợ công/trái phiếu chính phủ đến năm 2015.
• Phân tích chỉ số an ninh phi truyền thống: Sản lượng cây lương thực, tiêu dùng lương thực bình quân đầu người/tháng, thu nhập bình quân theo giá hiện hành, số liệu dòng vốn FDI đăng ký và thực hiện (2006 – 2014), cùng kết quả điều tra xử lý tội phạm kinh tế giai đoạn 2011 – 2015.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Qua phân tích sâu chuỗi dữ liệu thực chứng 2007 – 2015, luận án rút ra 4 phát hiện mang tính đột phá:

1. Nghịch lý mở rộng cung tiền và tính dễ tổn thương của hệ thống ngân hàng thương mại: Quá trình tự do hóa tài chính diễn ra nhanh chóng sau khi gia nhập WTO nhưng thiếu vắng các công cụ giám sát an toàn vĩ mô đồng bộ. Tăng trưởng tín dụng nóng giai đoạn 2007 – 2010 (nhiều năm vượt 30%) cộng hưởng với sự gia tăng cung tiền $M_2$ đã thổi bùng bong bóng tài sản và lạm phát hai con số (năm 2008 và 2011). Luận án chứng minh sự suy thoái kinh tế vĩ mô 2011 – 2013 có nguồn gốc sâu xa từ sự tích tụ rủi ro nội tại của hệ thống tài chính kết hợp với tác động lan truyền từ khủng hoảng kinh tế toàn cầu 2008.

2. Sự không tương thích trong thực thi chuẩn mực BASEL I: Khi đối chiếu việc thực hiện các nguyên tắc giám sát của BASEL I trong hoạt động thanh tra, giám sát của Ngân hàng Nhà nước, luận án chỉ ra các điểm nghẽn nghiêm trọng về tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu (CAR), chất lượng quản trị rủi ro tín dụng và tình trạng sở hữu chéo, cho vay sân sau phức tạp trong hệ thống NHTM cổ phần.

3. Sự phân hóa sâu sắc giữa thu hút FDI và năng lực lan tỏa công nghệ: Dòng vốn FDI tăng vọt giai đoạn 2006 – 2014 đóng góp quan trọng vào kim ngạch xuất khẩu và tăng trưởng GDP, song tạo ra nguy cơ phân mảnh nền kinh tế hai khu vực (dual economy). Mối liên kết giữa khu vực FDI và doanh nghiệp nội địa còn rất yếu, tiềm ẩn rủi ro lũng đoạn thị trường, chuyển giá, trốn thuế và gây sức ép triệt tiêu sản xuất nội địa.

4. Thách thức an ninh phi truyền thống đan xen phức tạp:

   • An ninh năng lượng: Việt Nam chuyển biến nhanh chóng từ quốc gia xuất khẩu tịnh năng lượng sang nhập khẩu tịnh than và dầu thô, đối mặt với rủi ro phụ thuộc nguồn cung thế giới.
   • An ninh nguồn nước và lương thực: Biến đổi khí hậu, nước biển dâng tại Đồng bằng sông Cửu Long và sự suy giảm lưu lượng dòng chảy do các công trình thủy điện thượng nguồn sông Mê Kông tạo ra nguy cơ mất an ninh lương thực trong dài hạn.
   • Tội phạm kinh tế phi truyền thống: Kết quả xử lý tội phạm kinh tế giai đoạn 2011 – 2015 cho thấy sự gia tăng đột biến của tội phạm sử dụng công nghệ cao, tấn công hệ thống thanh toán điện tử ngân hàng, lừa đảo đầu tư và buôn lậu xuyên quốc gia.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp một khung khổ Kinh tế chính trị hoàn chỉnh giải thích mối quan hệ biện chứng giữa tự do hóa kinh tế và kiểm soát quyền lực kinh tế nhà nước, đóng góp cơ sở lý luận cho việc xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ trong điều kiện hội nhập.
• Về phương pháp luận: Thiết lập bộ chỉ số đánh giá an ninh kinh tế hai cấp độ (chỉ tiêu định lượng vĩ mô và tiêu chí định tính thể chế), có thể chuyển giao áp dụng cho việc đánh giá an ninh kinh tế tại các nền kinh tế đang phát triển khác trong khối ASEAN.
• Về mặt chính sách và thực tiễn:
  1. Đổi mới căn bản tư duy an ninh kinh tế: Chuyển từ biện pháp hành chính, đối phó bị động sang kiến tạo thể chế phòng ngừa chủ động và kiểm soát rủi ro vĩ mô.
  2. Tái cơ cấu hệ thống tài chính - ngân hàng: Thực thi nghiêm ngặt các tiêu chuẩn BASEL II/III, xử lý triệt để nợ xấu và xóa bỏ sở hữu chéo; kiểm soát chặt chẽ tỷ lệ nợ công/GDP và nợ nước ngoài của quốc gia trong giới hạn an toàn.
  3. Hoàn thiện hệ thống pháp luật chống chuyển giá, bảo vệ thương quyền và an ninh thông tin tài chính trước làn sóng tội phạm công nghệ cao.
  4. Triển khai chiến lược an ninh tài nguyên tích hợp: Phát triển năng lượng tái tạo, tăng cường năng lực đàm phán hợp tác quốc tế trong quản trị nguồn nước xuyên biên giới tiểu vùng sông Mê Kông.

Limitations và Future Research

• Hạn chế về dữ liệu và dung lượng nghiên cứu: Do hạn chế tiếp cận các nguồn dữ liệu bảo mật chuyên ngành và phạm vi dung lượng của một luận án tiến sĩ, công trình tập trung chủ yếu vào 3 nguồn lực trọng yếu (năng lượng, lương thực, nguồn nước) mà chưa thể bao quát toàn bộ các tài nguyên chiến lược khác như khoáng sản hiếm hay dữ liệu số quốc gia.
• Hạn chế về khung thời gian: Dữ liệu chuỗi thời gian tập trung chính vào giai đoạn 2007 – 2015, chưa thể phản ánh các biến động địa chính trị phức tạp, xung đột thương mại nước lớn và đại dịch toàn cầu trong giai đoạn hậu 2020.
• Định hướng nghiên cứu tương lai:
  1. Ứng dụng các mô hình kinh tế lượng tiên tiến (như VAR/VECM, Dynamic CGE hoặc Stress-testing) để định lượng chính xác ngưỡng chịu đựng (thresholds) của hệ thống tài chính Việt Nam trước các cú sốc bên ngoài.
  2. Mở rộng khung phân tích sang các lĩnh vực an ninh kinh tế mới nổi: An ninh chuỗi cung ứng toàn cầu, an ninh dữ liệu số và chủ quyền không gian mạng trong nền kinh tế số.
  3. Khảo cứu mô hình hợp tác thể chế đa phương để bảo đảm an ninh kinh tế khu vực trong khuôn khổ các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới tiêu chuẩn cao (CPTPP, EVFTA).

Tác động và ảnh hưởng

• Giá trị học thuật: Công trình là tài liệu tham khảo nền tảng trong đào tạo sau đại học chuyên ngành Kinh tế chính trị, Quan hệ quốc tế và Quản lý công tại các viện, trường đại học hàng đầu Việt Nam (ĐHQGHN, ĐH Kinh tế Quốc dân, Học viện An ninh Nhân dân).
• Tác động hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Ban Kinh tế Trung ương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Công an và Ngân hàng Nhà nước trong việc tham mưu xây dựng các chỉ thị, nghị quyết về bảo đảm an ninh kinh tế trong tình hình mới.
• Chuyển đổi khu vực doanh nghiệp và xã hội: Cảnh báo các rủi ro thâu tóm, chuyển giá và gian lận thương mại; nâng cao năng lực tự bảo vệ của các tập đoàn, doanh nghiệp nội địa khi tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.
• Ý nghĩa quốc tế: Đóng góp tiếng nói học thuật từ một nền kinh tế chuyển đổi đang phát triển, làm phong phú thêm kho tàng nghiên cứu về an ninh kinh tế phi truyền thống tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học giả chuyên ngành Kinh tế chính trị, Kinh tế quốc tế: Tiếp cận một khung phân tích hệ thống về tương tác giữa thể chế chính trị và quy luật kinh tế thị trường mở.
• Cán bộ hoạch định chính sách kinh tế và an ninh quốc gia: Sử dụng bộ tiêu chí và các khuyến nghị chính sách để lượng hóa rủi ro, hoàn thiện thể chế giám sát vĩ mô và xây dựng kịch bản ứng phó khủng hoảng.
• Lãnh đạo doanh nghiệp và các hiệp hội ngành hàng: Nhận diện các nguy cơ cạnh tranh bất bình đẳng, phòng chống rủi ro pháp lý và gian lận thương mại quốc tế.
• Giảng viên và sinh viên khối ngành khoa học xã hội: Nguồn tài liệu học thuật toàn diện về lý thuyết an ninh phi truyền thống và thực tiễn hội nhập kinh tế của Việt Nam.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã phát triển lý thuyết nào? Luận án đã phát triển Lý thuyết Thể chế Kinh tế chính trị và Lý thuyết An ninh phi truyền thống bằng việc xây dựng thành công luận điểm: An ninh kinh tế trong hội nhập không phải là trạng thái tự cấp tự túc khép kín, mà là năng lực quản trị rủi ro động và khả năng phục hồi của nền kinh tế dựa trên nguyên tắc tối đa hóa nội lực và chủ động điều tiết ngoại lực. Luận án đã làm sáng tỏ cơ chế can thiệp thị trường của Nhà nước pháp quyền XHCN nhằm bảo vệ chủ quyền kinh tế mà không vi phạm các định chế thương mại quốc tế của WTO.

2. Đổi mới về phương pháp luận nghiên cứu so với các công trình đi trước? So với các nghiên cứu trước đây (như Tào Hữu Phùng et al., 2003 chỉ đánh giá tài chính tĩnh, hay Chu Vinh Thân et al., 1998 mang tính khái quát lý luận chính trị), luận án đã tích hợp phương pháp trừu tượng hóa khoa học của Kinh tế chính trị với phương pháp tiếp cận hệ thống đa tầng và kiểm định thực chứng chuẩn mực quốc tế (đối chiếu ma trận nguyên tắc BASEL I, phân tích chuỗi cung tiền $M_2$, tỷ giá và lạm phát).

3. Phát hiện thực nghiệm gây bất ngờ và có ý nghĩa nhất là gì? Phát hiện về sự bất ổn kinh tế vĩ mô và suy giảm tăng trưởng giai đoạn 2011 – 2013 tại Việt Nam không đơn thuần do cú sốc lan truyền từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008, mà thực chất là hệ quả của sự cộng hưởng gay gắt giữa sự tích tụ rủi ro nội tại (tăng trưởng tín dụng nóng, buông lỏng chuẩn an toàn ngân hàng, nợ xấu và sở hữu chéo) với độ trễ chính sách kích cầu thiếu kiểm soát.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp nghiên cứu (replication protocol) không? Có. Luận án xây dựng tường minh hệ thống chỉ tiêu đánh giá định tính và định lượng, chuẩn hóa quy trình phân tích dữ liệu thứ cấp từ các nguồn thống kê chính thống, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập dễ dàng tái lặp quy trình đo lường cho các chu kỳ kinh tế tiếp theo hoặc mở rộng cho các quốc gia có bối cảnh tương đồng.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào? Luận án định hình chương trình nghiên cứu dài hạn hướng tới: (i) Xây dựng mô hình toán kinh tế lượng cảnh báo sớm khủng hoảng chuyên biệt cho Việt Nam; (ii) Đánh giá an ninh kinh tế trong bối cảnh thực thi các FTA thế hệ mới (CPTPP, EVFTA); (iii) Nghiên cứu an ninh kinh tế số, an ninh chuỗi cung ứng công nghệ cao và an ninh tài nguyên gắn với biến đổi khí hậu toàn cầu.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm phong phú sâu sắc cơ sở lý luận Kinh tế chính trị về an ninh kinh tế quốc gia, xác lập ranh giới khoa học giữa an ninh truyền thống và an ninh phi truyền thống trong kỷ nguyên toàn cầu hóa.
2. Xây dựng thành công khung phân tích toàn diện 4 trụ cột đảm bảo an ninh kinh tế quốc gia: hoàn thiện thể chế chiến lược, bảo vệ nguồn lực thiết yếu, giữ vững an toàn tài chính - tiền tệ và giữ vững trật tự pháp luật kinh tế.
3. Đánh giá khách quan, đa chiều thực trạng đảm bảo an ninh kinh tế của Việt Nam giai đoạn 2007 – 2015 thông qua hệ thống dữ liệu thực chứng tin cậy, làm rõ các thành tựu tăng trưởng vượt bậc song hành với các điểm nghẽn về sở hữu chéo ngân hàng, rủi ro nợ công và thách thức an ninh tài nguyên.
4. Xác lập luận điểm mang tính nguyên tắc chỉ đạo: Bảo đảm an ninh kinh tế phải dựa trên nền tảng kết hợp chặt chẽ giữa phát huy tối đa nội lực và khai thác hiệu quả ngoại lực, gắn kết hữu cơ với bảo vệ độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ.
5. Đề xuất hệ thống 5 nhóm giải pháp chiến lược có tính khả thi cao, cung cấp căn cứ khoa học trực tiếp phục vụ công tác lãnh đạo, quản lý của Đảng và Nhà nước nhằm bảo đảm an ninh kinh tế vững chắc trong tiến trình hội nhập quốc tế sâu rộng đến năm 2025.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật liên ngành mới mẻ về quản trị rủi ro phi truyền thống và tự chủ chiến lược trong nền kinh tế toàn cầu nhiều biến động.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ ĐẢM BẢO AN NINH KINH TẾ QUỐC GIA TRONG QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ 1. Những nghiên cứu về an ninh quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hoá và hội nhập kinh tế quốc tế 1. An ninh quốc gia theo cách tiếp cận truyền thống Thuật ngữ an ninh được sử dụng rất rộng rãi trong đời sống hàng ngày và trong môi trường học thuật. Hàm ý của “an ninh” là tránh hoặc thoát khỏi cảm giác lo lắng, sợ hãi và nguy hiểm (Từ Điển tiếng Việt, 2000).

Thuật ngữ an ninh vừa đề cập đến một loại cảm giác chủ quan của con người (mối lo sợ), vừa chỉ một trạng thái khách quan (không tồn tại mối nguy hiểm). Có nhiều cấp độ khác nhau, nhiều cách tiếp cận khác nhau về an ninh, ví dụ như an ninh của con người, an ninh quốc gia, an ninh nhân loại… Nghiên cứu của Nguyễn Văn Hưởng (2014) đã dẫn ra quan niệm của các học giả phương Tây về cấu thành của khái niệm an ninh, bao gồm năm yếu tố: một là, giá trị nào bị tấn công? Hai là, cái gì uy hiếp giá trị đó? Ba là, có thể dùng biện pháp nào để đối phó? Bốn là, ai sẽ cung cấp sự bảo vệ trong hoàn cảnh bị uy hiếp? Năm là, ai sẽ chi trả cho an ninh và bảo vệ? Với cách tiếp cận này thì bất cứ khi nào một giá trị cơ bản của cá nhân, cộng đồng, dân tộc, một số quốc gia hoặc cộng đồng quốc tế bị uy hiếp thì vấn đề đó chính là vấn đề an ninh. An ninh quốc gia là một khái niệm quan trọng trong lý luận chính trị học và quan hệ quốc tế hiện đại, cũng là một thuật ngữ được sử dụng với tần suất lớn nhất để biểu đạt chính sách đối nội, đối ngoại hiện nay của các nước trên thế giới. Thuật ngữ này xuất hiện chính thức lần đầu tiên trong một văn bản luật của Hoa Kỳ từ năm 1947, khi chính phủ Hoa Kỳ thông qua luật An ninh quốc gia.

Theo Luật này, chính phủ thiết lập Uỷ ban An ninh quốc gia chịu trách nhiệm đưa ra kiến nghị cho Tổng thống chính sách đối nội, đối ngoại và quân sự liên quan đến an ninh quốc gia Mỹ. Từ xuất phát điểm trên,nhiều học giả Mỹ quan niệm “An ninh quốc gia là sự 13 nhận thức về lợi ích quốc gia và mối uy hiếp đối với lợi ích đó”.Theo lý giải của học giả Trung Quốc thì an ninh quốc gia chỉ một trạng thái và năng lực hiệu quả ứng phó với những ảnh hưởng và uy hiếp của những nhân tố có thể gây tổn hại và phá hoại đối với bên trong và bên ngoài của quốc gia đó. Anh ninh quốc gia là khái niệm có tính động và liên quan đến nhiều vấn đề. Theo Luật An ninh quốc gia của Việt Nam năm 2004, An ninh quốc gia là sự ổn định, phát triển bền vững của quốc gia, sự bất khả xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc (Quốc hội, 2004).

Theo quan niệm truyền thống, an ninh quốc gia có hai trụ cột chính là an ninh chính trị và an ninh quân sự. Hay nói một cách khác, an ninh quốc gia truyền thống lấy an ninh chính trị và an ninh quân sự làm trung tâm. Quan niệm an ninh quốc gia này xuất phát từ bối cảnh nảy sinh quốc gia dân tộc và hình thành hệ thống quan hệ quốc tế cận đại cho đến cuối thế kỷ XX. Hạt nhân của bảo đảm an ninh quốc gia chính là bảo vệ lợi ích quốc gia, bảo vệ an ninh chính trị và an ninh quân sự.

Tiêu chuẩn cơ bản để đánh giá quốc gia đó có an ninh hay không chính là vấn đề an ninh chính trị và an ninh quân sự có bị uy hiếp và xâm hại hay không. Trong quan niệm an ninh quốc gia truyền thống, thực lực kinh tế tuy có quan trọng nhưng thực tế nó phục vụ cho thực lực quân sự. Vì vậy, nội dung trung tâm trong quan niệm an ninh quốc gia của Chủ nghĩa hiện thực trong chính trị học là bảo vệ chủ quyền quốc gia và lợi ích quốc gia. Các nguy cơ uy hiếp an ninh quốc gia luôn đến từ nước khác, vấn đề an ninh là vấn đề chiến tranh giữa các quốc gia, phương thức giành được an ninh là thông qua sức mạnh quân sự (Nguyễn Văn Hưởng, 2014).

Vì lý do đó, trong gần suốt thế kỷ XX, hầu hết các nước đặt an ninh quân sự lên vị trí hàng đầu trong an ninh quốc gia. Xu hướng đó kéo dài đến hết Chiến tranh lạnh và kể từ khi kết thúc Chiến tranh lạnh đến nay, quan niệm an ninh quốc gia có những thay đổi to lớn. Khi có những thay đổi cơ bản trong quan niệm về an ninh quốc gia, an ninh quốc tế và an ninh toàn cầu sau Chiến tranh lạnh, quan niệm về an ninh quốc gia giai đoạn trước đó được coi là quan niệm truyền thống. An ninh quốc gia theo cách tiếp cận hiện đại Kể từ những năm 1990 trở đi, an ninh quốc gia được tiếp cận theo những góc nhìn mới.

Xuất hiện nhiều khác biệt trong nhận thức về an ninh, chủ thể của an ninh, và sự mở rộng nội hàm của khái niệm an ninh. Nếu an ninh truyền thống coi an ninh quốc gia là bảo vệ đất nước trước các mối đe doạ và tấn công bằng chính trị, quân sự từ bên ngoài và bên trong thì an ninh theo cách tiếp cận hiện đại coi trọng không chỉ chủ quyền quốc gia mà còn bảo vệ con người, bảo vệ cộng đồng. Nó mang tính xuyên quốc gia do những mối uy hiếp, đe doạ của các nhân tố bên trong và bên ngoài đối với môi trường sinh tồn và phát triển của cộng đồng xã hội và công dân của mỗi quốc gia trong mối quan hệ chặt chẽ với khu vực và thế giới. Nguyên nhân xuất hiện cách tiếp cận mới về an ninh quốc gia là do những thay đổi trong bối cảnh quốc tế, đặc biệt là dưới tác động của cách mạng khoa học công nghệ hiện đại và quá trình toàn cầu hoá.

Sự xuất hiện một số lượng lớn các vấn đề an ninh mới làm nảy sinh một số khái niệm an ninh mới mẻ trong các nghiên cứu về an ninh. Chẳng hạn như khái niệm “an ninh xuyên quốc gia” (Transnational Security) đề cập đến những nguy cơ, uy hiếp ảnh hưởng đến một số quốc gia, khu vực và toàn cầu như chủ nghĩa khủng bố, bệnh dịch, tội phạm xuyên quốc gia, ô nhiễm môi trường (Nguyễn Văn Hưởng, 2014). Hay khái niệm “an ninh tổng hợp” (Comprehensive Security) đã được sử dụng rộng rãi ở châu Á – Thái Bình Dương theo sáng kiến của chính phủ Nhật Bản, trong đó “nội dung mà khái niệm an ninh tổng hợp quan tâm ngoài lĩnh vực quân sự còn bao gồm chính trị, kinh tế, xã hội và các vấn đề khác” (ARF, 1995). Quan niệm an ninh tổng hợp cho rằng, an ninh của cá nhân, khu vực và quốc gia là đa tầng nấc, trong tất cả các lĩnh vực; các mục tiêu an ninh muốn thực hiện được cần phải thông qua phương thức hợp tác giữa các quốc gia.

Chương trình phát triển của Liên hợp quốc (Báo cáo phát triển con người, 1994) lại đưa ra khái niệm “an ninh con người” (Human Security), trong đó Liên hợp quốc coi an ninh con người là một vấn đề hạt nhân, là điều kiện quan trọng để thực hiện và bảo đảm an ninh toàn cầu và hoà bình 15 thế giới. Báo cáo Phát triển con người (1994) nêu lên bảy phương diện đề cập đến an ninh con người như an ninh kinh tế (bảo đảm thu nhập cơ bản), an ninh lương thực (bảo đảm cung cấp lương thực đầy đủ), an ninh sức khoẻ (tránh một cách tương đối bệnh tật truyền nhiễm), an ninh môi trường (có thể giành được nguồn nước tinh khiết, bầu không khí trong lành và đất canh tác không bị thoái hoá), an ninh nhân thân (tránh khỏi bạo lực và uy hiếp), an ninh chung (an ninh bản sắc văn hoá), và an ninh chính trị (nhân quyền và tự do cơ bản được bảo đảm). Đặc biệt, xuất hiện khái niệm “an ninh phi truyền thống” (Non-Traditional Security) liên quan chặt chẽ với sự thay đổi trong nghiên cứu an ninh của các nước phương Tây sau Chiến tranh lạnh. Khái niệm này có hàm ý phân biệt cách tiếp cận về an ninh trong bối cảnh mới (Hậu chiến tranh lạnh) khác với cách tiếp cận truyền thống về an ninh quốc gia đã nêu trên.

Sự khác biệt thể hiện chủ yếu ở hai phương diện sau: Một là, sự mở rộng theo chiều ngang của nội hàm khái niệm an ninh. Nghiên cứu an ninh không chỉ tập trung vào an ninh quân sự vốn có mà bắt đầu quan tâm đến những uy hiếp an ninh mang tính phi quân sự có phạm vi ảnh hưởng rộng hơn, phức tạp hơn. Hai là, mục tiêu đảm bảo an ninh mở rộng theo chiều dọc, không chỉ nhằm bảo vệ chủ quyền quốc gia, toàn vẹn lãnh thổ và ngăn chặn sự xâm lược của bên ngoài mà còn nhằm mục tiêu bảo đảm sự ổn định và phát triển quốc gia, khu vực và toàn cầu trong mối tương quan với an ninh của từng con người, công dân cũng như nhân loại nói chung (Nguyễn Văn Hưởng, 2014). Như vậy, “an ninh phi truyền thống” xác định lại phạm vi an ninh.

Nó quan tâm tới nhiều lĩnh vực như chính trị, kinh tế, xã hội, văn hoá, môi trường. Trọng tâm an ninh nhằm vào bảo vệ sinh mệnh, sức khỏe, hạnh phúc của con người và quan tâm đến vận mệnh của toàn thế giới chứ không chỉ nhấn mạnh sự tồn tại, phát triển riêng biệt của một quốc gia. Như vậy, với việc mở rộng nội hàm của khái niệm an ninh quốc gia, các nghiên cứu về an ninh quốc gia đã được triển khai theo nhiều góc độ và tạo ra nhiều nhánh mới. Nghiên cứu về an ninh kinh tế và đảm bảo an ninh kinh tế 1.

Về an ninh kinh tế Các nước lớn đã sớm đề cập đến vấn đề an ninh kinh tế ngay từ thập kỷ 1980. Nhật Bản đã công bố một “Chiến lược an ninh kinh tế quốc gia” riêng biệt từ năm 1982. Chiến lược này hướng tới giải quyết những vấn đề kinh tế lớn của Nhật như mâu thuẫn của một nước lớn về kinh tế nhưng nhỏ về tài nguyên, nhỏ về chính trị và yếu về quân sự.