Chương 1 NHỮNG DẠNG NHÂN VẬT PHỔ BIẾN TRONG VĂN HỌC VIẾT CHO THIẾU NHI 1. Nhân vật trong văn học 1. Tìm hiểu về nhân vật 1. Thế nào là nhân vật văn học? Trong một tác phẩm văn học, nhân vật luôn giữ vị trí trung tâm.
Những sự kiện kinh tế, chính trị, xã hội, ngoại cảnh thiên nhiên hoặc lời bình luận. đều góp phần tạo nên sự phong phú cho tác phẩm nhưng việc xây dựng nhân vật là yếu tố chính quyết định chất lượng của tác phẩm. Nhà văn Tô Hoài cho rằng: "Nhân vật là nơi duy nhất tập trung hết thảy, giải quyết hết thảy trong một sáng tác”. Thật vậy, nhân vật không chỉ là nơi bộc lộ tư tưởng, chủ đề tác phẩm mà còn là nơi tập trung các giá trị nghệ thuật của tác phẩm.
Thành bại của một đời văn, của một tác phẩm phụ thuộc rất nhiều vào việc xây dựng nhân vật. Vậy “nhân vật văn học” được hiểu như thế nào? Theo Lại Nguyên Ân trong 150 thuật ngữ văn học: nhân vật văn học là hình tượng nghệ thuật về con người, một trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ. Trong Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi đồng chủ biên), nhân vật văn học được định nghĩa như sau: “Con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học. Nhân vật văn học có thể có tên riêng (Tấm Cám, Chị Dậu, anh Pha), cũng có thể không có tên riêng như thằng bán tơ, một mụ nào (trong Truyện Kiều).
Trong truyện cổ tích, ngụ ngôn, đồng thoại, thần được đưa ra để nói chuyện con người. Khái niệm nhân vật văn học có khi được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào cả, mà chỉ một hiện tượng nổi bật nào đó trong tác phẩm. Chẳng hạn, có thể nói: nhân dân là nhân vật chính trong Đất nước đứng lên của Nguyên Ngọc, đồng tiền là nhân vật chính trong Ơ-giê-ni Gơ-răng-đê của Ban-dắc” [41,tr. Như vậy, phạm vi của khái niệm nhân vật văn học khá rộng lớn.
Đó là những con người có tên hoặc không có tên được miêu tả trong tác phẩm, hoặc có thể chỉ 9 hiện ra qua một đại từ nhân xưng nào đó (các nhân vật xưng “tôi” trong các truyện ngắn, tiểu thuyết hiện đại; “mình”, “ta” trong ca dao. Có khi, nhân vật không phải là con người mà chỉ là một con thỏ, con rùa biết thi chạy, một cái kim khâu biết nói, biết suy nghĩ… Và có cả nhân vật là ma, quỷ thần, tiên. Những sự vật, những đồ vật trở thành nhân vật khi được nhân hóa, có hành động, có tâm hồn, tính cách như con người. Không phải vô cớ mà nhà văn Tô Hoài cho rằng: "Trong truyện ngắn Chiếc quan tài của Nguyễn Công Hoan, nhân vật không phải là người mà là một chiếc quan tài.
Nhưng chiếc quan tài ấy chẳng phải là vô tri mà là một sự thê thảm, một bản án tố cáo chế độ thảm khốc thời Pháp thuộc. Như vậy "chiếc quan tài" cũng là một thứ nhân vật". Biểu hiện nhân vật trong tác phẩm muôn hình vạn trạng. Có nhân vật hiện ra đầy đặn từ ngoại hình cho đến nội tâm, từ hành động cho đến tiểu sử như trong tác phẩm tự sự.
Có nhân vật lại chỉ hiện ra qua ngôn ngữ như trong kịch bản văn học. Có nhân vật lại chỉ được bộc lộ qua cảm xúc, ý nghĩ như nhân vật trong tác phẩm trữ tình. Có nhân vật không được khắc họa chân dung, ngoại hình, hành động nhưng người đọc vẫn nhận ra qua lời kể như nhân vật người kể chuyện. Muốn nhận diện nhân vật cần phải căn cứ vào những đặc điểm của nó.
Trước hết có thể căn cứ vào tên gọi của nhân vật. Có thể đó là một cái tên riêng cụ thể như An Dương Vương, Thạch Sanh, Thúy Vân, Thúy Kiều, lão Hạc. Nhưng cũng có khi tên gọi theo nghề nghiệp, tiểu sử, hay một đặc điểm đặc biệt nào đó như anh trai cày, chàng mồ côi, bà hoàng hậu. Cũng có khi tên nhân vật là tên gọi những con vật, đồ vật như cáo, thỏ, rùa, cây kim, bông hoa., hoặc là tên gọi những nhân vật tưởng tượng: mụ phù thủy, Ngọc Hoàng, Tiên, Bụt.
Tuy nhiên nếu chỉ căn cứ vào tên gọi thì có khi chưa nhận diện đúng nhân vật. Cho nên sau tên gọi thường là những đặc điểm về tiểu sử, tính cách. Các đặc điểm nghề nghiệp tiểu sử, tính cách cho ta nhận biết nhân vật một cách sâu sắc hơn, nhận biết rõ hơn ý nghĩa xã hội mà nhân vật khái quát. Nhân vật văn học có những đặc điểm khác với nhân vật của các loại hình nghệ thuật khác.
Nhân vật văn học là nhân vật của tưởng tượng, liên tưởng nên không "hữu hình", "nhìn thấy được" như trong điêu khắc, hội họa hay sân khấu, điện ảnh. 10 Qua ngôn từ, người đọc tưởng tượng và hình dung nhân vật theo khả năng liên tưởng của mình. Qua văn Nam Cao người đọc hình dung ra Lão Hạc, Thứ, Điền, Hộ. Mỗi người có khả năng liên tưởng, tưởng tượng khác nhau nên nhân vật văn học được cảm nhận cũng không giống nhau.
Mỗi người sẽ có "gương mặt" nhân vật riêng của mình tuy cùng đọc một tác phẩm. Mặt khác, do hình tượng văn học là hình tượng "thời gian" cho nên nhân vật văn học là nhân vật quá trình. Nhân vật hiện dần ra trong quá trình nên muốn tiếp nhận được người đọc phải nhớ lại những gì xảy ra cho nhân vật trước đó. Tóm lại, nhân vật trong tác phẩm văn học là những con người hay những sự vật mang cốt cách của con người được xây bằng các phương tiện của nghệ thuật ngôn từ.
Thế giới nhân vật trong tác phẩm văn học Khái niệm thế giới nhân vật bao quát sâu rộng hơn khái niệm nhân vật văn học. Thế giới nhân vật là hệ thống nhân vật được tổ chức tạo thành một chỉnh thể nghệ thuật, trong đó mỗi nhân vật là một yếu tố của chỉnh thể. Đó là một mô hình nghệ thuật có cấu trúc riêng, quy luật riêng, thể hiện ở đặc điểm tâm lí con người, không gian, thời gian, xã hội… gắn liền với một quan niệm nhất định về chúng của tác giả. Trong thế giới nhân vật, người ta có thể phân chia thành các tiểu loại nhân vật nhỏ hơn (nhóm nhân vật) dựa vào những căn cứ, tiêu chí nhất định.
Thế giới nhân vật là sản phẩm của hoạt động nghệ thuật có ý thức của nhà văn. Thế giới đó không chỉ tồn tại trong tác phẩm văn học mà còn tồn tại trong trí tưởng tượng của độc giả. Xét về phía độc giả, thế giới nhân vật là sự cảm nhận của người đọc về hình tượng các nhân vật trong tác phẩm, từ hình dáng đến nội tâm, việc làm, các mối quan hệ của chúng. Từ đó, đọc giả rút ra được những ý nghĩa của tác phẩm về nhiều phương diện.
Nhiệm vụ của người tiếp nhận văn học là phải tìm được chìa khóa để mở ra con đường khám phá thế giới nhân vật đó. Các nhà văn lớn bao giờ cũng tạo cho mình một thế giới nhân vật mang đậm dấu ấn cá nhân. Thế giới nhân vật của Nguyễn Tuân là những nho sĩ cuối mùa, những đào hát, bồi tàu, họa sĩ tài hoa, có tâm lương trong sáng, sống ngông nghênh, kiêu 11 bạt, qua đó thể hiện tinh thần yêu nước, thái độ bất hòa với xã hội thực dân, ngợi ca những giá trị văn hóa cổ truyền của dân tộc. Thế giới nhân vật của Nguyên Hồng là những con người lao động nghèo khổ dưới chế độ thực dân nửa phong kiến…, đằng sau thế giới nhân vật ấy, ta nhận ra thái độ tố cái chế độ xã hội gay gắt và tấm lòng nhân đạo luôn yêu thương trân trọng những con người nghèo khổ của ông.
Như vậy, nhân vật văn học nói riêng và thế giới nhân vật văn học nói chung thể hiện quan điểm của nhà văn về con người, là nơi nhà văn gửi gắm, kí thác những tâm tư ước vọng cùng những vấn đề triết lí nhân sinh. Các dạng nhân vật trong tác phẩm văn học Thế giới nhân vật trong văn học vô cùng phong phú. Trong lịch sử văn học có biết bao nhiêu nhân vật với những diện mạo, tính cách khác nhau. Ngay thế giới nhân vật của riêng một nhà văn hay riêng một tác phẩm cũng đã rất phong phú, không nhân vật nào giống nhân vật nào.
Có bao nhiêu nhân vật có bấy nhiêu dáng vẻ, bấy nhiêu cuộc đời, mỗi nhân vật là một sáng tạo độc đáo, không lặp lại của nhà văn. Tuy nhiên, xét về mặt nội dung tư tưởng, kết cấu, chất lượng miêu tả., có thể thấy những hiện tượng lặp đi lặp lại tạo thành các dạng nhân vật nhất định. Nhưng ranh giới để phân loại nhân vật không phải lúc nào cũng rõ ràng. Vì vậy, việc phân chia nhân vật thành các loại cũng mang tính chất tương đối.
Ở đây, nêu lên một số dạng nhân vật thường gặp: 1. Từ góc độ nội dung tư tưởng, căn cứ vào phẩm chất nhân vật có thể chia thành: nhân vật chính diện, nhân vật phản diện, nhân vật trung gian. Nhân vật chính diện (còn gọi là nhân vật tích cực) là loại nhân vật có phẩm chất tốt đẹp, đại diện cho cái tốt, cái thiện. Dạng nhân vật này thường là nơi gửi gắm những khát vọng cao cả của nhà văn và thời đại.
Vì thế, phần nhiều nhân vật chính diện đã trở thành nhân vật lí tưởng của thời đại mình. Ví dụ: Người quân tử trong văn học cổ phương Đông, hoặc người chiến sĩ trong văn học cách mạng là những nhân vật chính diện mang lí tưởng của một thời. Ngược lại với nhân vật chính diện là nhân vật phản diện (còn gọi là nhân vật tiêu cực). Nhân vật phản diện đại diện cho cái xấu, cái ác, mang những phẩm chất 12 xấu xa, trái với đạo lí, lí tưởng.
Họ đại diện cho những thế lực xấu xa ngăn cản cái tốt, cái đẹp. Như mẹ con Cám trong Tấm Cám, Bùi Kiệm, Trịnh Hâm trong Lục Vân Tiên v. Đứng giữa nhân vật chính diện và phản diện là nhân vật trung gian. Đây là dạng nhân vật có thể tốt lên hoặc xấu đi tùy theo tác động của hoàn cảnh.
Tuy nhiên, sự phân biệt nhân vật chính diện và nhân vật phản diện không phải bao giờ cũng rạch ròi, rõ nét. Trong những thời kì đối kháng xã hội, đối kháng giai cấp, tư tưởng sâu sắc thường xuất hiện hai loại nhân vật này, thậm chí còn tạo nên những tuyến đối lập. Trong truyện kể dân gian, trong truyện Nôm phân tuyến nhân vật chính diện và phản diện rất rõ.
