Chương 1 VÀI NÉT VỀ VĂN HỌC THIẾU NHI VÀ NỮ NHÀ VĂN LÊ PHƯƠNG LIÊN 1. Cơ sở lý luận Từ điển thuật ngữ văn học (NXB Giáo dục, năm 1992) đã định nghĩa Văn học thiếu nhi như sau: “Theo nghĩa hẹp, văn học thiếu nhi gồm những tác phẩm văn học hoặc phổ cập khoa học dành riêng cho thiếu nhi. Tuy vậy khái niệm văn học thiếu nhi cũng thường bao gồm một phạm vi rộng rãi những tác phẩm văn học thông thường(cho người lớn) đã đi vào phạm vi đọc của thiếu nhi, như Đônkihôtê của M. Xécvantê, RôBinSơn CơRuXô của Đ.
Điphô, Gulivơ du ký của Gi. Xuýptơ, Túp lều của bác Tôm của H. BisơXt âu ” (11,tr. Quan niệm trên giúp ta hiểu văn học thiếu nhi gắn liền với đối tượng tiếp nhận là độc giả thiếu nhi.
Đó là những tác phẩm văn học hoặc phổ cập khoa học đi vào phạm vi đọc của trẻ thơ. Bách khoa toàn thư Văn học thiếu nhi Việt Nam (Nxb Từ điển Bách khoa, 2002) quan niệm về văn học thiếu nhi cụ thể, chi tiết hơn. Khái niệm văn học thiếu nhi được nhìn nhận ở những góc độ như chủ thể sáng tác, nhân vật trung tâm, mục đích sáng tác và đối tượng tiếp nhận, cụ thể là: “Mọi tác phẩm được mọi nhà sáng tạo ra với mục đích giáo dục, bồi dưỡng tâm hồn, tính cách cho thiếu nhi. Nhân vật trung tâm của nó là thiếu nhi, và đôi khi cũng là người lớn, hoặc là một cơn gió, một loài vật, một đồ vật, một cái cây… Tác giả của văn học thiếu nhi không chỉ là chính các em mà cũng là các nhà văn thuộc mọi lứa tuổi.
- Những tác phẩm mà thiếu nhi thích thú tìm đọc. Bởi vì các em đã tìm thấy trong đó cách nghĩ cách cảm cùng những hành LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 động gần gũi với cách nghĩ cách cảm và cách hành động của chính các em, hơn thế, các em còn tìm được ở trong đó một lời nhắc nhở, một sự răn dạy, với những nguồn động viên khích lệ, những sự dẫn dắt ý nhị, bổ ích… trong quá trình hoàn thiện tính cách của mình. Như vậy, văn học thiếu nhi là những tác phẩm văn học mà nhân vật trung tâm hoặc là thiếu nhi, hoặc là người lớn, hoặc là con người, hoặc là thế giới tự nhiên… nhưng được nhìn bằng đôi mắt trẻ thơ, có nội dung gần gũi, quen thuộc với vốn trải nghiệm của trẻ, được các em thích thú, say mê và có tác dụng hoàn thiện đạo đức, tâm hồn cho trẻ”. Cùng đồng ý với quan điểm trên, tác giả Lã Thị Bắc Lý đã dùng cụm từ văn học trẻ em thay thế cụm từ văn học thiếu nhi là nhằm nhấn mạnh đối tượng, phạm vi tiếp nhận của thể loại văn học thiếu nhi này (48).
Theo quan điểm của người viết, đối tượng thiếu nhi là ở độ dưới 18 tuổi, còn về văn học thiếu nhi, thì văn học thiếu nhi gồm ba bộ phận: văn học về thiếu nhi, văn học cho thiếu nhi và văn học của thiếu nhi; Đó là sự phân chia rõ ràng các bộ phận hợp thành của văn học thiếu nhi (văn học về thiếu nhi, văn học cho thiếu nhi và văn học của thiếu nhi). Nói cách khác, văn học thiếu nhi là những sáng tác viết cho thiếu nhi, viết về thiếu nhi hoặc chính các em viết về thế giới của mình, và đối tượng chính tiếp nhận những tác phẩm văn học này chính là độc giả thiếu nhi. Để đi vào được thế giới tuổi thơ, những tác phẩm viết cho thiếu nhi phải đa dạng về thể loại, có nội dung phong phú, hấp dẫn xoay quanh các vấn đề đời sống sinh hoạt của các em - nhưng đồng thời cũng phải phù hợp với nhận thức, với tình cảm và thị hiếu của trẻ thơ, từ đó hướng tới giáo dục và hoàn thiện nhân cách con người. Có như vậy, văn học thiếu nhi mới góp phần nâng cao đời sống tư tưởng, tình cảm của con người - nhất là khi ở thưở ấu thơ.
Bởi dấu ấn đầu đời có ý nghĩa không nhỏ đến việc hình thành nhân cách của mỗi người. Và chỉ có như vậy, trẻ em mới được xem như “những chủ nhân của thế giới”, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 “những người thừa kế toàn bộ sự nghiệp vĩ đại của nhân loại” như đại văn hào A. Như đã biết, văn học thiếu nhi là một bộ phận quan trọng của nền văn học dân tộc. Bởi bất kỳ một nền văn học nào trên thế giới cũng chứa đựng trong nó một bộ phận không thể thiếu là “văn học thiếu nhi”.
Đó là những sáng tác hướng tới đối tượng bạn đọc chính là các em ở lứa tuổi thiếu niên, nhi đồng. Để các em tiếp nhận tác phẩm, người sáng tác văn học cho thiếu nhi phải lấy trẻ em làm trung tâm, tính đến mọi nhu cầu của các em, chẳng hạn như: Nhu cầu bộc lộ cá tính và hình thành nhân cách, nhu cầu được vui chơi, giải trí ngay trong tác phẩm văn chương, nhu cầu được giãi bày tình cảm, ước mơ khát vọng và hơn hết là nhu cầu được khám phá để hiểu biết thế giới xung quanh … Còn biết bao nhu cầu khác, nhưng văn học cho thiếu nhi đúng nghĩa phải thoả mãn ít nhất những nhu cầu cơ bản ấy. Đạt được điều đó tự thân tác phẩm văn học sẽ được các em đón nhận. Muốn thế, người làm văn học phải thực sự hiểu trẻ em, yêu trẻ em, sống với thế giới trẻ thơ, xem trẻ em như “những chủ nhân của thế giới”, “những người thừa kế toàn bộ sự nghiệp vĩ đại của nhân loại”.
Hay nói như GS. TS Hồ Ngọc Đại: “ Trong thực tiễn giáo dục, nếu lấy người lớn làm thước đo đánh giá trẻ em, lấy người lớn làm chuẩn mực, lấy giáo lý cuộc sống làm nội dung, lấy thuyết giáo làm phương pháp… chắc chắn không mang lại hiệu quả mong muốn. Cần phải xem trẻ em là trung tâm, là linh hồn của nhà trường hiện đại, lấy sự phát triển tự nhiên và hạnh phúc đi học của trẻ em làm lẽ sống của nhà trường. Giáo dục phải xuất phát từ trẻ em và đi đến trẻ em” (9).
Như vậy, sáng tạo văn chương nói chung và sáng tác văn chương cho trẻ em nói riêng đều phải tính đến đối tượng tiếp nhận. Sáng tác sao cho phù hợp với thị hiếu, tâm lí các em và hướng dẫn tới cái chân - thiện - mĩ cũng là đích hướng tới của các tác phẩm văn học nghệ thuật. Trẻ em ở lứa tuổi mầm non là những “bạn đọc đặc biệt” (chưa biết đọc, biết viết, được tiếp xúc với LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 văn học thiếu nhi chủ yếu là qua lời đọc, lời kể của ông bà, cha mẹ, thầy cô,…), cho nên viết cho các em phải đặc biệt quan tâm đến đặc điểm tâm lí lứa tuổi và những sở thích của trẻ nhỏ. Các em vốn rất yêu cái cái đẹp, cái tốt, cái thực; vì vậy các nhà văn cần nắm được những đặc điểm tâm lí của trẻ để thỏa mãn những nhu cầu ấy một cách tự nhiên.
Những hình tượng nghệ thuật, giàu giá trị nhân văn kết hợp vần điệu, nhạc điệu do các nhà văn dày công sáng tạo trong tác phẩm sẽ gây được những ấn tượng sâu sắc trong tâm hồn trẻ thơ, tác động nhẹ nhàng đến nhận thức, tư tưởng tình cảm ở trẻ. Mỗi lần sáng tác cho các em là một lần người viết được sống lại tuổi thơ của mình và hoà đồng tâm hồn với trẻ thơ. Thế giới xung quanh trẻ luôn vui tươi, trong trẻo, niềm vui như là một lẽ sống tự nhiên của các em- từ cách nhìn, cách nghe, cách cảm, cách nghĩ, đến trí tưởng tượng phong phú. Một tác phẩm viết về con người hay đồ vật chỉ được coi là một tác phẩm văn học thiếu nhi - khi tác giả biết trẻ con hoá những con vật, đồ vật ấy để nói lên những suy nghĩ của chính các em, cảm thông, chia sẻ, cảm hoá các em bằng những bài học nhân ái, nhẹ nhàng mà sâu sắc.
Vì lẽ đó mà văn học thiếu nhi nói riêng có vai trò quan trọng trong việc giáo dục toàn diện nhân cách trẻ em cả về đạo đức, trí tuệ và tình cảm thẩm mỹ. Ở lứa tuổi mầm non, với tâm hồn thơ ngây, trong trắng, chưa có những trải nghiệm trong cuộc sống, nhận thức về thế giới xung quanh ở mức cảm tính, nên việc tiếp xúc với cái đẹp lấp lánh của ngôn từ và trí tưởng tượng phong phú trong tác phẩm văn học thiếu nhi, sẽ là cơ sở để các em rung động và cảm nhận được vẻ đẹp về một thế giới bao la đầy âm thanh, màu sắc cùng sự huyền bí đầy thú vị. Trong truyện cổ tích, nhất là truyện cổ tích thần kỳ, trẻ em được gặp ông Bụt, bà Tiên tốt bụng với những phép biến hóa thần thông, những nàng công chúa xinh đẹp, những chàng hoàng tử thông minh, can đảm… luôn bênh vực những người “thấp cổ bé họng” như cô bé mồ côi, hiền lành, ngoan ngoãn (Cô Tấm - Truyện Tấm Cám), chú bé thật thà, chăm chỉ mà luôn phải chịu LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 thiệt thòi (như anh Khoai trong Cây tre trăm đốt; Thạch Sanh (Thạch Sanh)… Trong thế giới của các em, những ông Bụt, bà Tiên, những chàng dũng sĩ tài năng biến hóa, những đồ vật thần kỳ… là cả một bầu trời mơ ước, hấp dẫn của các bé trong thế giới truyện cổ tích. Không chỉ làm phong phú thêm trí tưởng tượng của trẻ, mà truyện cổ tích Việt Nam còn nâng cao nhận thức của của các em, đó là sự lý giải nguồn gốc hình thành đất Việt cũng như sự xuất hiện của mọi sự vật, hiện tượng: từ quả dưa hấu, con dã tràng đến phong tục trồng cây nêu ngày Tết… Những câu chuyện phản ánh khát vọng ngàn đời của dân tộc ta về một cuộc sống yên bình, ấm no và cái thiện luôn chiến thắng cái ác.
Con người Việt Nam trong truyện hiện lên nhân nghĩa thủy chung, giàu nghĩa khí, lý tưởng và yêu chuộng hòa bình. Những câu truyện như Trầu cau, Tấm Cám, Thánh Gióng… đã nuôi dưỡng bồi đắp tâm hồn, phát huy trí tưởng tượng của biết bao thế hệ thiếu nhi Việt Nam. Còn trong truyện thần thoại, các em lại được bắt gặp lối nhân hóa và sự tưởng tượng nghệ thuật qua những truyện hoang đường tưởng tượng về các vị thần hoặc những con người, những loài vật mang tính chất thần kỳ, siêu nhiên.