mở đầu. Thế rồi một khuya trong đầu tôi vang lên câu “Nửa đêm về sáng, trời chuyển mình bức bối, chị thức giấc vì cảm thấy ngực mình căng tức, rạo rực đến khó thở”. Nằm lẩm nhẩm, thấy câu này ổn, giới thiệu được bối cảnh truyện với nhiều thông tin: về thời gian (nửa đêm về sáng, giai đoạn nhạy cảm nhất của vũ trụ), về thời tiết (trở trời), về nhân vật (một phụ nữ cô đơn tràn trề nhựa sống trong khi đang khát thèm tình cảm). Vậy là tôi vùng dậy cầm bút [51].
Còn kết thúc truyện? Độc giả sẽ không đọc hết truyện khi cái kết lộ sớm. Vì thế, kết truyện cần tạo ra những bất ngờ, nhiều gợi mở để người đọc được đồng sáng tạo cùng tác giả. Truyện ngắn Lênh đênh sẽ không tạo được dư ba và sức sống trong lòng người đọc nếu nhà văn kết thúc truyện trong cảnh chị Nền đã vượt qua những khó khăn, tủi nhục thậm chí khước từ tình yêu của ông chủ nhà tốt tính để trở về bên người 13 chồng đang trong cảnh tù tội. Không bằng lòng một kết thúc như vậy, Đỗ Tiến Thụy đã viết thêm cho phần kết trong tâm trạng chị Nền vui sướng khi được trở về quê hương, ở đó có ngôi nhà thân thương, có những người thân đang mong chờ.
Nhưng cuối cùng ra đón chị chỉ có người mẹ già và hai con thơ, ngươi chồng ra tù, tiếp tục xin đi làm cửu vạn xứ Mã Lai. Hai đứa bé vui mừng khi nhận được bọc kẹo Taiwan in hình Trư Bát Giới phưỡn bụng vác bồ cào, vừa nhận quà vừa dẩu mỏ xen vào câu chuyện của bà với mẹ: “Ứ thèm học nữa đâu! Lớn lên con sẽ đi làm cửu vạn giống bố! Con Lành cũng ngọng nghịu nối lời: Chon nứa. Cho chon đi làm ôsin nứa. Làm ôsin được ăn nhiều kẹo xích hơn! Trời ơi con tôi! Chị giật mình kêu thót lên một tiếng bẽ bàng rồi nhìn các con trân trối.
Tiếng bà già chua chát đế vào: Ừ, nhà mày có mả làm thuê! Lòng kẻ hồi hương vừa ấm lại phút chốc đã trở nên buốt lạnh” [38, tr. Câu chuyện, kết thúc bằng câu nói của con trẻ làm cho người đọc phải suy nghĩ. Chính điều đó đã tạo sức hấp dẫn và gợi nhiều suy nghĩ trong lòng người đọc. Truyện ngắn Đỗ Tiến Thụy trong bộ phận truyện ngắn Việt Nam đương đại 1.
Khái quát chung về truyện ngắn Việt Nam đương đại Trong quá trình phát triển của văn học, mỗi thời kì, mỗi thế kỉ, mỗi giai đoạn lịch sử khác nhau, văn học đều có những chuyển biến cho phù hợp với quá trình phát triển và đáp ứng những đòi hỏi của độc giả. Nhưng không vì thế mà lịch sử văn học trùng khít với lịch sử xã hội, cho nên sự phân chia xác định văn học đương đại cũng có nhiều ý kiến không đồng nhất nên mốc thời gian xác định văn học đương đại cũng khác nhau. Trong quá trình tìm hiểu, chúng tôi xác định mốc thời gian của truyện ngắn Việt Nam đương đại là từ 1986 cho đến nay. Thể loại truyện ngắn luôn là thể loại văn học mang tính “xung kích” trong văn xuôi Việt Nam hiện đại.
Ta được chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của đội ngũ sáng tác văn học với nhiều thế hệ kế tiếp nhau. Bên cạnh đó chúng ta cũng thấy sự “bùng nổ” cả về số lượng và chất lượng tác phẩm của truyện ngắn Việt Nam hiện đại, thế hệ đầu tiên đặt dấu mốc đổi mới trong văn học Việt Nam hiện đại phải kể đến Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng, Lê Lựu, Chu Lai… Từ “cột mốc” đổi mới ấy, thế hệ nhà văn tiếp theo đã đưa quá trình cách tân thi pháp truyện ngắn lên một tầm cao mới, vừa phản ánh sự vận động trong đời sống xã hội bấy giờ, vừa đáp ứng thị hiếu thẩm mĩ mới 14 của công chúng văn học: - Đó là Hồ Anh Thái, Tạ Duy Anh, Nguyễn Thị Thu Huệ, Lý Lan, Nguyễn Bình Phương…và đặc biệt là Nguyễn Huy Thiệp. Với truyện ngắn Việt Nam đương đại, chúng ta không thể không nhắc tới những gương mặt trẻ trung có cá tính sáng tạo độc đáo như Nguyễn Ngọc Tư, Phong Điệp, Tống Ngọc Hân, Đỗ Bích Thúy, Nguyễn Thế Hùng, Uông Triều, Nguyễn Đình Tú…và Đỗ Tiến Thụy. Tất cả đã tạo ra một bản “đại hợp xướng”, nhiều cung bậc đa thanh, đa sắc thái thẩm mĩ.
Nếu như Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư, dằng dặc một hành trình với những bước chân rớm máu của nhân vật đi tìm niềm tin và tìm lại chính mình thì Tiếng đàn môi sau bờ rào đá của Đỗ Bích Thúy là “tiếng vọng” văn hóa khắc khoải trong một không gian nghệ thuật có dấu hiệu của suy tàn. Nếu như Bước qua lời nguyền của Tạ Duy Anh đánh dấu một “cột mốc” cho sự chuyển đổi của lẽ sống và quan điểm thẩm mĩ thì Tướng về hưu của Nguyễn Huy Thiệp lần đầu tiên đặt ra kiểu bi kịch của nhân vật “lạc thời”. Bên cạnh Ngược sáng của Nguyễn Thế Hùng, Thế giới của Kim của Nguyễn Bình Phương là truyện ngắn Mộng thám hoa của Đỗ Tiến Thụy. Sự xuất hiện của hàng loạt những gương mặt trẻ với những truyện ngắn xuất sắc như Hậu thiên đường của Nguyễn Thị Thu Huệ; Mạc trà của Triều La Vĩ; Vẫn chỉ là mây trắng của Nguyễn Việt Hà; Gió Trương Tri của Phan Đình Minh… như một sự tiếp nối dòng chảy sung sức, nhiều thành tựu của truyện ngắn Việt Nam đương đại.
Sự xuất hiện nhiều cây bút cùng với nhiều tác phẩm tiêu biểu có thể khẳng định: “Truyện ngắn Việt Nam đương đại tập trung được nhiều yếu tố có tính cách tân trong văn xuôi thời kì đổi mới và có nhiều kết tinh hơn hẳn các thể loại khác” [5, tr. Có thể thấy trong quá trình vận động và phát triển ấy, nhiều nhà văn đã vào cuộc và có những dấu ấn rõ rệt, điều đó được nhà văn Nguyên Ngọc khẳng định “đến đây bỗng thấy một quy luật rất thú vị về sự phát triển của thể loại văn học. Truyện ngắn bỗng nổi bật lên hàng đầu. Những năm trước truyện ngắn gần như lịm đi, bị đè bẹp dưới sức nặng của tiểu thuyết dã chiến ngồn ngộn.
Bây giờ len qua kẽ hở của vô số tiểu thuyết ngổn ngang kia, nó ngoi lên và bừng nở. Tôi có cảm giác chúng ta đang đứng trước một vụ được mùa truyện ngắn. Truyện ngắn đông, nhiều và thật sự có một số truyện ngắn hay” [28]. Sự phát triển của thể loại truyện ngắn một lần nữa được Bùi Việt Thắng khẳng định trong cuốn Bình luận truyện ngắn “Cuộc thi truyện ngắn 2001 – 2002 do Tạp chí Văn nghệ Quân đội tổ chức có gần 2000 tác phẩm dự thi bằng số lượng truyện ngắn của bốn năm 1978 – 1979, 1983 – 1984” [6].
Lời nhận xét đã khẳng 15 định sự phát triển mạnh mẽ của thể loại truyện ngắn trong văn học Việt Nam đương đại. Đó là sự phát triển toàn diện cả về nội dung và chất lượng nghệ thuật. Nằm trong không khí sôi động của đời sống văn học thời kì đổi mới, truyện ngắn Việt Nam đương đại đã tích cực đổi mới. Những tác giả truyện ngắn đã nỗ lực tìm tòi đổi mới trong cách viết, cách thể hiện, cách khám phá, cách nhìn về đời sống và con người.
Truyện ngắn thời kì này đã có cái nhìn toàn diện hơn, bao quát hơn, nghĩa là không chỉ nhìn thấy những đau thương, mất mát mà còn nhìn thấy những khó khăn, cay đắng của cuộc sống thường nhật đã ảnh hưởng tới hạnh phúc của họ. Thấy những khao khát dục vọng thầm kín trong con người bản năng. Mọi khía cạnh của đời sống đều được khám phá và thể hiện bằng những cái nhìn rất gần gũi mới mẻ với những cung bậc cảm xúc chân thực. Các nhà văn không né tránh, không che giấu những mặt trái của xã hội thời mở cửa, mà ngược lại là thẳng thắn phanh phui mọi cái phức tạp ồn ào và cả những nghiệt ngã, đắng cay trong cuộc sống hiện đại.
Vì thế, truyện ngắn thời kì này đề cao con người cá nhân, con người thế sự, con người lưỡng diện trong mối quan hệ phức tạp, bí ẩn vời đời sống thường ngày. Ta bắt gặp nỗi cô đơn lạc lõng của nhân vật ông Thuần – vị tướng về hưu đang sống trong thời mở cửa, khi con người chịu những tác động tiêu cực của nền kinh tế thị trường, chạy theo lối sống thực dụng. Ông Thuần trong Tướng về hưu của Nguyễn Huy Thiệp phải thốt lên “Sao tôi cứ mãi lạc loài”. Ông Thuần cô đơn không phải là không có ai xung quanh mình mà là sự cô đơn trong tư tưởng, đó là mâu thuẫn giữa lí tưởng cao đẹp một thời với sự thật trần trụi của thời ông đang sống khi về hưu.
Bên cạnh những cách tân về nội dung, truyện ngắn Việt Nam đương đại còn có những đổi mới về hình thức thể hiện. Đó là sự thay đổi về cấu trúc truyện ngắn, trong truyện xuất hiện những yếu tố của tiểu thuyết, thơ ca hay một dạng truyện lồng truyện và truyện liên hoàn. Đó là sự vận động đổi mới ở phương thức trần thuật. Các tác phẩm truyện ngắn đương đại thực hiện phương thức trần thuật đa dạng với nhiều điểm nhìn, góc nhìn khác nhau, có khi là trần thuật “nhập vai”, có khi trần thuật bằng dòng kí ức nội tâm của nhân vật, và cũng có khi là gián cách nội tâm nhân vật,…Truyện ngắn Việt Nam đương đại còn có sự đổi mới trong cách sử dụng từ ngữ, các nhà văn thời kì này đã sử dụng nhiều ngôn ngữ đời thường, ngôn ngữ thông tin và triết luận vào trong tác phẩm.
Sự đổi mới về ngôn ngữ giúp các tác giả dễ truyền tải thông điệp tới bạn đọc và gia tăng cấp độ tiếp nhận tác phẩm ở phía người đọc. 16 Có thể thấy, truyện ngắn dù chưa có những cách tân mạnh mẽ và táo bạo như thơ, nhưng trong quá trình phát triển, thể loại này đã có nhiều đóng góp và dòng chảy chung của văn học Việt Nam đương đại để tạo những dấu ấn và tiếng nói riêng cho văn học thời kì đổi mới. Nếu so với văn học giai đoạn trước, có thể khẳng định truyện ngắn thời kì này đã làm một cuộc “nhận đường” toàn diện từ đội ngũ các nhà văn, hình thức nghệ thuật đến nội dung tác phẩm, tất cả đều hướng đến sự sáng tạo. Truyện ngắn của Đỗ Tiến Thụy trong bộ phận truyện ngắn Việt Nam đương đại Sự chuyển mình của truyện ngắn Việt Nam đương đại đã có sự góp sức của đội ngũ nhà văn trẻ Văn nghệ Quân đội, một trong số đó phải để đến cây bút Đỗ Tiến Thụy.