Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT CHUNG VÀ TÁC GIẢ CHU CẨM PHONG 1. Một số vấn đề lý thuyết liên quan đến đề tài Dưới nhiều góc độ khác nhau, văn học đã khai thác, khám phá làm nổi bật tất cả những âm điệu, cung bậc của cảm xúc con người trong sự đa dạng, làm nên sự phong phú trong tâm hồn trước hiện thực đời sống xã hội. Với các thể loại nổi bật, như: thơ, tiểu thuyết, truyện ngắn, kịch. văn chương Việt Nam hiện đại đã hấp dẫn bao thế hệ độc giả.
Nhưng với ưu thế, đặc thù, mỗi thể loại văn học lại có sức hấp dẫn riêng. Nếu tiểu thuyết là thể loại với dung lượng lớn về nhân vật, cốt truyện, phạm vi phản ánh thì truyện ngắn lại là những lát cắt của cuộc sống, thơ lại nồng nàn say đắm tâm hồn người với nhiều cung bậc cảm xúc được thể hiện bằng ngôn ngữ nghệ thuật đặc trưng. Riêng với nhật ký, khi xuất hiện, thể tài này đã khẳng định vị trí trong lòng độc giả với những hấp dẫn riêng của nó về giọng điệu tâm tình, sự bộc lộ chân thành và sâu lắng nhất cảm xúc suy nghĩ trong tâm hồn của người viết - mang dấu ấn đặc biệt của cái tôi cá nhân. Nằm trong loại thể ký, nhật ký nói chung và nhật ký chiến tranh nói riêng đều mang những nét đặc điểm chung của thể loại.
Đồng thời, nhật ký có nét riêng độc đáo góp phần làm nên sự phong phú của văn chương nghệ thuật. Thể loại nhật ký Theo Từ điển thuật ngữ văn học [38] thì nhật ký “là một thể loại thuộc loại hình ký”, xuất hiện ở châu Âu khi có sự gia tăng chú ý đến thế giới nội tâm của con người do nhu cầu tự bộc bạch. Thể loại này phát triển cực thịnh vào thế ký XIX. Ở Việt Nam, thể ký ra đời muộn, có thể lấy điểm mốc cho sự xuất hiện của thể loại này ở thời Lý - Trần với Vũ trung tùy bút của Phạm LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 Đình Hổ và Thượng kinh ký sự Lê Hữu Trác.
Cũng như ở phương Tây, thể ký ở Việt Nam được coi là thể loại mở đường dẫn tới sự phát triển rực rỡ của chủ nghĩa hiện thực trong văn học nghệ thuật. Qua nhiều giai đoạn lịch sử, ký cũng có những biến thể cho phù hợp với xu thế phát triển của văn học. Nhật ký chính là một dạng biến thể của ký hiện đại bên cạnh hồi ký, tùy bút, tản văn, phóng sự. Từ điển văn học (Bộ mới)[39] định nghĩa nhật ký là “Loại văn ghi chép sinh hoạt thường ngày.
Trong văn học, nhật ký là hình thức trần thuật từ ngôi thứ nhất số ít, dưới dạng những ghi chép hàng ngày có đánh số ngày tháng (.) bao giờ cũng chỉ ghi lại những gì đã xảy ra, những gì đã nếm trải, thể nghiệm; nó ít hồi cố; được viết ra chỉ cho bản thân người ghi chứ không tính đến việc được công chúng tiếp nhận”[39, tr 1257]. Từ điển thuật ngữ văn học cũng coi nhật ký là “một thể loại thuộc loại hình ký” hay “là hình thức tự sự ở ngôi thứ nhất được thực hiện dưới dạng những ghi chép hàng ngày theo thứ tự ngày tháng về những sự kiện của đời sống mà tác giả hay nhân vật chính là người trực tiếp tham gia hay chứng kiến”[38, tr 204]. Giáo trình Lý luận văn học, tập 2:Tác phẩm và thể loại văn học do GS.Trần Đình Sử chủ biên[44] thì định nghĩa như sau: “Nhật ký là thể loại ký ghi chép sự việc, suy nghĩ, cảm xúc hàng ngày của chính người viết, là những tư liệu có giá trị về tiểu sử và thời đại của người viết”[44, tr 261]. Như vậy, có thể nói rằng, nhật ký chính là những ghi chép của cá nhân về những sự kiện, những cảm xúc, suy nghĩ trước những sự kiện xảy ra trong ngày.
Đặc trưng của thể loại nhật ký Là một biến thể của ký, nhật ký mang những nét đặc điểm chung nhất của ký, đồng thời lại có điểm riêng biệt, làm nên sức thu hút riêng của thể loại. Với thể ký - thể loại được coi là ghi chép sự việc, thì tính xác thực của việc ghi chép được xem là đặc trưng quan trọng nhất của thể loại. Nhật ký LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 cũng vậy, cho dù là nhật ký văn học hay các loại nhật ký ngoài văn học thì đều coi trọng tính chân thực, đáng tin cậy của sự kiện được ghi chép lại, vì một cuốn nhật ký trước hết chính là sự giao lưu của người viết với chính bản thân họ, bao giờ cũng chỉ ghi lại những gì đã xảy ra, những gì đã nếm trải, đã thể nghiệm. Với các thể loại nhật ký ngoài văn học thì tính xác thực là yếu tố quan trọng hàng đầu, ví dụ như một cuốn nhật ký công tác hay nhật ký khoa học đòi hỏi một sự chính xác cao, hay với nhật ký riêng tư yếu tố bí mật là yếu tố quan trọng vì đó là những lời bộc bạch tâm sự của chủ thể không hướng tới mục đích quảng bá nên những gì viết ra luôn chân thực.
Điển hình như nhật ký “Ở rừng” của Nam Cao là những ghi chép chân thực những ngày tháng gian khổ mà đầy ý nghĩa trong ngày đầu hoạt động cách mạng của nhà văn. Đó cũng là những gian khổ, khó khăn thách thức các văn nghệ sĩ trong việc nhận thức và giác ngộ lý tưởng, trách nhiệm, hướng tới mục tiêu sáng tạo văn chương phục vụ cách mạng, phục vụ mục tiêu giải phóng con người khỏi áp bức, bóc lột, tù tội của đế quốc. Tác phẩm thành công bởi trong nó chứa đựng những cảm xúc chân thành của người viết thể hiện tư tưởng, tình cảm và cái nhìn bao quát mọi sự vật, sự việc. Hay tập Nhật ký trong tù của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã cho chúng ta thấy được bộ mặt tàn ác của kẻ thù, với những gian khổ, thiếu thốn đủ điều, nhưng qua đó cũng toát lên vẻ đẹp của tinh thần lạc quan, yêu đời của người chiến sĩ - thi sĩ cách mạng.
Tính xác thực của nhật ký cũng có nét tương đồng với hồi ký, tuy nhiên nếu như hồi ký có thể có yếu tố hư cấu những khi thể hiện thái độ, những sự việc mà nhân vật trải nghiệm nhằm làm nổi bật hơn chủ đề của tác phẩm thì với nhật ký, yêu cầu về tính xác thực rất khắt khe. Vì hư cấu trong nhật ký là điều tối kị. Người viết nhật ký không được phép hư cấu thêm tình tiết. Hư cấu ở nhật ký chẳng khác với sự phản bội chính bản thân mình, lừa dối chính mình.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 Nhật ký chính là lời tâm sự, bộc bạch của tác giả hay nhân vật những lúc cô đơn, muốn tự mình chiêm nghiệm lại những gì đã xảy ra. Vì thế, có thể nói, nhật ký chính là thể loại ký mang tính chất riêng tư, tính chân thật và rất đời thường. Riêng tư chính là lý do tồn tại của nhật ký, là yếu tố hấp dẫn của thể loại văn học đặc biệt này, vì nó liên quan đến những tâm tư, tình cảm, bí mật của cá nhân, đặc biệt là những nhân vật được xã hội quan tâm. Trong quá trình nghiên cứu về nhật ký, các học giả đều quan niệm về nhật ký: Nếu như người viết nhật ký là viết cho mình, cho riêng mình thì đọc cuốn nhật ký đó sẽ chân thực nhất, sẽ bề bộn và sầm uất nhất.
Người ta sẽ mạnh dạn ghi cả vào đấy những suy nghĩ tồi tệ nhất mà thực sự họ có. Nhưng nếu nhật ký mà có thế có người xem nữa thì nó sẽ khác và khác nhiều - Họ không dám nói thật, nói đúng bản chất sự kiện xảy ra trong ngày, không dám nói hết và đúng những suy nghĩ đã nảy nở và thai nghén trong lòng họ. Mà đó chính là điều tối kị khi viết nhật ký. Phải chăng, vì độ chân thực của những cuộc hành quân, của tâm tư tình cảm chảy tràn trong từng con chữ của Chu Cẩm Phong mà những trang nhật ký đã cuốn hút người đọc cho dù nhận thức, quan điểm về lý tưởng, mục tiêu cuộc sống của những con người ở chiến tuyến khác nhau nhưng vẫn vô cùng trân trọng.
Nhật ký là thể loại độc thoại, tự mình nói với mình, vì thế chúng ta luôn thấy tác giả hay nhân vật luôn giữ ngôi thứ nhất. Nếu trong các thể loại như phóng sự, tùy bút, bút ký., trung tâm thông tin không phải là tác giả mà là các vấn đề xã hội, thì ở nhật ký văn học, người viết luôn là trung tâm. So với các thể loại khác, nhật ký văn học bao quát, quán xuyến toàn bộ tác phẩm. Tác giả không ngại ngần xuất hiện trong từng chi tiết nhỏ nhất và chính sự có mặt của cái tôi ấy đã góp phần quan trọng trong việc tạo ra niềm tin của công chúng vì họ tin rằng đang được nghe kể về những sự thật mà tác giả là người trực tiếp chứng kiến.
Tuy nhiên, có những khi lời độc thoại của tác giả hay LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 nhân vật lại chính là một cuộc đối thoại ngầm với người khác về con người và cuộc đời nói chung, về bản thân mình nói riêng. Hình tượng tác giả trong nhật ký văn học là hình tượng mang tầm khái quát tư tưởng thẩm mĩ lớn lao. Nhật ký ghi chép sự việc, suy nghĩ, cảm xúc theo ngày tháng ở thì hiện tại, có thể liên tục nhưng cũng có thể ngắt quãng tùy vào người ghi. Nếu như ở hồi kí là sự ghi chép thời gian đã qua, thời gian quá khứ bằng cách hồi cố, hồi tưởng lại thì nhật ký ghi chép bằng thời gian hiện tại.
Có thể ngắt quãng, nhưng chắc chắn thời gian phải là thời gian của hiện tại, không thể ở thời điểm ghi nhật ký mà ghi hộ cho thời điểm trước hay sau đó được. Đặc điểm lời văn của nhật ký là sự ngắn gọn, tự nhiên bởi nó là lời nói bên trong, là tiếng nói nội tâm về những sự việc riêng tư, những tâm sự thầm kín, ý nghĩa thành thực; vì thế lời văn thường kết hợp linh hoạt giữa tự sự và trữ tình, giữa ngôn ngữ đời thường và giọng văn trữ tình mượt mà. Thông thường, nhật ký được viết bằng văn xuôi nhưng đôi lúc nhật ký lại xuất hiện như là một truyện ngắn, như Nhật ký người điên của Lỗ Tấn, hay có thể được thể hiện dưới hình thức một tập thơ, như Nhật ký trong tù của Hồ Chí Minh.