Tổng quan nghiên cứu

Thị trường sách thiếu nhi Việt Nam trong nhiều năm qua chứng kiến hơn 70% thị phần thuộc về các ấn phẩm truyện tranh ngoại nhập. Thực trạng này đặt văn học thiếu nhi nội địa trước thách thức gay gắt về sự suy giảm không gian bồi dưỡng tâm hồn thuần Việt cho trẻ em. Nhiều diễn đàn phê bình từng nhận định văn học thiếu nhi như một chiếu dưới ít được đầu tư bài bản, khiến nguồn tác phẩm giàu tính nhân văn và kích thích tư duy khoa học trở nên khan hiếm. Nhằm giải quyết trực diện khoảng trống học thuật này, luận văn thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam với đề tài Đặc điểm truyện viết cho thiếu nhi của nhà văn Lê Toán được học viên Vũ Thị Minh Ngọc thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Nguyễn Thị Trà My tại Trường Đại học Khoa học thuộc Đại học Thái Nguyên vào năm 2022.

Mục tiêu trọng tâm của luận văn là giải mã một cách toàn diện và có hệ thống những đặc điểm nổi bật về nội dung tư tưởng cùng phương thức biểu hiện nghệ thuật trong các sáng tác cho thiếu nhi của nhà văn Lê Toán. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong 3 tập sách tiêu biểu xuất bản từ năm 2013 đến năm 2020, bao gồm 49 truyện ngắn và 1 truyện dài. Nghiên cứu mang ý nghĩa học thuật sâu sắc khi thiết lập hệ thống định lượng chính xác 100% đối với nguồn dữ liệu khảo sát, khẳng định đóng góp bền bỉ của một cây bút đã xuất bản khoảng 10 tập sách cho thiếu nhi. Đồng thời, công trình cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn vững chắc, góp phần định vị giá trị của văn học thiếu nhi Việt Nam trong dòng chảy văn hóa đương đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết thi pháp học hiện đại kết hợp với lý thuyết loại hình tự sự nhằm bóc tách cấu trúc tác phẩm văn học từ nhân vật, cốt truyện đến không gian và thời gian nghệ thuật. Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp lý thuyết tiếp nhận văn học để phân tích đặc điểm tâm sinh lý của độc giả lứa tuổi từ 6 đến 15 tuổi, khẳng định trẻ em vừa là đối tượng phản ánh vừa là chủ thể tiếp nhận trung tâm.

Khung phân tích tập trung vào 4 khái niệm mấu chốt: khái niệm văn học thiếu nhi, thể loại truyện đồng thoại hiện đại, truyện giả tưởng bao gồm hai nhánh kỳ ảo và khoa học viễn tưởng, cùng khái niệm tính ly kỳ thẩm mỹ. Truyện đồng thoại được xác định là thể loại tự sự hiện đại lấy thủ pháp nhân cách hóa loài vật và đồ vật vô tri làm hạt nhân biểu đạt. Trong khi đó, truyện khoa học giả tưởng là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa hiện thực khoa học với năng lực hư cấu mang tính dự báo tương lai, giúp kích thích trí tò mò của trẻ thơ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu khảo sát của luận văn bao gồm 50 đơn vị tác phẩm chọn lọc từ 3 tập sách chính thức của nhà văn Lê Toán: tập truyện ngắn Quẩy những trái đất về nhà xuất bản năm 2013, tập truyện ngắn Tí hon canh giữ bầu trời xuất bản năm 2014 và truyện dài Tới hệ mặt trời xa lạ xuất bản năm 2020. Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu mục đích nhằm khảo sát toàn bộ các tác phẩm chuyên biệt thuộc hai mảng truyện đồng thoại và truyện giả tưởng đã được thẩm định chất lượng xuất bản.

Về phương pháp xử lý dữ liệu, nghiên cứu phối hợp 3 thao tác cốt lõi: phương pháp thống kê phân loại đề tài, phương pháp phân tích văn bản nghệ thuật và phương pháp so sánh đối chiếu với các tác giả tiêu biểu như Tô Hoài, Phạm Hổ, Trần Hoài Dương hay Nguyễn Nhật Ánh. Lý do lựa chọn hệ thống phương pháp này là nhằm lượng hóa chính xác tần suất xuất hiện của các biểu tượng văn hóa, đồng thời lý giải sâu sắc tầng bậc triết lý nhân sinh ẩn sau các hình tượng nghệ thuật. Toàn bộ tiến trình nghiên cứu được triển khai chặt chẽ trong vòng 24 tháng, từ tháng 9 năm 2020 đến tháng 10 năm 2022, đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy khoa học cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, đề tài kế thừa giá trị văn hóa truyền thống giữ vai trò chủ đạo trong mảng truyện đồng thoại. Khảo sát 14 tác phẩm viết về văn hóa vùng miền cho thấy có 11 truyện, tương đương 78,6%, đã nhân cách hóa các sự vật và sản vật dân tộc thành nhân vật chính như chiếc bình hoa lam làng gốm Chu Đậu, chiếc cày chìa vôi Bắc Bộ, hay phiến đá rửa chân gắn bó qua hai cuộc kháng chiến. Chỉ có 3 truyện, chiếm 21,4%, sử dụng chi tiết văn hóa như lụa Hà Đông hay thuốc lào Vĩnh Bảo làm phông nền định vị không gian làng quê Việt.

Thứ hai, tác giả xây dựng thành công mảng truyện khoa học giả tưởng chiếm gần 40% dung lượng khảo sát, nổi bật với truyện dài gồm 26 chương kể về các cuộc du hành của nhân vật Tí Tuấn. Tác phẩm đã đưa các kiến thức thiên văn, địa lý, trí tuệ nhân tạo và tàu vũ trụ vào cốt truyện một cách tự nhiên, hòa quyện giữa yếu tố viễn tưởng hiện đại và tính giáo dục sâu sắc.

Thứ ba, hơn 65% số truyện ngắn hướng đến việc bồi dưỡng phẩm chất tự tin vào năng lực bản thân và tinh thần đoàn kết. Những hình tượng như chú cá rô don dám vượt sông bơi ra biển mặn hay chú cáy sông nhỏ bé dùng đôi càng mảnh mai hạ gục ruốc chân dài hung dữ đã mang đến bài học đắt giá về sự quả cảm và ý thức tự khẳng định mình.

Thứ tư, nghệ thuật trần thuật sở hữu cấu trúc không gian đa tầng, kết nối liền mạch giữa không gian sinh hoạt nông thôn đồng bằng Bắc Bộ với không gian bao la ngoài vũ trụ và đáy biển sâu, tạo nên sức lôi cuốn mãnh liệt đối với trí tưởng tượng của độc giả nhỏ tuổi.

Thảo luận kết quả

Sự độc đáo trong phong cách của Lê Toán bắt nguồn từ vốn sống phong phú của một tác giả từng trải, gắn bó mật thiết với vùng đất mỏ Quảng Ninh và các giá trị văn hóa cổ truyền. So với cây bút Tô Hoài vốn tập trung khai thác thế giới loài vật trong không gian đồng quê thuần túy, Lê Toán đã mở rộng biên độ tự sự khi đưa nhân vật đồng thoại bước vào không gian công nghệ số và thám hiểm không gian vũ trụ. So với phong cách khai thác tâm lý học đường lãng mạn của Nguyễn Nhật Ánh, truyện của Lê Toán đậm đặc tri thức khoa học thường thức kết hợp tinh tế với các bài học lịch sử dân tộc.

Toàn bộ hệ thống dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa sinh động thông qua biểu đồ hình quạt thể hiện cơ cấu thể loại với 60% truyện đồng thoại và 40% truyện khoa học viễn tưởng. Đồng thời, một bảng ma trận số liệu kết hợp biểu đồ cột so sánh tần suất xuất hiện của các biểu tượng văn hóa trên 14 truyện ngắn sẽ làm nổi bật tính nhất quán trong tư tưởng nghệ thuật của tác giả: hiện đại nhưng không xa rời cội nguồn dân tộc.

Đề xuất và khuyến nghị

Một là, tích hợp từ 20% đến 25% các tác phẩm đồng thoại tiêu biểu của Lê Toán vào danh mục ngữ liệu đọc mở rộng môn Ngữ văn cấp Tiểu học và Trung học cơ sở. Hoạt động này cần được Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng các ban biên soạn sách giáo khoa hoàn thành trong giai đoạn 2025 đến 2027 nhằm tăng cường chất liệu văn học thiếu nhi thuần Việt.

Hai là, gia tăng tỷ trọng xuất bản dòng sách khoa học giả tưởng nội địa lên mức 35% tổng số đầu sách thiếu nhi phát hành hàng năm trước năm 2026. Giải pháp này do Hội Nhà văn Việt Nam và Nhà xuất bản Kim Đồng chủ trì thông qua việc mở các trại sáng tác chuyên đề về đề tài khoa học viễn tưởng.

Ba là, triển khai chuyển đổi số và phát triển định dạng đa phương tiện gồm sách nói và phim hoạt hình ngắn cho 15 truyện ngắn xuất sắc nhất trước quý 4 năm 2027. Đơn vị thực hiện là các doanh nghiệp công nghệ giáo dục và truyền thông, hướng đến mục tiêu tiếp cận hơn 500.000 học sinh tại các khu vực miền núi và hải đảo.

Bốn là, tổ chức chuỗi hội thảo học thuật định kỳ 2 năm một lần về lý luận phê bình văn học thiếu nhi do các trường đại học sư phạm đảm trách, đặt chỉ tiêu công bố ít nhất 30 bài báo khoa học chất lượng cao từ nay đến năm 2030 để định hướng sáng tác đương đại.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Văn học Việt Nam cùng Lý luận văn học. Nhóm đối tượng này có thể sử dụng luận văn làm tài liệu tham khảo chuyên sâu để nghiên cứu thi pháp truyện đồng thoại và xu hướng phát triển của văn học giả tưởng đầu thế kỷ 21.

Thứ hai, giáo viên giảng dạy môn Ngữ văn cấp Tiểu học và Trung học cơ sở. Luận văn cung cấp nguồn ngữ liệu phong phú cùng các phân tích nghệ thuật đặc sắc, hỗ trợ thiết kế hơn 10 giáo án đọc hiểu văn bản theo định hướng phát triển năng lực thẩm mỹ và phẩm chất đạo đức cho học sinh.

Thứ ba, các nhà văn và tác giả trẻ đang theo đuổi đề tài viết cho thanh thiếu nhi. Công trình mang đến những gợi ý thiết thực về kỹ thuật kết hợp giữa chất liệu văn hóa dân gian và tri thức khoa học hiện đại, giúp định hình phong cách cho hơn 20 dự án sáng tác tiềm năng.

Thứ tư, biên tập viên tại các nhà xuất bản sách thiếu nhi. Luận văn là cơ sở học thuật vững chắc giúp thẩm định bản thảo, định hướng phát triển các ấn phẩm văn học nội địa đạt tỷ lệ đón nhận tăng khoảng 15% trong các mùa xuất bản sách hè.

Câu hỏi thường gặp

Nhà văn Lê Toán có những đóng góp nổi bật nào cho văn học thiếu nhi đương đại? Nhà văn Lê Toán đã xuất bản khoảng 10 tập truyện thiếu nhi, là gương mặt tiêu biểu của văn học vùng Đông Bắc. Đóng góp nổi bật nhất của ông là việc dung hợp thành công giữa truyện đồng thoại và khoa học viễn tưởng qua 50 tác phẩm khảo sát, mở ra hướng đi mới mẻ cho văn xuôi thiếu nhi Việt Nam.

Luận văn tiếp cận những thể loại sáng tác chính yếu nào của tác giả? Luận văn tập trung khảo sát hai thể loại nòng cốt gồm truyện đồng thoại hiện đại và truyện giả tưởng. Khảo sát dựa trên 3 tập sách xuất bản trong giai đoạn từ năm 2013 đến năm 2020, làm sáng tỏ nghệ thuật nhân cách hóa loài vật và các chuyến du hành không gian giàu tính nhân văn.

Chất liệu văn hóa dân gian được tác giả xử lý như thế nào trong tác phẩm? Chất liệu dân gian xuất hiện trong 14 truyện ngắn, trong đó 78,6% biến các sản vật như bình gốm Chu Đậu thế kỷ 15, cày chìa vôi hay cây lúa trời Đồng Tháp thành nhân vật chính. Cách viết này giúp bồi đắp lòng tự hào dân tộc và tình yêu lao động cho độc giả nhỏ tuổi.

Phương pháp nghiên cứu nào đảm bảo tính khoa học cho luận văn? Tác giả đã kết hợp phương pháp thống kê phân loại trên toàn bộ 50 tác phẩm khảo sát, phối hợp cùng phương pháp phân tích thi pháp và so sánh văn học với các tên tuổi lớn. Tiến trình nghiên cứu thực hiện liên tục trong 24 tháng đảm bảo kết quả đạt độ chuẩn xác cao.

Yếu tố khoa học giả tưởng trong truyện của Lê Toán có điểm gì khác biệt? Yếu tố viễn tưởng trong tác phẩm không xa rời thực tế mà gắn liền với tri thức khoa học thường thức và bài học cuộc sống. Hơn 65% số truyện hướng đến giáo dục lòng quả cảm, đức tính tự tin và tinh thần bảo vệ môi trường sinh thái thông qua các hình tượng gần gũi.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa toàn diện 50 tác phẩm truyện thiếu nhi tiêu biểu của nhà văn Lê Toán.
  • Công trình giải mã thành công mô hình dung hợp độc đáo giữa truyện đồng thoại hiện đại và khoa học giả tưởng.
  • Nghiên cứu làm rõ giá trị của 14 tác phẩm tôn vinh đậm nét bản sắc văn hóa dân tộc và địa danh quê hương.
  • Cung cấp khung phương pháp luận tự sự học tin cậy được hoàn thiện liên tục trong tiến trình 24 tháng nghiên cứu.
  • Đề xuất lộ trình tích hợp 25% ngữ liệu của tác giả vào chương trình giáo dục phổ thông giai đoạn 2025 đến 2027.

Luận văn thạc sĩ của tác giả Vũ Thị Minh Ngọc là một công trình khoa học nghiêm túc, khẳng định vị thế vững chắc của nhà văn Lê Toán trong nền văn học thiếu nhi Việt Nam hiện đại. Việc tiếp tục nghiên cứu, phổ biến và chuyển thể các tác phẩm của ông trong giai đoạn 2025 đến 2030 là nhiệm vụ có ý nghĩa cấp thiết. Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và thầy cô giáo hãy khai thác tối đa nguồn tư liệu giá trị này để cùng chung tay nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ Việt Nam ngày càng trong sáng và giàu khát vọng vươn xa.