mở đầu, diễn biến và kết thúc. Cốt truyện với những sự kiện, biến cố và tình huống trở thành cái khung chi phối phần lớn tính cách nhân vật. Bên cạnh những cây bút viết theo truyền thống, trong đội ngũ những người viết tiểu thuyết có không ít tác giả đã cố gắng đổi mới tư duy tiểu thuyết, tìm một hướng đi mới trong sự sáng tạo thể loại: Ma Văn Kháng, Nguyễn Xuân Khánh, Hồ Anh Thái, Võ Thị Hảo, Lê Hoài Nam,… Những cây bút kể trên đã cố gắng cách tân trong sáng tạo với những tiểu thuyết có cốt truyện lỏng lẻo, mơ hồ, co giãn, khó tóm tắt, khó kể lại. Ý thức cách tân nghệ thuật, đổi mới tư duy tiểu thuyết là nỗ lực sáng tạo đáng kể của các cây bút văn xuôi nhằm biểu đạt tâm hồn con người thời đại.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 17 Về nhân vật: Nhân vật là yếu tố hàng đầu của tác phẩm văn học. Nhân vật văn học là sự thể hiện quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con người. Tiểu thuyết ngoài khả năng tái hiện bức tranh toàn cảnh của đời sống xã hội còn có khả năng đi sâu khám phá số phận con người. Quan niệm nghệ thuật về con người là yếu tố chi phối các yếu tố khác của nghệ thuật biểu hiện.
Quan niệm nghệ thuật về con người gắn với đời sống văn học của mỗi giai đoạn lịch sử. Văn học từ sau 1986 có sự chuyển biến từ tư duy sử thi sang tư duy tiểu thuyết, từ cảm hứng lịch sử dân tộc sang cảm hứng thế sự đời tư. Tiểu thuyết đã phát huy được khả năng tiếp cận và phản ánh hiện thực, con người trong giai đoạn mới một cách nhanh nhạy và sắc bén. Số phận con người trở thành mối quan tâm hàng đầu của nhà văn.
Nhiều cuốn tiểu thuyết đã hướng tới miêu tả số phận những con người bình thường với những bi kịch của đời họ. Bi kịch giữa khát vọng và thực trạng, giữa cái muốn vươn lên và cái kìm hãm, giữa nhân bản và phi nhân bản. Trong giai đoạn đổi mới, vấn đề con người cá thể được đặt ra một cách bức xúc, mạnh mẽ trong cảm hứng sáng tạo của nhà văn. Song con người cá thể trong văn học hiện nay không phải là con người của chủ nghĩa cá nhân, của cái tôi cực đoan, phủ nhận mọi nền tảng đạo đức đã được thiết lập, không chịu sự tác động của xã hội.
Mà ở đây số phận cá nhân được giải quyết thoả đáng trong mối liên hệ mật thiết với cộng đồng, xã hội. Đằng sau mỗi cá thể là những vấn đề mang ý nghĩa nhân sinh của thời đại. Tiểu thuyết Việt Nam những năm đổi mới không chỉ đi sâu vào thân phận con người mà còn đề cập tới khát vọng sống, về hạnh phúc cá nhân, về tình yêu đôi lứa. Các tác giả đã khai thác con người tự nhiên trước nhu cầu của hạnh phúc đời thường, của cuộc sống riêng tư.
Khi con người trở về với cuộc sống đời thường, trong hằng loạt các tác phẩm của Lê Lựu, Ma Văn Kháng, Chu Lai, Nguyễn Khắc Trường, Nguyễn Bình Phương, Dương Hướng, Lê Hoài Nam,… LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 18 đã thể hiện được sự gắn bó giữa sự nghiệp chung với hạnh phúc riêng, giữa con người cá nhân và con người xã hội. Tiểu thuyết đã không ngần ngại miêu tả chất sắc dục, tình yêu nhục thể là một lĩnh vực rất riêng của mỗi cá nhân. Miêu tả những con người tự nhiên, khai thác yếu tố tích cực của con người tự nhiên cũng là một khía cạnh nhân bản của văn học: Ngược dòng nước lũ của Ma Văn Kháng, Người đi vắng của Nguyễn Bình Phương, Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, Ăn mày dĩ vãng của Chu Lai, Hai nhà của Lê Lựu, Danh tiếng và bóng tối của Lê Hoài Nam… Ở giai đoạn lịch sử mới, người viết có những chuyển hướng trong nhận thức tư duy về bản thể người. Các nhà tiểu thuyết Việt Nam đã phá vỡ cái nhìn đơn phiếm, tĩnh tại để tạo ra một cái nhìn phức tạp hơn, đa diện hơn và vì thế sâu sắc hơn về con người.
Con người xuất hiện trong hàng loạt các tiểu thuyết là con người trần thế với tất cả chất người tự nhiên của nó: ánh sáng và bóng tối, cao cả và thấp hèn, ý thức và vô thức. Thế giới bên trong đầy bí ẩn và phức tạp của con người chịu sự chi phối của hai lực lượng vừa đối lập vừa hòa đồng, vừa chối bỏ lại vừa chung sống với nhau, bởi “Con người không bao giờ trùng khít với chính nó” (M. Tiểu thuyết những năm đổi mới đã quan niệm con người cá nhân như “một nhân cách, một nhân cách kiểu mới”. Nhà văn đã nhận diện con người đích thực với nhiều kiểu dáng nhân vật, biểu hiện phong phú và đa dạng nhu cầu tự ý thức, sự hòa hợp giữa con người tự nhiên, con người tâm linh và con người xã hội.
Nhà văn đã khắc họa chân dung những con người vừa đời thường, trần thế vừa đẹp đẽ, thánh thiện, luôn khao khát cái đẹp hướng tới cái thiện. Đó là nét nổi bật mang đậm ý nghĩa nhân văn khi nhìn nhận con người, tạo nên tiếng nói đa thanh đầy “hòa âm” và “nghịch âm” trong tiểu thuyết. Về ngôn ngữ: Ngôn ngữ của tiểu thuyết mang những đặc trưng của thể loại: tính văn xuôi, tính tổng hợp, tính đa thanh. Trong những năm tiền đổi mới, ngôn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 19 ngữ đối thoại đóng vai trò quan trọng trong các tiểu thuyết.
Ý thức đối thoại trong tiểu thuyết những năm đổi mới tiếp tục được triển khai và phát huy trong bối cảnh lịch sử mới, trong không khí dân chủ hóa của đời sống văn học. Dấu vết thời đại đã ảnh hưởng và quy định cách nói năng, đối đáp, nhiều lớp từ mới được hình thành, quan niệm về lời nói cũng được bổ sung những sắc thái biểu cảm mới. Bên cạnh đối thoại, độc thoại nội tâm cũng đóng vai trò chủ yếu trong phương thức trần thuật của tiểu thuyết thời kì đổi mới. Độc thoại nội tâm trở thành một thủ pháp nghệ thuật có hiệu quả trong quá trình tự ý thức của nhân vật, đi sâu vào thế giới nội tâm đầy bí ẩn của nhân vật.
Đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết, dường như các nhà văn đều sử dụng dạng tình huống những giấc mơ thông qua kĩ thuật dòng ý thức để biểu hiện độc thoại nội tâm. Việc vận dụng thủ pháp dòng ý thức giúp nhà văn khai thác và khám phá thế giới tâm linh của con người. Nhiều tiểu thuyết trong những năm đổi mới sử dụng mô típ giấc mơ, giấc chiêm bao như một ngôn ngữ độc thoại đặc biệt là để giải mã thế giới vô thức của con người. Thủ pháp này thể hiện rõ trong các tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), Ăn mày dĩ vãng (Chu Lai), Thiên sứ (Phạm Thị Hoài), Đôi tình nhân ham sống (Lê Hoài Nam),…Với những tìm tòi đổi mới nhằm mục đích cách tân về hình thức diễn đạt, về nghệ thuật ngôn từ, các cây bút tiểu thuyết đã thể hiện những nỗ lực sáng tạo đáng kể của họ đối với sự phát triển của thể loại.
Quan sát tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới không thể không ghi nhận những cách tân về nội dung và hình thức thể hiện của các tiểu thuyết gia đương đại. Ở đây vấn đề không đơn thuần chỉ là sự tìm tòi, lạ hoá mà còn là sự thay đổi quan niệm về thể loại nhằm vươn tới tầm vóc của tiểu thuyết và tầm đón đợi của người đọc trong tương lai. Sự đổi mới tiểu thuyết vì thế vừa hướng tới chủ thể sáng tạo, vừa hướng tới chủ thể tiếp nhận. Những nỗ lực cách tân của người viết đòi hỏi người đọc phải chủ động với cách đọc, cách cảm thụ tác phẩm, tránh tình LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 20 trạng quen với lối đọc thời bao cấp: “Cái mà tác giả yêu cầu người đọc không còn là tiếp nhận ngay một thế giới đã hoàn hảo, đầy đủ, đóng kín đối với anh ta (người đọc - B.T) mà ngược lại anh ta phải tham gia vào việc sáng tác, đến lượt mình anh ta cũng phải sáng tạo ra tác phẩm - và cả thế giới nữa - và như vậy tức là anh ta học cả việc sáng tạo cuộc đời riêng của mình” [1].
Đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người Con người là trung tâm của văn học, điều đó cũng có nghĩa là: con người là nơi bắt đầu của mọi sự khám phá của văn học. Vì, thông qua việc xây dựng hình tượng con người, nhà văn thể hiện mọi suy nghĩ của mình về thế giới xung quanh, phản ánh thế giới xung quanh. Do đó, văn học và con người có mối quan hệ hai chiều. Quan niệm nghệ thuật về con người là khái niệm cơ bản nhằm thể hiện khả năng khám phá, sáng tạo trong lĩnh vực miêu tả, thể hiện con người của người nghệ sĩ nói riêng và thời đại văn học nói chung.
Theo giáo sư Trần Đình Sử: “Quan niệm nghệ thuật về con người là một cách cắt nghĩa, lí giải tầm hiểu biết, tầm đánh giá, tầm trí tuệ, tầm nhìn, tầm cảm của nhà văn về con người được thể hiện trong tác phẩm của mình” [61, 41]. Như vậy, theo cách hiểu đó thì nhà văn bằng mọi phương thức của mình đi vào ngóc ngách của con người để mổ xẻ, phân tích và cuối cùng đúc kết thành các nguyên tắc, để thông qua đó, phát hiện được những giá trị của con người và giá trị triết lí sâu xa của tác phẩm. Từ điển Thuật ngữ văn học định nghĩa quan niệm nghệ thuật về con người “là hình thức bên trong của sự chiếm lĩnh đời sống, là hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức nghệ thuật, nó gắn với các phạm trù phương pháp sáng tác, phong cách nghệ thuật, làm thành thước đo của hình thức văn học và là cơ sở của tư duy nghệ thuật” [20, 275]. Nhìn chung, mặc dù khác nhau về cách thức diễn đạt nhưng các định nghĩa trên đều nói đến cái cốt lõi của vấn đề quan niệm nghệ thuật về con người.
Nói một cách dễ hiểu thì quan niệm nghệ thuật về con người là cách cảm nhận, cách đánh giá, cách cắt nghĩa, lí giải mang tính chủ quan của LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 21 tác giả về con người bằng nhiều phương thức khác nhau. Mỗi nhà văn phản ánh thế giới và con người theo một cách riêng, tư duy nghệ thuật và cảm hứng thẩm mĩ của họ vì vậy cũng bị chi phối theo.