phần mở đầu và kết luận, tài liệu tham khảo, nội dung gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Chất thơ và chất thơ trong văn xuôi Chƣơng 2: Bức tranh hiện thực đậm chất thơ trong Nỗi buồn chiến tranh, Khúc bi tráng cuối cùng, Tàn đen đốm đỏ Chƣơng 3: Những phƣơng thức biểu hiện của chất thơ qua Nỗi buồn chiến tranh, Khúc bi tráng cuối cùng, Tàn đen đốm đỏ 17 CHƢƠNG 1: CHẤT THƠ VÀ CHẤT THƠ TRONG VĂN XUÔI 1. Chất thơ và vai trò của chất thơ trong văn xuôi 1. Chất thơ Xác định chất thơ là một vấn đề rất khó. Đúng nhƣ lời nhận xét của Nguyễn Tuân: “Định nghĩa về chất thơ cho thật chính xác và toàn thập tôi thấy nó cũng khó nhƣ định nghĩa cho chất Uymua (kermous)”.
Nhƣng khi chúng ta đã quan niệm thơ không phải là một cái gì thần bí, siêu việt, thơ gắn liền với cuộc sống, với tâm hồn con ngƣời và năng lực sáng tạo qua ngƣời nghệ sĩ thì việc tìm hiểu chất thơ lại là cần thiết và có thể tiến hành đƣợc trên những nét lớn dễ chấp nhận. Hoài Nam từng viết: “Chất thơ của bài thơ nằm trong một cái đích rất mơ hồ nhƣng lại rất cụ thể, nó mơ hồ ở chỗ nó tan biến vào từng câu thơ, nó chảy ra bàng bạc trong từng tác phẩm nhƣng nó cụ thể ở chỗ nó tụ lại ở một điểm ngời sáng nào đó làm cho cái bàng bạc trải rộng kia lấp lánh lên. “Điểm ngời sáng” là nơi gặp gỡ của tất cả các câu thơ, ý thơ, là nơi ngã ba, ngã bảy toả đi các câu thơ, đối với ngƣời làm thơ là nơi cảm xúc gặp gỡ, đối với ngƣời đọc thơ là nơi cảm xúc toả đi. Ngƣời làm thơ mà không bắt nối các cảm xúc tinh tế và trải rộng đi nhiều hƣớng của mình khi tụ lại một điểm thì ngƣời đọc thơ cứ phải đuổi bắt chất thơ bàng bạc, chập chờn và phải sống trong trạng thái chờ đợi vô vọng, phải chịu đựng một bƣớc hẫng hụt trong thi ca” [42, 9] Theo các tác giả của cuốn Từ điển thuật ngữ văn học thì “Chất thơ là chỉ những sáng tác văn học (bằng văn xuôi hoặc văn vần) giàu cảm xúc, nội dung cô đọng, ngôn ngữ giàu hình ảnh và nhịp điệu [53, tr.
Hà Minh Đức cho rằng: “Chất thơ là một phẩm chất tổng hợp đƣợc tạo nên từ nhiều nhân tố. Những nhân tố này cũng có thể có trong nội dung cấu tao của các thể loại khác, nhƣng ở trong thơ đƣợc biểu hiện tập trung hơn và đƣợc hòa hợp, liên kết một cách vững chắc để tạo nên những phẩm chất mới… Chất thơ gắn liền với những rung động và những cảm xúc trực tiếp. Thơ là ở tấm 18 lòng nhƣng cũng chính là cuộc sống, thơ gắn liền với trí tƣởng tƣợng và chất thơ cũng gắn liền với cái đẹp” [15, tr. 36] Qua các ý kiến trên, chúng ta có thể rút ra một số khái quát về chất thơ trên các phƣơng diện: loại hình, mỹ học, cảm hứng, ngôn ngữ: Ở phương diện loại hình: Thơ gắn liền với phƣơng thức biểu hiện trữ tình, nó dành ƣu thế cho cảm xúc của cái tôi trữ tình.
Đối với chất thơ trong văn xuôi cũng vậy. Chất thơ đó chính là tâm tình, là cảm xúc, cảm hứng của tác giả và nhân vật. Nhƣ vậy, có nghĩa là có những đối tƣợng cái nên thơ không đƣợc bộc lộ ra ở bên ngoài, nếu miêu tả theo cách sao chép và mô phỏng tự nhiên thì khó có thể tạo ra chất thơ trong tác phẩm. Nhƣng nếu phát hiện ra đƣợc một nét nào đó ẩn sâu trong bản chất của đối tƣợng và cung cấp cho nó một hình ảnh đẹp, một sự giải thích, một sự tô điểm giàu ý nghĩa thẩm mỹ và ý nghĩa xã hội thì chất thơ sẽ xuất hiện và thấm sâu vào hình tƣợng.
Trên phương diện mỹ học: Chất thơ đƣợc xem là cái đẹp của tâm hồn, của cuộc sống và cao hơn nữa nó còn nói về cuộc sống với một lý tƣởng đẹp. Ngay khi thơ nói đến cái hùng, cái bi, cái cao cả, cái tầm thƣờng của cuộc sống thì cũng nhìn những cái đó dƣới con mắt của cái đẹp mới có chất thơ. Nếu nói ý thức và thiên hƣớng của mọi hoạt động sáng tạo của con ngƣời theo quy luật của cái đẹp nhƣ Mác nói thì với thơ, ý thơ và cảm hứng sáng tạo biểu hiện rõ rệt đặc tính này. Có 1 nhà thơ cho rằng: “Cái đẹp là địa hạt hợp pháp của thơ ca”, Bôđơle xem thơ ca là: “Ƣớc mong của con ngƣời vƣơn tới cái đẹp cao thƣợng”, Sile nhấn mạnh đến cái đẹp và năng lực tạo cái đẹp ở trong thơ: “Thơ ca biến mọi vật thành đẹp, nó làm tăng vẻ đẹp của những cái gì đẹp nhất, nó đem lại vẻ đẹp cho những cái gì xấu xí nhất”.
Mặc dù quan niệm đó của Sile có hơi quá song thực tế nói đến thơ là nói đến cái đẹp, là sự phản ánh cái đẹp, làm đẹp lòng ngƣời, tâm hồn con ngƣời và đó hẳn là một điều hiển nhiên của thơ. 19 Xét trên phương diện cảm hứng: Chất thơ gắn liền với cảm hứng bay bổng lãng mạn, đó là trạng thái tình cảm mãnh liệt, say đắm xuyên suốt tác phẩm nghệ thuật, gắn liền với một tƣ tƣởng xác định, một sự đánh giá nhất định, gây tác động đến cảm xúc của những ngƣời tiếp nhận tác phẩm. Trong Từ điển thuật ngữ văn học, có viết: “Bê-lin-xki coi cảm hứng chủ đạo là điều kiện không thể thiếu của việc tạo ra những tác phẩm đích thực, bởi nó biến sự chiếm lĩnh thuần tuý trí óc với tƣ tƣởng thành tình yêu đối với tƣ tƣởng, một tình yêu mạnh mẽ, một khát vọng nhiệt thành” [56, tr. Chất thơ đối lập với cái dung tục, thấp kém, đê tiện trong một hiện thực đầy phức tạp.
Mặt khác, bản thân cái hiện thực đầy phức tạp, đầy xung đột với những dục vọng muôn vẻ của con ngƣời lại là mảnh đất nuôi dƣỡng cho chất thơ của cuộc sống, của tâm hồn con ngƣời cất cao lên, vƣợt lên khỏi mặt đất “hiện thực” nghiệt ngã để khẳng định giá trị con ngƣời. Nhƣ vậy, ở góc nhìn này chất thơ là một bình diện của hiện thực cuộc sống, nó xuất hiện chính trong cuộc đấu tranh của con ngƣời trong hiện thực vƣơn tới một hiện thực cao hơn. Cho nên, chất thơ không phải là một phần chất tâm hồn con ngƣời từ trên trời rơi xuống mà nó là một phần máu thịt của tâm hồn con ngƣời trong cuộc đấu tranh hiện thực chống lại các thế lực thù địch với con ngƣời. Phương diện ngôn ngữ: Thơ có tính nhạc.
Trong dòng “phong cách trữ tình” ngôn ngữ giàu tính nhạc vì bản thân nó giàu chất thơ. Chất thơ trong thơ gắn với nhạc điệu, trong truyện, đặc biệt là truyện ngắn trữ tình, tính nhạc dẫu không rõ ràng lắm nhƣng chính âm hƣởng, tiếng vang của nó lan toả trong lòng ngƣời đọc lại chính là tiếng nhạc đậm đà, dịu dàng, nhẹ nhàng và cũng lại ấn tƣợng. Toàn bộ những phẩm chất trên hợp thành chất thơ trong đời sống văn học. Nó là một phẩm chất tổng hợp đƣợc tạo nên từ nhiều nhân tố nhƣ cảm xúc, cái đẹp, trí tƣởng tƣợng.
Chất thơ thƣờng đƣợc dùng để chỉ những 20 sáng tác văn học bộc lộ một cách trực tiếp, cô đọng cảm xúc chủ quan của cá nhân trƣớc thế giới và nhân sinh, thể hiện sự kết tinh của cái đẹp qua những hình tƣợng nghệ thuật đƣợc tạo dựng bằng ngôn ngữ chọn lọc, tạo hình, giàu nhạc tính và biểu cảm. Phân biệt chất thơ, chất trữ tình Không ít ngƣời đồng nhất các khái niệm Chất thơ và chất trữ tình trên là một. Ở đây, ngƣời viết cho rằng cần có sự phân xuất các khái niệm trên để thấy rõ đặc trƣng của chất thơ trong mối tƣơng quan so sánh giữa chúng. Trữ tình là một trong ba phƣơng thức cơ bản thể hiện đời sống, làm cơ sở cho một loại tác phẩm văn học.
Nếu tự sự thể hiện tƣ tƣởng, tình cảm của tác giả bằng con đƣờng tái hiện một cách khách quan các hiện tƣợng đời sống, thì trữ tình phản ánh đời sống bằng cách bộc lộ trực tiếp ý thức của con ngƣời, nghĩa là con ngƣời tự cảm thấy mình qua những ấn tƣợng, ý nghĩ, cảm xúc chủ quan của mình đối với thế giới và nhân sinh. Nhƣ vậy, trữ tình là một nguyên tắc phản ánh đời sống bằng cái nhìn bên trong, cái nhìn nội tâm, từ thế giới bên ngoài chuyển vào bên trong. Nói đến trữ tình là nói đến cảm xúc, tâm trạng, tâm tƣ tình cảm, thế giới tinh thần của con ngƣời. Với đặc trƣng cơ bản là bộc lộ tình cảm, trữ tình hƣớng đến khả năng biểu cảm ở ngay tổ chức bên trong của ngôn ngữ, truyền cho nó sự xúc động và tính chủ quan.
Chất trữ tình tạo nên những xúc cảm nghệ thuật. Nó thƣờng đƣợc sử dụng để chỉ những sáng tác văn học bộc lộ trực tiếp ý nghĩ, cảm xúc chủ quan của cá nhân đối với thế giới và nhân sinh thì chất thơ lại thƣờng đƣợc sử dụng để chỉ những sáng tác văn học, không chỉ bộc lộ cảm xúc, ý nghĩ của cá nhân đối với thế giới và nhân sinh mà còn thể hiện sự kết tinh của cái đẹp qua những hình tƣợng nghệ thuật đƣợc tạo dựng bằng ngôn ngữ giàu hình ảnh và nhạc điệu. Để tác phẩm văn chƣơng còn mãi trong lòng 21 ngƣời đọc cần có chất thơ. Chất thơ có thể ví nhƣ sự kéo dài chất trữ tình, là “cái lõi” của chất trữ tình.
Trên đây, là những so sánh cơ bản để phân biệt chất trữ tình và chất thơ. Sự phân biệt trên cũng chỉ là tƣơng đối. Nhƣng qua đó, ta có thêm cơ sở để định giá về giá trị của tác phẩm văn học nói chung, và tiểu thuyết nói riêng thông qua Chất thơ. Vai trò của chất thơ trong văn xuôi Thõ là hình thức sáng tác vãn học phản ánh cuộc sống, thể hiện những tâm trạng, cảm xúc mạnh mẽ bằng ngôn ngữ hàm súc giàu hình ảnh và nhất là có nhạc ðiệu.
Thế giới chủ quan của con ngýời, cảm xúc, tâm trạng, ý nghĩa ðýợc trình bày trực tiếp và làm thành nội dung chủ yếu của thõ. Ðặc trýng cõ bản của thõ là thiên về biểu hiện cảm xúc, hàm súc cô ðọng, ngôn ngữ có nhịp ðiệu. Chất thõ là ðiều kiện cõ bản của bài thõ. Không có chất thõ thì nhất ðịnh không thể có thõ hay.
Cũng trên cõ sở này xuất hiện khái niệm “chất thõ” ðể chỉ những sáng tác (bằng vãn vần hoặc vãn xuôi) giàu cảm xúc, nội dung cô ðọng, ngôn ngữ giàu hình ảnh và nhịp ðiệu.