mở đầu thế XXI lz0ng liến tình văn học Việt Tam tit thang Tam — 1945 đã ch0 thấy một sự thay đỗi đa dang của văn xuôi, liêu thuyết thời kỳ Đổi mới. Tr0ng sài viết Mộ! đích tiến cận liểu thuyết Việt Ham thời kỳ đổi mới và Tiểu thuyết Việt Ilam lz0ng quá tình hiện đại hóa văn học nửa đầu thể jÿ, PGS. bích Thu chỉ rõ thực lế tiểu thuyết Việt Ilam đang vận động và sẽ liếp lục vận động. bài viết Tiểu thuyết Việt Ilam sau 1975 — một đái nhìn khái quát của PGS.
Iguyễn Thị bình lại nhắn mạnh nhu cầu thay đổi lơi duy nghệ thuật của ngojời viết tr0ng một cái nhìn tổng quát về liêu thuyết Đôi mới. - hojớng liếp cận thứ hai: các sài viết đi sâu và0 việc phân lích sự phát triển các khuynh hojớng liễu thuyết, những đặc điểm nghệ lhuậi tr0ng hình thức và nội dung cũng nhơi các yếu lỗ mang lính thẳm my thé 10ai nói chung. Hguyễn Igọc Thiện quan lâm đến “tiểu thuyết hoJớng nội” lr0ng văn xuôi Việt Ham hiện đại: khai thác và khám phá chiều sâu lâm hồn c0n ngơjời với lất cả sự ph0ng phú và phức lạp. Thông qua việc lim hiểu sự vận động của văn học đolơng đại lừ phojong dién thé 10ai, PGS.
Vi Tuấn Anh đã ch0 thấy một xu hojớng thay đổi tr0ng thê 10ai tiểu thuyết từ khuynh hoéng sir thi sang khuynh hơiớng đời loi, số phận. Trên lạp chí nghiên cứu văn học số I1 — 2006, các lác gid Mai hojong, boi Thanh Truyền đã có Luận văn thạc sĩ 5 bòi Thị hợi Văn xuôi lự sự ia bá0 Hinh le0ng oối cảnh văn xuôi Việt Ham thoi kỳ Đổi mới những ý kiến xác đáng về liêu thuyết đojơng đại. IgUài ra chúng lôi còn tham khả0 một số bài viết của các lác giả Đặng Anh Đà0, Loiu Liên, Phạm Xuân Hguyên, Ma Văn Kháng.có dé cập lới những khía cạnh về lí luận thể l0ại nhơi Tinh chất hiện đại qia liểu thuyết, Iguồn gốc và liền đề qia liểu thuyết, Tiểu thuyết - mội thể l0ại năng động đây loiển vọng, "Sự vận động ‡e0ng đ0n ngời" ở liểu thuyết sử thi hiện đại. bên cạnh đó, mội sộ phận các tác phẩm dịch về li luận thể l0ại đã có tác động quan trọng đối với công tác nghiên cứu văn học Việt Ham thời gian qua.
Tiêu siêu: công trình của bakhlin 1ý /uận và thi pháp tiéu thuyết d0 Phạm Vĩnh coi dich va [Thing van đề thi pháp Đôyiôiepx‡i d0 Trần Đình Sử dịch đã khả0 cứu thi pháp liểu thuyết trên cơ sở xây dựng lí thuyết chung về thể 10ai; cuốn liểu luận 7Tghệ thuật tiểu thuyết của Milan Kundera d0 Tguyên Igọc dịch nêu lên nhiều nhận định về sự phát sinh, phái triển và khái niệm liêu thuyết. Không chỉ chú ý đến những công trình lí luận về thê l0ại nói chung, liều thuyết nói riêng chúng lôi còn quan lâm lới những công trình, những bài viết, những chuyên luận.về thê l0ại truyện ngắn Việt Ham. Tr0ng số đó phải kê đến cuốn Sổ fay viết izuyện ngắn d0 nhà nghiên cứu Volơng Trí Hhàn sou lầm, biên s0ạn (TIXb Tác phẩm mới, ha Hội, 1980) đã lập hợp nhiều ý kiến của các nhà văn lr0ng và ngÖài nojớc nhận xéi, phát siêu về đặc điểm lruyện ngắn (những ý kiến của các lác giả, các nhà phê sình lí luận nojớc ngÖài chiếm n0n nửa dung lgjong sách). Đáng lơiu ý là pài viết Teuyện ngắn — mội số vấn để nghề nghiệp nho| là ý kiến mang lính bàn luận, nhận xét của ngojời soiu lầm, siên s0ạn “thông sá0 một số khía cạnh li luận của vấn đề”, “xác định những đặc điểm chủ yếu làm nên sản chất cái thê lài lự sự cỡ nhỏ này”.
Tiếp đến là hai công trình liêu siêu về truyện ngắn của lác giả boi Viet Thang: Binh luận luyện ngắn (IIxe: Văn học, 1999), Tzuyện ngắn- những vấn đề lý thuyết và thực tiễn thể l0ại (xe Đại học Quốc gia hà Tội, 2000). Tr0ng hai công trình này bòi Việt Thắng đã lập trung cái nhìn của mình dojới góc d6 thé 10ai, khả0 sát mội cách lojơng đối đầy đủ, l0àn diện về truyện ngắn. Trojớc hết, công trình bình luận luyện ngắn là sự góp nhặt 10àn sộ những gì mẫy chục năm anh đọc và ngẫm nghĩ về các lác giả, lác phẩm thuộc thể l0ại truyện ngắn. Ở 7zuyện ngắn-những vấn đề lý thuyết và thực tiễn thể l0ại, tác giả đi từ định nghĩa, nguồn gốc dé Luận văn thạc sĩ 6 bòi Thị hợi Văn xuôi lự sự ia bá0 Hinh le0ng oối cảnh văn xuôi Việt Ham thoi kỳ Đổi mới xác định các yếu lố đặc trong, các kiểu truyện ngắn, từ đó cung cấp một cái nhìn khái quát về sự phái triên truyện ngắn Việt Iam thế kỷ XX.
Hg0ài ra chúng lôi còn tham khả0 các sài viết của các nhà văn: IIguyễn Minh châu, Iguyễn Khải, Tô h0ài, IIguyên IIgọc, Iguyễn Kiên, IIguyễn Thành L0ng, IIguyễn huy Thiệp, Phạm Thị h0ài, Tạ Duy Anh, IIguyễn Quang Thân. họ phát siểu những suy nghĩ, quan niệm của mình về thê lài mà họ lừng có tác phẩm đơjợc ngojời đọc và các nhà nghiên cứu phê sình ghi nhận. Tiêu siêu là 3 sài viết của IIguyễn Minh châu lập hợp lr0ng cuốn Tzang giấy feqoc den, in lan dau 1993, ti bam 2002: Doi diéu vé teuyén ngan, Ighi vé teuyén ngan, [Idi vé teuyén ngan aia mình có sần luận trực liếp về truyén ngắn. Gần đây nhất là cuốn chuyên luận của lác giả Lê huy bắc: Tzuyện ngắn: lí luận, lác gia và lác phẩm (lập một, TXb Giá0 dục, hà Hội, 2004).
Tác giả cuốn sách sày lỏ m0ng muốn lừ việc lìm hiểu lí luận và thành lựu truyện ngắn thế giới và Việt Iam để “hình thành một hệ thống lí luận về truyện ngắn nói chung, truyện ngắn của lừng giai đ0ạn và của từng lác giả. Day là những cơ sở kh0a học quan lrọng giúp chúng lôi liến hành nghiên cứu mảng truyện ngắn của bả0 Tinh. Tho vay, tr0ng những công trình trên, dojới những mức độ khác nhau, vấn đề lí luận thể 10ai da dojoc đề cập mộ! cách cụ thể ở nhiều phoJơng diện. các nhà nghiên cứu - phê sình đã tiếp nhận nhiều lí thuyết nghiên cứu hiện đại, nổi sật là hojiớng nghiên cứu the0 thi pháp học, tu sự học mà cụ thể là vận dụng to, tojong cua M.
Ihững vấn đề lý thuyết thể 10ai từ các công trình nghiên cứu lrên là cơ sở kh0a học quý sáu để chúng lôi liến hành đề tài nghiên cứu. bả0 Ilinh đojợc văn đàn siết đến sau truyện ngắn Tzgi sảy chó lon in năm 1987, nhoIng chỉ thực sự †ạ0O ra làn sóng phê sình khen chê với tác phẩm /7ổ¡ suôn chiến lanh - Giải thojởng hội nhà văn Việt Tlam 1991. Từ khi ra mắt độc giả TIỗi suôn chiến leanh của bả0 TĨình đã trở thành một “hiện lượng đó vấn để” của văn học nơoiớc nhà. cuốn liêu thuyết ngay sau khi xuất sản (với lên gọi Thân phận tình yêu d0 hội IThà văn in) đã trở thành lâm điểm của cuộc thả0 luận d0 tuần sá0 Văn nghệ 16 chức.
Tr0ng cuộc thả0 luận san lỗ chức có đoịa ra nhận định: “Đáy là một tz0ng số t1 lác phẩm được da luận sạn đọc hếi sức chú ý và đã gây ea nhiều luỗng ý Luận văn thạc sĩ 7 boi Thi hgi Văn xuôi lự sự ia bá0 Hinh le0ng oối cảnh văn xuôi Việt Ham thoi kỳ Đổi mới kiến nhận xé! khác nhau, thậm chí lái nggợc nhau. Âu đó dũng là lẽ thqờng lình và là điều đáng mừng với một lác phẩm văn học”. Vé hojong khẳng định giá trị của cuốn liểu thuyết ngojời đầu liên mà chúng la không thể sỏ qua là Giá0 so h0àng IIgọc hiến. Tr0ng sài “I7hững nghịch lý qia qia œuộc chiến laanh ”, ông đã nhiệt liệt cỗ vũ ch0 một lối nghĩ mới, một lối viết mới, xuất phát từ nhận xé! ch0 rằng văn học †a lừ 1945 - 1975 chủ yếu nói sằng “thuận lý” mội nghĩa.
bộ mặt “gớm guốc” làn sạ0 của chiến lranh đojợc bả0 Iinh mô 1ả rất hiện thực nhơIng không phải không có sự thăng h0a, ông đã khẳng định giá trị lích cực của lác phẩm là đem đến ch0 ngojời đọc một cái nhìn mới, sâu sắc về chiến lranh. các ý kiến tham gia thả0 luận của các tác giả Trần Đình Sử, ca0 Tiến Lê, Phạm Tiến Duật, IIguyên IIgọc, Vũ Quần Phơjơng, hồ Phojơng, chu Lai, Iguyễn Phan hách, Đỗ Đức hiểu, IIgô Văn Phú, Tôn PhoJơng Lan, IIguyễn Trọng Tân, dgja ra đều sâu sắc và thuyết phục x0ng đều nhất trí ở giá tri khẳng định: “Mới lác phẩm văn chgơng đích thực văn đẹp lắm, đực kỳ đẹp, chỉ tiết luyệi vời gây ấn lgợng không thể nà0 quên. Ihững chỉ tiết gợi sóng dáng mội lác phẩm lớn. Sau đó các ý kiến này đều đơjợc dang tai trên sá0 văn nghệ số 37, 43, 44, 47 năm 1991.
Tiêu iểu là các sài viết “Đồi điểu quanh va Win tiểu thuyết vừa được giải của IIguyễn Khắc Phê; “Về một xu hướng liếp đận lác phẩm ” của Đỗ Tgọc Thống (súi chiến với Đỗ Văn Khang); “'Thững nhịa mạnh gia liểu thuyết lỗi ouỗn chiến lanh” của Đỗ Đức hiểu in tr0ng Tạp chí Tác phẩm mới tháng 1/1992.v(chúng lôi sẽ trở lại vẫn đề này r0ng phần 1.2 cua chojong 1) Vé hojong phu mhan giá trị của lác phẩm, ngojời chính thức phủ nhận h0àn 10àn tác phẩm của bả0 Tinh là tiến sỹ Mỹ học Đỗ Văn Khang lrên sá0 Văn nghệ ngày 26/10/1991 với bài “ 7/gh7 gì khi đọc Thân phận tình yêu ” ông đã phủ nhận không thoong tiéc giá trị của lác phẩm :”Tác phẩm đó qim hứng chủ đạO là dối odi, val dinh, Iq lqéng sõ eàng h0ang mang, dễ zơi và0 phú định ”. Hhững cảnh làn khốc của chiến lranh lr0ng lác phẩm sị gọi là “chú nghĩa lự nhiên le0ng văn học”. Whan vat tr0ng tc pham ni “fhiél ké sai, chẳng có ý lỏng naO đả”. cách tiếp cận nhơi thế đã bi một số nhà phê sình lên tiếng phản sác mội cách gay gắt.
Tiếp đó là ý kiến Luận văn thạc sĩ 8 bòi Thị hợi Văn xuôi lự sự ia bá0 Hinh le0ng oối cảnh văn xuôi Việt Ham thoi kỳ Đổi mới phê phán không kém phần quyết liệt của Trần Duy châu trên tap chi cong Sam sé 10/1994 đã ch0 rằng: “Tác giả đã không thể lập luận đqợc đã đố ý sử dụng những yếu lố lâm thân không oình thang đề đqợc “ miễn lauy qứu lsách nhiệm ” lroJlớc lòa dn looong Hm cia thoi đại, đây là “edi ai diéu aia kẻ lạc l0ài xúc phạm những người đang sống”. VỀ nghệ †huật của tiêu thuyết thì ông ch0 là : “7Thuẩn fúy là kỹ thuật - mội sự khé0 tay nếu đó”. Đã có rất nhiều ý kiến không đồng tình với ý kiến nhận xé! của Trần Duy châu.