Chương 1: VĂN HỌC THIẾU NHI VÀ TRUYỆN THIẾU NHI CỦA NGUYỄN NHẬT ÁNH 1. Khái quát về văn học thiếu nhi 1. Khái niệm, đặc trưng và các thể loại Phản ứng thông thường đầu tiên của người nghiên cứu khi tìm hiểu đối tượng là luôn muốn đặt ra và trả lời cho câu hỏi đối tượng ấy là gì. Không là ngoại lệ, chúng tôi cũng muốn tìm câu trả lời cho câu hỏi “văn học thiếu nhi là gì?”.
Cũng như nhiều thuật ngữ khác trong văn học, thật khó có thể đưa ra một định nghĩa duy nhất hoặc đòi hỏi một định nghĩa hay khái niệm thật cô đúc, ngắn gọn cho văn học thiếu nhi, bởi liên quan đến vấn đề này có khá nhiều quan điểm, ý kiến. Trước hết là cách hiểu văn học thiếu nhi trong Từ điển thuật ngữ văn học: “Theo nghĩa hẹp, văn học thiếu nhi gồm những tác phẩm văn học hoặc phổ cập khoa học dành cho thiếu nhi. Tuy vậy, khái niệm văn học thiếu nhi cũng thường bao gồm một phạm vi rộng rãi những tác phẩm văn học thông thường (cho người lớn) đã đi vào phạm vi đọc của thiếu nhi” [31, tr. Như vậy Từ điển thuật ngữ văn học không đưa ra một khái niệm hay định nghĩa cụ thể về văn học thiếu nhi mà chỉ giới hạn những “loại” tác phẩm được gọi là văn học thiếu nhi.
Mà trong số những loại tác phẩm của văn học thiếu nhi ấy cũng lại gồm cả những tác phẩm không thuộc về văn học (tác phẩm phổ cập khoa học). Cũng về khái niệm văn học thiếu nhi thì ở Bách khoa toàn thư mở (Wikipedia) lại cho rằng: “Văn học thiếu nhi (children’s literature) hay văn học dành cho trẻ em là các tác phẩm văn học dành cho độc giả và thính giả đến khoảng mười hai tuổi và thường có tranh minh họa. Thuật ngữ này được dùng với nhiều nghĩa, đôi khi nó loại trừ các loại truyện viễn tưởng cho tuổi mới lớn, các sách truyện hài hước hoặc các thể loại khác.) Văn học thiếu nhi có thể là những tác phẩm do trẻ em (thiếu nhi) viết, những tác phẩm viết cho trẻ em, những tác phẩm được lựa chọn cho trẻ em hoặc những tác phẩm được trẻ em lựa chọn” [59]. So với Từ điển thuật ngữ văn học thì khái niệm về văn học thiếu nhi ở đây đã được cụ 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đặc điểm truyện Nguyễn Nhật Ánh Bùi Thị Thu Thủy thể hơn về lứa tuổi (đến mười hai tuổi), về đặc điểm (thường có tranh minh họa), về thể loại, về lực lượng sáng tác và về tính định hướng vào đối tượng tiếp nhận.
Có phần hơi khác các quan niệm trên, Từ điển Lý luận văn học lại đưa ra thuật ngữ “văn học cho thanh thiếu niên”: Văn học dành cho thanh thiếu niên là một bộ phận hữu cơ của văn chương nghệ thuật mọi dân tộc, có chức năng đặc thù là hướng vào giáo dục đạo đức, thẩm mỹ cho độc giả ở lứa tuổi từ lúc lên 3 đến tuổi 15 [47]. Trong cách “diễn giải” này thì văn học thiếu nhi (văn học cho thanh thiếu niên) được “định vị” trong nền văn học dân tộc, được xác định rõ về chức năng và giới hạn về độ tuổi. Thậm chí độ tuổi còn là tiêu chí để phân hóa văn học thiếu nhi một cách cụ thể hơn theo thể loại: “Văn học thanh thiếu niên được chia thành ba bậc tuổi chính: 1. Văn học cho tuổi tiền học đường - từ 3 đến 6 tuổi (trước khi đi học); 2.Văn học cho tuổi học trò - từ 6 đến 11 tuổi; 3.
Văn học cho tuổi thiếu niên - từ 11 đến 15 tuổi. Sách viết cho mỗi bậc tuổi có một cấu trúc thể loại riêng (…. Trong cuốn Bách khoa thư Văn học thiếu nhi Việt Nam, Tập 1, Tổng quan do Vân Thanh và Nguyên An biên soạn, các tác giả đưa ra quan niệm về văn học thiếu nhi tương đối rộng và mang tính bao quát. “Văn học thiếu nhi bao gồm: - Những tác phẩm văn học được mọi nhà sáng tạo ra với mục đích giáo dục, bồi dưỡng tâm hồn, tính cách cho thiếu nhi.
Nhân vật trung tâm của nó là thiếu nhi, và nhiều khi cũng là người lớn, hoặc là một cơn gió, một loài vật, hay một đồ vật, một cái cây….Tác giả của văn học thiếu nhi không chỉ là chính các em, mà cũng là các nhà văn thuộc mọi lứa tuổi. - Những tác phẩm được thiếu nhi thích thú tìm đọc. Bởi vì các em đã tìm thấy ở trong đó cách nghĩ cách cảm cùng những hành động gần gũi với cách nghĩ cách cảm và cách hành động của chính các em, hơn thế, các em còn tìm được ở trong đó một lời nhắc nhở, một sự răn dạy, với những nguồn động viên, khích lệ, những sự dẫn dắt ý nhị, bổ ích… trong quá trình hoàn thiện tính cách của mình. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đặc điểm truyện Nguyễn Nhật Ánh Bùi Thị Thu Thủy Như thế văn học thiếu nhi là người bạn thông minh và mẫn cảm của thiếu nhi” [50, tr.
Quan niệm trên về văn học thiếu nhi có nét tương đồng với khái niệm đã được đưa ra trong Từ điển thuật ngữ văn học ở chỗ cũng phân loại những tác phẩm được gọi là văn học thiếu nhi. Không dừng lại ở đó, các tác giả còn bổ sung vào quan niệm của mình tính mục đích (nhấn mạnh vào mục đích giáo dục) của các tác phẩm thiếu nhi, loại nhân vật và lực lượng sáng tác trong văn học thiếu nhi (về điểm này gần gũi với khái niệm được đưa ra trong Bách khoa toàn thư mở). Triển khai đề tài Đặc điểm truyện Nguyễn Nhật Ánh, mà thực chất là tập trung vào các truyện viết cho thiếu nhi, chúng tôi không nhằm đưa ra một định nghĩa riêng về văn học thiếu nhi mà trên cơ sở tham khảo những khái niệm và các quan điểm về văn học thiếu nhi kể trên, chúng tôi rút ra một số điểm cơ bản mang tính đặc trưng về văn học thiếu nhi như là cơ sở lý luận cho những phần trình bày tiếp theo của đề tài. Các ý kiến về văn học thiếu nhi có thể khác nhau, chưa hẳn đồng nhất nhưng đã có những điểm giao thoa và những quan điểm đó chủ yếu tập trung vào các khía cạnh như xác định lứa tuổi của văn học thiếu nhi, đặc điểm của văn học thiếu nhi trong đó đặc biệt là tính giáo dục.
Điểm giao thoa ấy hướng đến việc đặt tính giáo dục trở thành yêu cầu đầu tiên, thậm chí là bắt buộc đối với một tác phẩm văn học thiếu nhi. Trong các ý kiến trên có nhắc đến các thuật ngữ “thiếu nhi”, “người lớn”, “trẻ em”, “thanh thiếu niên” nhưng việc xác định lứa tuổi cụ thể cho từng khung giới hạn ấy chưa được đặt ra một cách thật sự rõ ràng, vì vậy các thuật ngữ được sử dụng cũng chưa thống nhất. Tổng hợp các ý kiến về văn học thiếu nhi, chúng ta có thể đưa ra các nhận xét sau: Thứ nhất, về việc sử dụng thuật ngữ, bên cạnh thuật ngữ “văn học thiếu nhi” có thể thấy có rất nhiều thuật ngữ được sử dụng như văn học trẻ em, văn học trẻ thơ, văn học tuổi thơ hay văn học thiếu niên, v. Trong luận văn này chúng tôi sử dụng thuật ngữ văn học thiếu nhi.
Trong thuật ngữ này, có lẽ cần phải làm rõ hơn độ tuổi trong khái niệm “thiếu nhi” bởi như đã nói ở trên, đây là một đối tượng đặc biệt, 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đặc điểm truyện Nguyễn Nhật Ánh Bùi Thị Thu Thủy mỗi độ tuổi sẽ có một đặc điểm tâm sinh lý, đặc điểm nhận thức khác nhau, do đó cũng đòi hỏi một sản phẩm văn học phù hợp. Một tác phẩm văn học viết cho tuổi lên ba chắc chắn không thể giống một tác phẩm viết cho lứa tuổi lên mười (dù có thể hai lứa tuổi này đều được gọi là thiếu nhi). Hiện nay các nhà nghiên cứu chưa thật thống nhất về cách phân chia độ tuổi này. Có ý kiến cho rằng các lứa tuổi thiếu nhi là “lứa tuổi mẫu giáo, lứa tuổi đến trường” [50, tr.13], có ý kiến lại phân chia thành “nhi đồng bé, nhi đồng lớn, thiếu niên bé, thiếu niên lớn” [50, tr.19], hoặc quan niệm là “tuổi thiếu nhi” và “tuổi nhi đồng” [54, tr.
Tác giả Lã Thị Bắc Lý trong Giáo trình văn học trẻ em lại sử dụng khái niệm “văn học trẻ em” thay vì văn học thiếu nhi. Theo tác giả, khái niệm “trẻ em” được dùng để chỉ tất cả trẻ em từ mười tám tuổi trở xuống, và do đó rộng hơn khái niệm “thiếu nhi” (bao gồm thiếu niên và nhi đồng) là chỉ có trẻ em ở cấp Tiểu học trở lên [43, tr. Theo tâm lý học lứa tuổi thì không có khái niệm “thiếu nhi” mà lứa tuổi của con người được phân chia thành các giai đoạn: đời sống thai nhi trong bụng mẹ; tuổi hài nhi; tuổi mầm non; học sinh Tiểu học; tuổi thiếu niên (học sinh THCS), người trưởng thành và người già. Đồng quan điểm với tác giả Lã Thị Bắc Lý, chúng tôi xếp nhóm từ “mười tám tuổi trở xuống” thuộc về một nhóm lớn, nhưng chúng tôi dùng thuật ngữ “thiếu nhi” để gọi nhóm lứa tuổi này.
Trong nhóm lớn ấy có thể chia thành các nhóm tuổi nhỏ hơn (dựa vào đặc điểm tâm sinh lý) như nhóm từ 0 đến 3 tuổi (là lứa tuổi mà ngôn ngữ đã phát triển tương đối đầy đủ để có thể giao tiếp và bày tỏ cảm xúc của mình), nhóm từ 3 đến 15 và nhóm từ 16 đến 18 tuổi. Lứa tuổi từ 16 đến 18 có những đặc điểm tâm sinh lý rất riêng, khác nhiều so với khoảng thời gian mười lăm lăm trước đó. Chưa thể xếp lứa tuổi này vào nhóm tuổi trưởng thành nhưng các em ở lứa tuổi này cũng không còn là trẻ con. Có thể dùng thuật ngữ “tuổi mới lớn” hay “tuổi thanh thiếu niên” để chỉ nhóm tuổi này và coi đó như giai đoạn cuối cùng của nhóm thiếu nhi.
Các tác phẩm văn học viết cho lứa tuổi từ 16 đến 18 có thể vẫn được xếp vào các tác phẩm văn học thiếu nhi hoặc có thể nên tách thành một nhóm là các tác phẩm cho “tuổi mới lớn” tùy thuộc vào quan điểm của người nghiên cứu. 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đặc điểm truyện Nguyễn Nhật Ánh Bùi Thị Thu Thủy Thứ hai, dù diễn đạt ra sao và trình bày như thế nào đi nữa thì có một điều hoàn toàn có thể thống nhất được giữa các quan điểm rằng: Văn học thiếu nhi là một loại văn học, hơn nữa là một loại văn học đặc biệt.