mở đầu cho văn học thiếu nhi thế kỷ XXI hàng loạt những tác phẩm liên tiếp được giải cao. Truyện của anh thu hút người đọc bởi giọng văn trong trẻo, với cái nhìn hồn nhiên đầy sự ngạc nhiên trẻ thơ. Với lối viết giản dị, mộc mạc Nguyễn Ngọc Thuần đã thổi làn gió mới vào văn học thiếu nhi Việt Nam thời kỳ đương đại. Ngoài ra, xuất hiện một số tác giả nổi lên từ giải thưởng Cây bút Tuổi hồng (Giải thưởng hàng năm của Trung ương Đoàn TNCS Hồ chí Minh, Báo Thiếu niên 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tiền phong phối hợp với Hội Nhà văn Việt Nam, bắt đầu từ năm 2011) như Đỗ Tú Cường (TP Hồ Chí Minh), Nguyễn Đan Thi (Hà Nội), Võ Hương Nam (Đắc Lắc)… cũng góp phần làm nên sự đa dạng của đội ngũ sáng tác văn học thiếu nhi những năm gần đây.
Nhìn chung, đội ngũ nhà văn sáng tác văn học thiếu nhi trong những năm gần đây có bước tiến triển mới so với những năm trước kia. Thiếu nhi Việt Nam bên cạnh việc đam mê các tác phẩm nước ngoài đã ít nhiều quay về với cội nguồn dân tộc. Các em đã tìm thấy những cuốn sách hay cho riêng mình của các nhà văn trong nước. Tuổi thơ của các em được tái hiện vui tươi, sống động qua những trang viết của những nhà văn thiếu nhi thực sự như Nguyễn Nhật Ánh, Nguyễn Ngọc Thuần… Đội ngũ sáng tác cho thiếu nhi thời kỳ đương đại đã xuất hiện đông đảo hơn nhưng không phải ai cũng viết hay, không phải tác phẩm nào ra đời cũng thu hút được các em.
Chính vì vậy, đội ngũ sáng tác cho thiếu nhi trong những năm gần đây có phát triển về số lượng nhưng chất lượng vẫn đang là một vấn đề bức thiết đặt ra cho chúng ta. Nhà văn Trần Hoài Dương – người đã dành cả cuộc đời gắn bó với việc sáng tác văn học cho trẻ em nhận xét về tình hình phát triển văn học thiếu nhi Việt Nam như sau: “Đội ngũ sáng tác trên diện rộng, đông đảo. Tuy nhiên, những tác giả có cá tính, bản sắc riêng thì hiếm. Người viết trẻ lại không có ý định theo đuổi đến cùng con đường viết văn cho thiếu nhi.
Lớp trẻ chưa đột biến, lớp già như tôi thì gần hết vốn, mệt mỏi và khó bắt kịp đời sống hiện tại. Phải thừa nhận là chúng ta có một nền văn học thiếu nhi, nhưng suốt mấy chục năm nay, nó vẫn còn mang nhiều tính mô phạm, giáo điều. Đúng, tốt đẹp, tính giáo dục cao nhưng lại thiếu những điều cơ bản: Chất kỳ diệu, yếu tố mơ mộng, bay bổng, tưởng tượng phong phú… những thứ mà trẻ con rất cần” [15]. Có thể thấy viết cho các em không khó nhưng viết như thế nào để các em say mê, yêu thích thì không hề dễ.
Do đó vấn đề bức thiết đặt ra cho các nhà văn thiếu nhi luc này là viết cái gì và viết như thế nào? 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Đề tài Song song với việc phát triển về đội ngũ sáng tác thì các tác phẩm văn học thiếu nhi đương đại cũng có sự đổi mới và mở rộng về đề tài cũng như hướng tiếp cận đời sống, tiếp cận trẻ em và khả năng khám phá con người. Đất nước chúng ta đã trải qua những cuộc chiến tranh tàn khốc và dữ dội. Máu, nước mắt, đau thương đã in hằn trong tâm trí mỗi người dân. Vì thế trước kia đề tài cách mạng và kháng chiến luôn là đề tài thường nhật của văn học Việt Nam trong đó có văn học thiếu nhi.
Thông qua các tác phẩm của mình các nhà văn vạch trần tội ác man rợ của lũ giặc, thể hiện tinh thần yêu nước, quả cảm, kiên cường của nhân dân ta. Giờ đây chiến tranh đã lùi xa nhưng những miền ký ức về nó vẫn còn đó vẹn nguyên và vẫn nhức nhối mỗi khi trời trở gió. Do đó đề tài chiến tranh tiếp tục được các nhà văn khai thác trong đó có các nhà văn viết cho thiếu nhi. Trong cuộc kháng chiến khốc liệt của dân tộc đã xuất hiện rất nhiều những anh hùng nhí.
Tuy còn nhỏ nhưng các em đã thể hiện được sự thông minh, dũng cảm của mình. Thật tự hào trong chiến thắng vẻ vang của dân tộc ta có một phần đóng góp của các em nhỏ. Trong chiến tranh đã có rất nhiều tác phẩm viết cho thiếu nhi ra đời như Kim đồng của Tô Hoài, Quê nội, Tảng sáng của Võ Quảng… Cảm hứng chủ đạo thời kỳ đó là ngợi ca quê hương đất nước và ngợi ca cách mạng. Đặc biệt có nhiều tác phẩm như Hồi đó ở Sa Kì của Bùi Minh Quốc, Cát cháy của Thanh Quế… đã mạnh dạn viết về những đau thương, tổn thất nặng nề trong chiến tranh – điều mà trước đây người ta rất ngại nói đặc biệt là với các em.
Cũng đã có nhiều tác phẩm viết trong cảm hứng day dứt về “một thời bom đạn” với lớp lớp trẻ em “mang mũ rơm đi học đường dài” như Ngôi nhà trống của Quang Huy, Những tia nắng đầu tiên của Lê Phương Liên… Đó là những hồi tưởng, những kỷ niệm về một thời để nhớ thật cảm động và đáng trân trọng của tình thầy trò, tình bạn bè trong những năm kháng chiến chống Mỹ. Văn học thiếu nhi đương đại bên cạnh việc kế thừa và phát huy những thành tựu cũ, còn có sự nhìn nhận và khai thác vấn 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đề ở chiều sâu mới, thực hơn, toàn diện hơn. Mọi góc cạnh chân thực và sâu kín của tâm hồn con người trong chiến tranh được phản ánh sâu rộng và cởi mở. Những số phận, những sự thật, đôi khi bi đát cũng được các nhà văn hướng đến.
Vì thế các tác phẩm thiếu nhi viết về chiến tranh thời kỳ này không chỉ có giá trị hiện thực mà còn mang đậm tính nhân văn sâu sắc. Tiêu biểu như tác phẩm Ngày xưa và Bây giờ bạn ở đâu của Trần Thiên Hương… TS. Lã Thị Bắc Lý đã có những nhận định sâu sắc về đề tài cách mạng và kháng chiến của văn học thiếu nhi đương đại: “Các tác giả không chỉ đề cập tới bom rơi, đạn nổ, mà còn phản ánh đời sống tinh thần, nhân cách của con người khi đối mặt với sự khốc liệt của cuộc chiến. Trong chiến tranh không chỉ xuất hiện cái hùng mà còn cả cái bi.
Ở đây, khoảng cách giữa cái sống và cái chết, cái cao cả và cái thấp hèn chỉ là trong gang tấc, có khi, chỉ trong giây phút mà con người ta làm nên điều kỳ diệu, nhưng cũng có khi chỉ trong một tích tắc mà họ đánh mất mình” [12,17]. Trong cuộc sống đôi khi chúng ta hay có khoảnh khắc hoài niệm. Hiện tại lắng xuống để nhường chỗ cho những kỷ niệm, những rung động sâu xa và khi đó ta bỗng thấy tâm hồn mình thư thái, bình yên. Khi chiến tranh đã đi qua, con người được sống với riêng mình, ý thức về cái tôi trỗi dậy và con người ta bỗng có cảm hứng đi tìm lại mình.
Những đau thương, mất mát do chiến tranh mang lại luôn ám ảnh những người đi qua nó. Lúc này viết về chiến tranh các nhà văn hướng ngòi bút của mình sang cái nhìn đời tư, thế sự. Con người trở thành trung tâm của văn học. Các nhà văn lấy số phận con người để đánh giá hiện thực và nhìn nhận lại quá khứ.
Theo dòng cảm hứng đó các nhà văn đương đại nô nức viết về ký ức tuổi thơ. Tuổi thơ với những buồn, vui, gian khổ nhưng là những kỷ niệm đẹp nhất trong cuộc đời mỗi người. Tuổi thơ ấy đã đi qua bom đạn, chiến tranh càng làm khắc khoải những người ở lại. Tiêu biểu là các tác phẩm Tuổi thơ im lặng của Duy Khán, Dòng sông thơ ấu của Nguyễn Quang Sáng, Tuổi thơ dữ dội của Phùng Quán, Đường về với mẹ chữ của Vi Hồng… 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cách mạng và kháng chiến là một trong những đề tài quan trọng được các nhà văn thời bình khai thác.
Không chỉ các nhà văn viết cho người lớn mà các nhà văn viết cho thiếu nhi cũng chọn đề tài cách mạng và kháng chiến để thể hiện những gian khổ, hy sinh nhưng vô cùng anh dũng của các em thiếu nhi. Kế thừa nhưng cũng có sự đổi mới, các nhà văn đã khai thác ở khía cạnh tâm lý con người trong chiến tranh. Do đó đề tài cũ nhưng lại mới mẻ về nội dung và thu hút được bạn đọc khắp nơi nhất là các bạn đọc nhí. Đó là một trong những thành tựu mà các nhà văn thiếu nhi đương đại đạt được.
Gia đình là nền tảng của xã hội. Mỗi chúng ta sinh ra và lớn lên đều có sự ảnh hưởng nhất định từ gia đình. Cách suy nghĩ và cách sống của mỗi người đều được hình thành từ đó. Vì thế đối với các em thiếu nhi gia đình là cái nôi vô cùng quan trọng để các em có thể trưởng thành và phát triển.
Tiếp cận trẻ em trong đời sống hiện tại, hiện đại, các vấn đề phản ánh của văn học thiếu nhi đã được mở rộng phong phú và đa dạng. Các em được quan tâm đến mọi khía cạnh của đời sống, điều mà trước đây trong chiến tranh các em hầu như không có được. Mối quan tâm lớn nhất của các tác giả là trẻ em trong quan hệ gia đình. Đây là vấn đề nhạy cảm và tinh tế.
Các em đã được quan tâm từ những điều căn bản nhất, từ gốc rễ của sự phát triển. Sống trong xã hội phát triển nhưng cũng rất phức tạp thì giáo dục trong gia đình là rất quan trọng đối với các em. Đã có rất nhiều tác phẩm viết về đề tài này như Út Quyên và tôi, Em gái của Nguyễn Nhật Ánh, Kẻ thù của Quế Hương… Sự đổ vỡ của mô hình truyền thống – gia đình ba thế hệ sống vui vầy đầm ấm, cùng với sự khắc nghiệt của nền kinh tế thị trường đã ảnh hưởng không ít tới cuộc sống của mỗi cá nhân, đặc biệt là đời sống trẻ em. Tác phẩm Bỏ trốn của Phan Thị Thanh Nhàn, Ngày xưa của Trần Thiên Hương, Mảnh vỡ của Lê Cảnh Nhạc… là một ví dụ.
Những tai họa và những nỗi bất hạnh thời bình đã rình rập đe dọa đời sống các gia đình và đau khổ ập xuống mái đầu xanh của con trẻ. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Bên cạnh đề tài gia đình, mảng sinh hoạt thường nhật của trẻ em cũng được các nhà văn quan tâm.