CHƯƠNG 1: PHẠM HỔ - TỪ CUỘC ĐỜI ĐẾN QUAN NIỆM SÁNG TÁC CHO THIẾU NHI 1.1 Thơ viết cho thiếu nhi trong dòng chảy văn học 1.1 Vị trí và quá trình phát triển của thơ viết cho thiếu nhi Văn học thiếu nhi được hiểu là những tác phẩm văn học mà nhân vật trung tâm là thiếu nhi, được nhìn bằng đôi mắt trẻ thơ, có nội dung gần gũi, quen thuộc được các em thích thú, say mê. Văn học thiếu nhi là một bộ phận không thể tách rời của văn học dân tộc. Bất kì nền văn học nào cũng chứa đựng trong nó một bộ phận không thể thiếu là văn học thiếu nhi, sự có mặt của bộ phận này làm đa dạng hơn, hoàn thiện hơn về đối tượng bạn đọc đồng thời cũng nhằm nuôi dưỡng thêm về mặt tâm hồn và nhân cách cho thế hệ tương lai của đất nước. Cùng với thời gian, mảng văn học này dần hoàn thiện cả về nội dung lẫn hình thức và góp phần vào sự trưởng thành của văn học nước nhà.
Cũng như hầu hết các quốc gia trên thế giới, văn học thiếu nhi Việt Nam có một bộ phận đáng kể là văn học dân gian. Những sáng tác truyền miệng này không phải chủ yếu dành cho trẻ em nhưng vẫn được bạn đọc nhỏ tuổi mọi thời đại yêu thích và có ảnh hưởng lớn đến việc hình thành nhân cách của trẻ, đặc biệt là các thể loại truyện thần thoại, cổ tích, ngụ ngôn,… Còn văn học hiện đại viết cho thiếu nhi Việt Nam bắt đầu được manh nha từ những năm 20 của thế kỉ XX nhưng thực sự phát triển và trở thành một bộ phận của văn học Việt Nam từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945. Chúng ta có thể phân chia tiến trình văn học viết thiếu nhi Việt Nam thành các giai đoạn chính sau đây: Giai đoạn đầu tiên theo nhà nghiên cứu Vân Thanh có nhận định “Trước cách mạng tháng Tám năm 1945, ở Việt Nam đã có sách viết cho thiếu nhi nhưng hiện tượng đó chưa đủ để khẳng định có một nền văn học cho thiếu nhi”, dưới chế độ phong kiến, những sáng tác văn học cho trẻ em chưa xuất hiện. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Sang những năm đầu của thế kỉ XX, văn học cho thiếu nhi đã xuất hiện song chủ yếu có được từ 3 nguồn: truyện dịch của các nhà văn Pháp như La Fontaine, Perault… một số sáng tác lãng mạn của nhóm Tự lực văn đoàn và sáng tác của các nhà văn hiện thực phê phán.
Những sáng tác của nhóm Tự lực văn đoàn tập trung phản ánh đời sống sinh hoạt của trẻ em thành phố thông qua các loại sách như Hồng, Hoa mai, Học sinh, Tuổi xanh, Truyền Bá. Một số nhà văn sáng tác theo hướng hiện thực phê phán như Tú Mỡ, Nguyễn Công Hoan, Nam Cao, Tô Hoài…lại hướng tới nỗi bất hạnh, khổ đau của những bất hạnh của trẻ em nghèo với các tác phẩm tiêu biểu như Từ ngày mẹ chết, Bài học quét nhà, Một đám cưới, Bảy bông lúa lép của Nam Cao, Bữa no đòn của Nguyễn Công Hoan, Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng…Chú ý khai thác số phận trẻ thơ với những bi kịch nhân sinh sâu sắc, các nhà văn hiện thực đã để lại trên trang viết những cuộc đời thiếu thốn vật chất, trống vắng tinh thần và rất nặng gánh về tâm hồn. Trong thời kì này, Tô Hoài đã cho ra đời một số tác phẩm đồng thoại khá đặc sắc: Đám cưới chuột, Võ sĩ Bọ Ngựa, Dế Mèn phiêu lưu kí, tác giả đã mượn hình thức đồng thoại, để chuyển tải những vấn đề mang tính xã hội. Nhìn chung, trước cách mạng tháng Tám chưa thực sự có phong trào sáng tác cho trẻ em nhưng những tác phẩm của giai đoạn này đã đặt những nền móng đầu tiên cho văn học thiếu nhi nước nhà.
Giai đoạn kháng chiến chống Pháp (1945 – 1954) sau khi cách mạng tháng Tám thành công, Đảng và Nhà nước đã quan tâm để phát triển văn học thiếu nhi. Dưới chế độ mới, những thành tựu đầu tiên của văn học thiếu nhi đã được tạo lập, Thiếu sinh - tiền thân của báo Thiếu niên tiền phong, ra số đầu tiên vào 1946. Từ đây, các em đã có tờ báo dành riêng cho mình. Tiếp đó là sự ra đời của tờ Thiếu niên, Tuổi trẻ, Xung phong, Măng non… và đặc biệt là sách Kim Đồng, một loại sách mà nhà xuất bản Văn nghệ đã in riêng cho thiếu nhi.
Đó là những vốn quý ban đầu của nền văn học thiếu nhi non trẻ. Nhìn chung, số lượng tác phẩm văn học thời này còn ít ỏi, nội dung đơn giản, chủ yếu là nêu 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những tấm gương thiếu nhi dũng cảm trong kháng chiến và tố cáo tội ác kẻ thù còn hình thức thì thô sơ. Có thể kể tên một số tác phẩm tiêu biểu như: Chiến sĩ canô của Nguyễn Huy Tưởng, Hoa Sơn của Tô Hoài, Dưới chân cầu Mây của Nguyên Hồng… Giai đoạn miền Bắc xây dựng chủ nghĩa xã hội (1955 – 1964), đây thực sự là giai đoạn đánh dấu một bước ngoặt lớn đối với văn học thiếu nhi nước nhà, với sự ra đời của nhà xuất bản Kim Đồng vào ngày 17 tháng 6 năm 1957. Nhà xuất bản Kim Đồng là chỗ dựa tinh thần cho đội ngũ sáng tác.
Từ đây, đã xuất hiện những tác phẩm văn học có giá trị như: Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi, Hai làng Tà Pình và Động Hía của Bắc Thôn, Em bé bên bờ sông Lai Vu của Vũ Cao, Cái Thăng của Võ Quảng, Vừ A Dính của Tô Hoài … Đội ngũ sáng tác lẫn số lượng tác phẩm viết cho các em cũng đông đảo hơn, phong phú hơn. Bên cạnh đề tài kháng chiến, đề tài lịch sử (Lá cờ thêu sáu chữ vàng – Nguyễn Huy Tưởng, Sóng gió Bạch Đằng – An Cương, Quận He khởi nghĩa – Hà Ân,…) các tác giả còn khai thác đề tài sinh hoạt, lao động, học tập như truyện ngắn Ngày công đầu tiên của cu Tí – Bùi Hiển, Những mẩu chuyện về bé Ly – Bùi Minh Quốc, Đàn chim gáy – Tô Hoài…. Trong thời kì này, đội ngũ nhà thơ viết cho các em rất hùng hậu, đặc biệt là Võ Quảng và Phạm Hổ. Sự ra đời của tập thơ Chú bò tìm bạn, Em thích em yêu, Những người bạn nhỏ của Phạm Hổ, Võ Quảng với Thấy cái hoa nở và Nắng sớm đã thực sự ghi được dấu ấn sâu đậm trong lòng bạn đọc.
Nhìn chung, trong thời kì này, văn học thiếu nhi Việt Nam đã phát triển khá toàn diện và phong phú. Giai đoạn thời kì kháng chiến chống Mỹ (1965 – 1975) Văn học thiếu nhi Việt Nam giai đoạn này phát triển mạnh với nhiều cây bút tài năng và nhiều tác phẩm giá trị. Đề tài kháng chiến chống Pháp tiếp tục được khai thác với Đội du kích thiếu niên Đình Bảng của Xuân Sách, Quê nội, Anh đom đóm, Măng tre và Gà mái hoa của Võ Quảng, Kim Đồng của Tô Hoài. Đề tài kháng chiến chống Mỹ được quan tâm phản ánh trong nhiều tác phẩm như: Những đứa con trong 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com gia đình (Nguyễn Thi), Chú bé Cả Xên (Minh Khoa), Em bé sông Yên (Vũ Cận)… Những nhà văn như Hà Ân, Lê Vân, Nguyễn Hiền tiếp tục theo đuổi đề tài lịch sử.
Một số nhân vật và sự kiện lịch sử đã xuất hiện trong Bên bờ Thiên Mạc, Trăng nước Chương Dương, Sát thát… Trở thành cảm hứng cho rất nhiều sáng tác chính là cuộc sống sinh hoạt của trẻ em trên miền Bắc xã hội chủ nghĩa. Chú bé sợ toán của Hải Hồ, Mái trường thân yêu của Lê Khắc Hoan, Những tia nắng đầu tiên của Lê Phương Liên, Tập đoàn san hô của Phan Thị Thanh Tú… là những tác phẩm đáng chú ý về mảng đề tài này. Ngoài ra, còn có những tác phẩm tiêu biểu về mảng đề tài về nông thôn như: Cơn bão số bốn (Nguyễn Quỳnh), Những cô tiên áo nâu (Hoàng Anh Đường), Kể chuyện nông thôn (Nguyễn Kiên)… Nhận định về thành tựu của mảng đề tài nông thôn trong 10 năm kháng chiến chống Mỹ, Lã Thị Bắc Lý viết: “Có lẽ đây là giai đoạn phát triển rực rỡ nhất của mảng đề tài này vì ở giai đoạn sau, khi nông thôn chuyển sang thời kì phát triển mới thì mảng đề tài này cũng không phát triển”. Một đặc điểm đáng chú ý của văn học thiếu nhi thời này đó là sự phát triển mạnh mẽ của loại truyện về người thật việc thật của con người mới, thời đại mới.
Đó là hồi ký Lớn lên nhờ cách mạng của Phùng Thế Tài, tự truyện Những năm tháng không quên của Nguyễn Ngọc Ký, truyện Hoa Xuân Tứ của Quang Huy… Ngoài ra, thể đồng thoại và thơ cho thiếu nhi cũng tiếp tục phát triển. Đây là thời kì phát triển rực rỡ nhất của mảng sách khoa học và đặc biệt là “những tiếng chim hoạ mi vút bay từ trong lửa đạn” qua hiện tượng trẻ em làm thơ như Cẩm Thơ, Hoàng Hiếu Nhân, Trần Đăng Khoa… Giai đoạn sau 1975 có tình trạng văn học thiếu nhi chưa được đánh giá đúng mức. Dư luận còn hờ hững với bộ phận văn học này. Nhiều người cho rằng viết cho thiếu nhi là viết tay trái, lấy ngắn nuôi dài, lấy ngoài nuôi trong, lấy nhi đồng nuôi người lớn.
“Tình hình trên khiến cho những người viết cho thiếu nhi cảm thấy cô đơn như đi trong ngõ vắng”. Mười năm đầu sau chiến tranh, văn học thiếu nhi đang trong giai đoạn “trăn trở, tìm tòi”. Nhưng kể từ đại 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hội Đảng toàn quốc lần thứ VI, văn học thiếu nhi đã có nhiều khởi sắc. Đội ngũ sáng tác ngày càng đông đảo.
Bên cạnh những cây bút cũ như Tô Hoài, Phạm Hổ… đã xuất hiện nhiều cây bút trẻ, thậm chí rất trẻ về tuổi đời và tuổi nghề. Đó là Nguyễn Nhật Ánh, Trần Thiên Hương, Lê Cảnh Nhạc, Dương Thuấn, Nguyễn Hoàng Sơn, Nguyễn Ngọc Thuần, Nguyễn Thị Châu Giang, Hoàng Dạ Thi với những tác phẩm tiêu biểu như: Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, Tôi là Bêtô, Đảo mộng mơ (Nguyễn Nhật Ánh), Bây giờ bạn ở đâu (Trần Thiên Hương), Hương sữa đầu mùa (Lê Cảnh Nhạc), Dắt mùa thu vào phố (Nguyễn Hoàng Sơn),… Thời kì này, thể loại tự truyện rất phát triển với những tác phẩm giá trị như: Tuổi thơ im lặng (Duy Khán), Tuổi thơ dữ dội (Phùng Quán), Dòng sông thơ ấu (Nguyễn Quang Sáng), Miền xanh thẳm (Trần Hoài Dương)… Chính sách “cởi trói” của đại hội Đảng tạo điều kiện cho các tác giả mở rộng hệ thống đề tài.