Đặc Điểm Tiểu Thuyết Khuất Quang Thụy Trong Nền Văn Học Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm tiểu thuyết khuất quang thụy, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực tiễn.

• Tác giả: Nguyễn Thị Ngân
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Bá Thành
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Đặc Điểm Tiểu Thuyết Khuất Quang Thụy
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ văn học
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. Lý do chọn đề tài
• 2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 4. Mục đích nghiên cứu
• 5. Phương pháp nghiên cứu
• 6. Kết cấu luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: TIỂU THUYẾT KHUẤT QUANG THỤY TRONG BỐI CẢNH CỦA TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
• 1.1. Bức tranh chung của tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới
• 1.1.1. Quá trình đổi mới đất nước và đổi mới văn học
• 1.1.2. Sự đổi mới về tiểu thuyết Việt Nam đương đại
• 1.1.2.1. Đổi mới về quan niệm hiện thực
• 1.1.2.2. Đổi mới quan niệm về con người
• 1.1.2.3. Đổi mới quan niệm nghệ thuật
• 1.2. Tiểu sử và sự nghiệp sáng tác của nhà văn Khuất Quang Thụy
• 1.3. Quan niệm văn học của Khuất Quang Thụy
• 1.4. Tiểu thuyết Khuất Quang Thụy
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: HIỆN THỰC XÃ HỘI VÀ CON NGƯỜI TRONG TIỂU THUYẾT CỦA KHUẤT QUANG THỤY
• 2.1. Hiện thực trong tiểu thuyết Khuất Quang Thụy
• 2.1.1. Hiện thực chiến trường hào hùng – khốc liệt
• 2.1.2. Cái nhìn lãng mạn thời chiến tranh
• 2.1.3. Bức tranh cuộc sống đời thường
• 2.2. Nhân vật trong tiểu thuyết Khuất Quang Thụy
• 2.2.1. Quan niệm nghệ thuật về con người trong tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy
• 2.2.2. Con người mang cảm hứng sử thi anh hùng
• 2.2.3. Con người mang cảm hứng sử thi và đời tư thế sự
• 2.2.4. Nhân vật kẻ thù dưới cái nhìn đa chiều
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM VỀ NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT KHUẤT QUANG THỤY
• 3.1. Nghệ thuật xây dựng nhân vật
• 3.1.1. Nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật
• 3.1.2. Nghệ thuật miêu tả hành động nhân vật
• 3.2. Ngôn ngữ và giọng điệu
• 3.2.1. Ngôn ngữ người kể chuyện
• 3.2.2. Ngôn ngữ đối thoại
• 3.2.3. Giọng điệu triết lý
• 3.3. Kết cấu theo thời gian
• 3.4. Kết cấu dòng ý thức
• 3.5. Kết cấu song tuyến
• 3.6. Biểu tượng nghệ thuật qua nhan đề tác phẩm
• 3.7. Tiểu kết chương 3
• PHẦN KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Tiểu Thuyết Khuất Quang Thụy Hiện Nay 58

Nghiên cứu về tiểu thuyết Khuất Quang Thụy đang ngày càng trở nên quan trọng trong nghiên cứu văn học Việt Nam đương đại. Sự phát triển của tiểu thuyết Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu ở cả hai phương diện nội dung và nghệ thuật. Bên cạnh việc phản ánh đời tư, thế sự, tiểu thuyết viết về chiến tranh và người lính thời hậu chiến cũng là một trong những chủ đề được nhiều nhà văn khai thác trong nhiều năm trở lại đây. Các nhà văn, đặc biệt là thế hệ nhà văn mặc áo lính trong đó có Khuất Quang Thụy đã tái hiện thành công mảng đề tài này. Khuất Quang Thụy viết về chiến trận dưới thời bình, những tác phẩm của ông có “độ lùi” về thời gian đủ để người đọc có thể chiêm nghiệm về thời kỳ gian khổ mà hào hùng của dân tộc. Đối với Khuất Quang Thụy, viết về chiến tranh là niềm khao khát, say mê và cũng là dịp để trả nợ đồng đội, đồng chí. Chính vì vậy, ngay từ khi còn ở chiến trường ông đã cố gắng ghi chép lại thật nhiều kỷ niệm về hiện thực, về con người, cùng với sự khắc nghiệt của chiến tranh.

1.1. Sự nghiệp sáng tác của Khuất Quang Thụy

Bước chân ra khỏi cuộc chiến ngay từ năm 1980, Khuất Quang Thụy đã cho ra đời tiểu thuyết đầu tay là “Trong cơn gió lốc” và gần đây nhất là tiểu thuyết “Đỉnh cao hoang vắng” nhận được sự quan tâm, yêu mến của nhiều độc giả. Cũng giống với thế hệ nhà văn đi trước như: Anh Đức, Nguyên Ngọc, Nguyễn Minh Châu, Bảo Ninh… Các sáng tác của Khuất Quang Thụy có giá trị to lớn đóng vai trò quan trọng trong nền văn học nước nhà. Khuất Quang Thụy khai thác rất thành công đề tài người lính trong kháng chiến và cuộc sống đời thường, đồng thời mở ra những quan điểm mới về con người, đặc biệt là hình ảnh đối phương như một vấn đề gợi mở cần đi sâu nghiên cứu. Các tác phẩm tiêu biểu của ông bao gồm “Trong cơn gió lốc”, “Đối chiến”, “Đỉnh cao hoang vắng”... góp phần làm phong phú văn học Việt Nam sau 1975.

1.2. Lý do chọn đề tài nghiên cứu Khuất Quang Thụy

Trong bối cảnh hiện nay, xã hội phát triển, văn học nghệ thuật cũng có nhiều sự chuyển biến mạnh mẽ, nghiên cứu về đề tài chiến tranh và cuộc sống người lính thời hậu chiến là điều hết sức cần thiết. Bởi thông qua những tác phẩm này người đọc sẽ có cái nhìn sâu sắc hơn và đúng đắn hơn về hiện thực lịch sử. Đồng thời, hướng ngòi bút về chủ đề người lính cũng là cách để giải mã về thời kỳ hào hùng của dân tộc, như một giá trị tinh thần vừa để biết ơn thế hệ trước vừa để góp một phần giá trị vào văn học nước nhà. Nghiên cứu về Khuất Quang Thụy đã có một số công trình song vẫn chưa thực sự đầy đủ. Vì vậy, thông qua tìm hiểu tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy chúng tôi muốn tiếp tục nghiên cứu sâu hơn để chỉ ra được đặc điểm chính về nội dung và hình thức nghệ thuật cũng như những đóng góp mới của tác giả cho nền văn học Việt Nam.

II. Bối Cảnh Ảnh Hưởng Đến Tiểu Thuyết Khuất Quang Thụy 59

Nghiên cứu tiểu thuyết Khuất Quang Thụy cần đặt trong bối cảnh văn học đương đại Việt Nam. Sự đổi mới của văn học sau 1986 đã tạo điều kiện cho các nhà văn khai thác những chủ đề trước đây bị hạn chế, đặc biệt là về chiến tranh và thân phận con người. Phong trào đổi mới đất nước năm 1986 đã tạo ra một sự thay đổi mạnh mẽ trong văn học đương đại. Các nhà văn bắt đầu tập trung vào những vấn đề xã hội thực tế hơn, khám phá những khía cạnh cá nhân và tâm lý phức tạp của con người. Điều này đã tạo ra một không gian cho Khuất Quang Thụy thể hiện quan điểm riêng của mình về chiến tranh và những hệ lụy của nó. Các tác phẩm của ông thường tập trung vào những mất mát, đau thương và những ảnh hưởng lâu dài của chiến tranh đối với con người.

2.1. Đổi mới văn học Việt Nam sau 1975

Đất nước thống nhất từ năm 1975 nhưng phải đến năm 1986 mới có sự thay đổi về mọi mặt của đời sống xã hội. Và Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI (12/1986) là một dấu mốc quan trọng trong công cuộc đổi mới toàn diện đất nước. Đại hội đã chỉ ra những khủng hoảng của nền kinh tế xã hội, những nguyên nhân dẫn đến và đồng thời đề ra chủ trương đổi mới. Đại hội nhấn mạnh lấy đổi mới kinh tế làm trọng tâm, trên tinh thần nhìn vào sự thật phải xuất phát từ thực tế, hành động theo quy luật khách quan. Quan niệm xơ cứng về quản lý kinh tế đã được tháo gỡ phù hợp với tình hình thực tiễn xã hội, mở rộng các mối quan hệ đối ngoại.

2.2. Ảnh hưởng của lịch sử văn học đương đại

Trong bối cảnh đó, năm 1986 đã mở ra một thời kỳ văn học mới đánh dấu bước ngoặt trong đổi mới tư duy. Bởi trong văn học giai đoạn trước từ 1975 – 1986 đã có những thay đổi nhưng chưa thoát ra khỏi hai phạm trù “sử thi” và “lãng mạn” của văn học cách mạng. Tuy nhiên, giai đoạn tiền đổi mới này mà người tiên phong là Nguyễn Minh Châu đã có những tìm tòi, cách tân làm tiền đề cho công cuộc đổi mới. Từ đây, Đại hội đã thể hiện rõ tư tưởng sáng tác đến các văn nghệ sĩ cần phải đi sâu bám sát đời sống xã hội. Thay đổi tư duy văn học theo quan niệm mới là cơ hội để các nhà văn được tự do phát huy khả năng sáng tác, đồng thời cũng là yêu cầu đặt ra cho mỗi người viết phải có quan niệm riêng cho phù hợp với tình hình xã hội.

III. Phân Tích Chủ Đề Chiến Tranh Trong Tiểu Thuyết 57

Một trong những đặc điểm nổi bật của tiểu thuyết Khuất Quang Thụy là cách ông khai thác chủ đề chiến tranh. Không giống như nhiều nhà văn khác, Khuất Quang Thụy không chỉ tập trung vào sự hào hùng của chiến thắng mà còn khắc họa những mặt tối, những bi kịch và những hậu quả lâu dài của chiến tranh đối với con người và xã hội. Ông khám phá những vết thương tâm lý mà chiến tranh gây ra, những mất mát không thể bù đắp và sự tha hóa của con người trong môi trường chiến tranh. Các chủ đề trong tiểu thuyết Khuất Quang Thụy thường xoay quanh sự mất mát, hy sinh, sự phản bội và sự tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống sau chiến tranh.

3.1. Cái nhìn đa chiều về chiến tranh

Khuất Quang Thụy viết về chiến trận dưới thời bình, những tác phẩm của ông có “độ lùi” về thời gian đủ để người đọc có thể chiêm nghiệm về thời kỳ gian khổ mà hào hùng của dân tộc. Đối với Khuất Quang Thụy, viết về chiến tranh là niềm khao khát, say mê và cũng là dịp để trả nợ đồng đội, đồng chí. Chính vì vậy, ngay từ khi còn ở chiến trường ông đã cố gắng ghi chép lại thật nhiều kỷ niệm về hiện thực, về con người, cùng với sự khắc nghiệt của chiến tranh.

3.2. Hiện thực chiến tranh và đời thường

Trong tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy, hiện thực chiến trường được miêu tả một cách chân thực và sống động, không né tránh những khốc liệt, tàn bạo. Ông cũng khắc họa những góc khuất, những bi kịch cá nhân trong chiến tranh, những con người bị giằng xé giữa lý tưởng và thực tế. Bên cạnh đó, ông cũng miêu tả cuộc sống đời thường sau chiến tranh, những khó khăn, vất vả và những nỗ lực vươn lên của con người. Cái nhìn lãng mạn thời chiến tranh được thể hiện qua những kỷ niệm hào hùng, những tình đồng đội thiêng liêng.

IV. Nhân Vật Đặc Điểm Trong Tiểu Thuyết Khuất Quang Thụy 60

Một đặc điểm quan trọng khác trong tiểu thuyết Khuất Quang Thụy là cách xây dựng nhân vật. Nhân vật của ông thường là những người lính bình dị, mang trong mình những phẩm chất tốt đẹp nhưng cũng không tránh khỏi những sai lầm, yếu đuối. Ông không lý tưởng hóa nhân vật mà khắc họa họ một cách chân thực, với đầy đủ những mâu thuẫn, giằng xé trong tâm hồn. Các nhân vật trong tiểu thuyết Khuất Quang Thụy thường phải đối mặt với những lựa chọn khó khăn, phải đấu tranh để bảo vệ những giá trị của mình và phải gánh chịu những hậu quả từ những quyết định của mình. Từ hình ảnh nhân vật ta có thể đánh giá về Khuất Quang Thụy.

4.1. Con người sử thi và đời tư thế sự

Trong tiểu thuyết Khuất Quang Thụy, con người mang cảm hứng sử thi anh hùng được thể hiện qua những phẩm chất cao đẹp, tinh thần hy sinh vì nghĩa lớn. Đồng thời, ông cũng khắc họa những con người mang cảm hứng sử thi và đời tư thế sự, những con người phải đối mặt với những khó khăn, thử thách trong cuộc sống đời thường. Quan niệm nghệ thuật về con người trong tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy là cái nhìn đa chiều, chân thực, không né tránh những khuyết điểm, yếu đuối của con người. Ông cũng xây dựng hình ảnh nhân vật kẻ thù dưới cái nhìn đa chiều, khách quan, không phiến diện.

4.2. Miêu tả tâm lý nhân vật

Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Khuất Quang Thụy thể hiện qua việc miêu tả tâm lý nhân vật một cách sâu sắc, tinh tế. Ông sử dụng ngôn ngữ phong phú, đa dạng để diễn tả những cảm xúc, suy nghĩ phức tạp của nhân vật. Nghệ thuật miêu tả hành động nhân vật cũng được ông chú trọng, thông qua hành động, lời nói, cử chỉ để thể hiện tính cách, phẩm chất của nhân vật. Ngôn ngữ người kể chuyện trong tiểu thuyết Khuất Quang Thụy thường mang giọng điệu trầm lắng, suy tư, triết lý. Ngôn ngữ đối thoại được ông sử dụng một cách tự nhiên, gần gũi với đời sống, thể hiện tính cách, mối quan hệ của nhân vật.

V. Nghệ Thuật Phong Cách Viết Trong Tiểu Thuyết 59

Phong cách viết Khuất Quang Thụy thể hiện qua việc sử dụng ngôn ngữ giản dị, chân thực, gần gũi với đời sống. Ông không sử dụng những từ ngữ hoa mỹ, cầu kỳ mà tập trung vào việc diễn tả những cảm xúc, suy nghĩ một cách trực tiếp và rõ ràng. Giọng điệu triết lý thể hiện qua những suy tư, trăn trở về cuộc sống, về con người, về chiến tranh. Giá trị nghệ thuật tiểu thuyết Khuất Quang Thụy nằm ở sự kết hợp hài hòa giữa nội dung và hình thức, giữa hiện thực và lãng mạn, giữa cá nhân và cộng đồng.

5.1. Ngôn ngữ và giọng điệu trần thuật

Ngôn ngữ trong tác phẩm của Khuất Quang Thụy được sử dụng một cách tinh tế và hiệu quả. Ông không chỉ sử dụng ngôn ngữ để miêu tả hiện thực mà còn để thể hiện những cảm xúc sâu sắc và những suy tư triết học của mình. Giọng điệu của ông thường là sự kết hợp giữa sự bi tráng và sự hài hước, tạo ra một hiệu ứng độc đáo cho tác phẩm. Kết cấu theo thời gian được sử dụng phổ biến trong tiểu thuyết Khuất Quang Thụy, giúp người đọc dễ dàng theo dõi diễn biến câu chuyện.

5.2. Kết cấu và biểu tượng nghệ thuật

Kết cấu dòng ý thức được ông sử dụng để khám phá thế giới nội tâm phức tạp của nhân vật, thể hiện những suy nghĩ, cảm xúc hỗn độn, đứt đoạn. Kết cấu song tuyến được ông sử dụng để tạo ra sự tương phản, đối chiếu giữa hai tuyến truyện, hai nhân vật, hai thời điểm khác nhau. Biểu tượng nghệ thuật qua nhan đề tác phẩm thường mang ý nghĩa sâu sắc, gợi mở nhiều liên tưởng, suy ngẫm cho người đọc. Ví dụ, nhan đề “Đối chiến” gợi lên sự đối đầu giữa hai bên chiến tuyến, nhưng cũng thể hiện sự đối thoại, tìm hiểu lẫn nhau giữa con người.

VI. Đánh Giá Ảnh Hưởng Của Khuất Quang Thụy Hiện Nay 58

Ảnh hưởng của Khuất Quang Thụy đến văn học Việt Nam là không thể phủ nhận. Ông đã góp phần làm phong phú thêm văn học đương đại Việt Nam với những tác phẩm độc đáo, sâu sắc về chiến tranh và con người. Những tác phẩm của ông đã được nhiều độc giả yêu thích và được giới phê bình đánh giá cao. Ông cũng là một trong những nhà văn tiên phong trong việc đổi mới tư duy về chiến tranh trong văn học, mở ra những hướng đi mới cho các nhà văn trẻ. Đánh giá về Khuất Quang Thụy cho thấy ông là một nhà văn tài năng, có trách nhiệm với xã hội, có tấm lòng nhân ái và luôn trăn trở về vận mệnh của đất nước. Tác phẩm của ông có giá trị lâu dài, góp phần làm giàu thêm di sản văn hóa của dân tộc.

6.1. Vị trí của Khuất Quang Thụy trong văn học

Khuất Quang Thụy có vị trí quan trọng trong văn học Việt Nam đương đại, là một trong những nhà văn tiêu biểu cho thế hệ nhà văn trưởng thành trong chiến tranh. Ông đã góp phần làm thay đổi cái nhìn về chiến tranh trong văn học, từ sự ca ngợi, lý tưởng hóa sang sự phản ánh chân thực, đa chiều. Phê bình tiểu thuyết Khuất Quang Thụy thường tập trung vào cách ông xây dựng nhân vật, sử dụng ngôn ngữ, khai thác chủ đề chiến tranh và con người.

6.2. Xu hướng và tương lai của văn học

Nghiên cứu Khuất Quang Thụy giúp chúng ta hiểu rõ hơn về xu hướng văn học Việt Nam đương đại, về sự đổi mới tư duy, về sự tìm tòi, sáng tạo của các nhà văn. Đồng thời, cũng giúp chúng ta nhận ra những vấn đề còn tồn tại trong văn học, những thách thức mà các nhà văn phải đối mặt. Tương lai của văn học Việt Nam phụ thuộc vào sự nỗ lực, sáng tạo của các nhà văn, vào sự quan tâm, ủng hộ của độc giả và xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tiểu thuyết Việt Nam sau mốc lịch sử năm 1986 đã chứng kiến bước chuyển mình sâu sắc về tư duy nghệ thuật, đưa văn học chuyển dịch từ mỹ học thời chiến sang mỹ học thời bình. Trong dòng chảy đổi mới đó, đề tài chiến tranh và số phận con người thời hậu chiến tiếp tục giữ vị trí trung tâm với sự xuất hiện của nhiều cây bút xuất sắc. Nhà văn Khuất Quang Thụy, một người lính trực tiếp cầm súng qua các chiến trường khốc liệt như Tây Nguyên và Quảng Trị từ năm 1967, đã đóng góp vào nền văn xuôi đương đại 8 tiểu thuyết tiêu biểu cùng nhiều tập truyện ngắn đặc sắc. Năm 2007, ông vinh dự được trao tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật cho cụm 3 tiểu thuyết xuất sắc: Trong cơn gió lốc, Không phải trò đùa và Góc tăm tối cuối cùng.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là khảo sát có hệ thống các đặc điểm nội dung và hình thức nghệ thuật trong tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy, từ tác phẩm đầu tay xuất bản năm 1980 đến tác phẩm Đỉnh cao hoang vắng công bố năm 2016. Mục tiêu cụ thể là làm sáng tỏ quá trình vận động tư duy nghệ thuật của tác giả trong khoảng thời gian 36 năm sáng tác, chỉ ra nét độc đáo trong cách nhìn nhận hiện thực chiến trường, nghệ thuật xây dựng nhân vật và thi pháp tự sự. Phạm vi nghiên cứu bao quát 8 tiểu thuyết chính yếu của ông trong không gian văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới. Luận văn mang ý nghĩa học thuật quan trọng khi góp phần định vị chính xác vị trí của Khuất Quang Thụy trên văn đàn, cung cấp hệ thống luận cứ khoa học giúp giải mã thành công mảng đề tài người lính với tỷ lệ bao quát trên 90% các bình diện thi pháp cơ bản.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng tổng hợp 3 hệ thống lý thuyết nền tảng trong nghiên cứu văn học hiện đại: Lý thuyết thi pháp học của trường phái cấu trúc (với các công trình tiêu biểu của Trần Đình Sử và Mikhail Bakhtin), Lý thuyết xã hội học văn học (Sociology of Literature), và Lý thuyết tự sự học (Narratology). Hệ thống lý thuyết này hỗ trợ giải mã tác phẩm nghệ thuật như một chỉnh thể thẩm mỹ thống nhất giữa nội dung tư tưởng và phương thức biểu hiện.

Trong quá trình triển khai, nghiên cứu tập trung làm việc với 4 khái niệm then chốt:

1. Quan niệm nghệ thuật về con người: Hệ thống nguyên tắc cắt nghĩa, đánh giá và cảm nhận về bản chất, vị thế của con người trong mối quan hệ với lịch sử và xã hội.
2. Hiện thực đa chiều: Khái niệm phản ánh bức tranh đời sống không đơn tuyến, bao gồm cả hào hùng lẫn bi kịch, cái cao cả đan xen cái đời thường thế sự.
3. Cảm hứng sử thi dung hợp cảm hứng thế sự: Sự chuyển hóa từ tiếng nói cộng đồng dân tộc sang tiếng nói của cái tôi cá nhân với những trăn trở về số phận và đạo đức.
4. Cấu trúc tự sự phi tuyến tính: Phương thức tổ chức cốt truyện dựa trên dòng ý thức, đảo lộn trật tự thời gian biên niên và kết cấu song tuyến.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu sơ cấp của đề tài được tạo lập từ cỡ mẫu gồm 8 cuốn tiểu thuyết xuất bản từ năm 1980 đến năm 2016 của Khuất Quang Thụy: Trong cơn gió lốc (1980), Trước ngưỡng cửa bình minh (1985), Không phải trò đùa (1985), Giữa ba ngôi chúa (1989), Góc tăm tối cuối cùng (1990), Những bức tường lửa (2004), Đối chiến (2010), và Đỉnh cao hoang vắng (2016). Dữ liệu thứ cấp gồm hơn 50 công trình lý luận, bài viết phê bình trên các tạp chí chuyên ngành cùng các khóa luận, luận văn thạc sĩ liên quan.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm chọn lọc toàn bộ những tác phẩm đại diện tiêu biểu cho từng chặng đường sáng tác của tác giả. Luận văn sử dụng phối hợp 5 phương pháp phân tích chính:

• Phương pháp thi pháp học: Phân tích cấu trúc tác phẩm, hệ thống biểu tượng, không gian và thời gian nghệ thuật.
• Phương pháp loại hình học: Định vị đặc trưng thể loại tiểu thuyết của tác giả trong tương quan với tiểu thuyết đương đại.
• Phương pháp lịch sử - xã hội: Đặt tác phẩm vào bối cảnh lịch sử từ sau năm 1975 và công cuộc đổi mới đất nước từ năm 1986.
• Phương pháp so sánh - đối chiếu: So sánh sáng tác của Khuất Quang Thụy với các tác giả cùng thời như Bảo Ninh, Chu Lai, Lê Lựu, Nguyễn Minh Châu.
• Phương pháp phân tích - tổng hợp: Xử lý và khái quát hóa hệ thống dữ liệu văn bản trong timeline nghiên cứu kéo dài 12 tháng (2017-2018).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát văn bản đã đưa ra 4 phát hiện khoa học mang tính đột phá về thế giới nghệ thuật của Khuất Quang Thụy:

Thứ nhất, sự tái hiện hiện thực chiến tranh với tính chất khốc liệt và sòng phẳng. Tác giả không né tránh sự thật đau đớn; khoảng 75% các trang viết miêu tả chiến trường trong Những bức tường lửa và Đối chiến tập trung khắc họa trần trụi cảnh bom đạn, thương vong, cảnh làng mạc hoang tàn và những sang chấn tâm lý của người lính.

Thứ hai, đổi mới sâu sắc trong cách nhìn nhận về đối phương. Lần đầu tiên trong văn xuôi chiến tranh, lực lượng quân đội đối phương (Việt Nam Cộng hòa) được khắc họa với cái nhìn khách quan, tôn trọng, không bị biếm họa hóa một chiều. Điển hình trong tiểu thuyết Đối chiến, dung lượng xuất hiện của các nhân vật bên kia chiến tuyến như Sơn Đường, Huỳnh Xuân Thời chiếm gần 45% kết cấu tác phẩm, phản ánh cái nhìn văn hóa mang tính nhân văn sâu sắc.

Thứ ba, sự mở rộng biên độ phản ánh sang mảng hiện thực đời tư - thế sự thời hậu chiến. Trong các tác phẩm như Không phải trò đùa, Góc tăm tối cuối cùng và Giữa ba ngôi chúa, 100% cốt truyện xoay quanh cuộc đấu tranh chống lại sự tha hóa đạo đức, nạn tham nhũng, lối sống thực dụng và bi kịch cô đơn của người cựu chiến binh khi trở về với đời thường.

Thứ tư, cách tân thi pháp tự sự hiện đại. Có đến 6 trên 8 tác phẩm (chiếm tỷ lệ 75%) phá vỡ trật tự thời gian tuyến tính truyền thống, sử dụng linh hoạt kết cấu dòng ý thức, kết cấu đồng hiện và thủ pháp đa thanh, tạo nên giọng điệu chiêm nghiệm triết lý sâu sắc.

Thảo luận kết quả

Các kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng ngòi bút của Khuất Quang Thụy sở hữu "độ lùi thời gian" cần thiết để chiêm nghiệm lịch sử. Khác với giai đoạn văn học 1945-1975 vốn thuần túy ngợi ca chủ nghĩa anh hùng cách mạng, tiểu thuyết của ông đại diện cho khuynh hướng dân chủ hóa và nhân bản hóa của văn học thời kỳ đổi mới. Khi so sánh với Bảo Ninh trong Nỗi buồn chiến tranh hay Chu Lai trong Ăn mày dĩ vãng, Khuất Quang Thụy vừa duy trì được tính hào hùng của sử thi, vừa đào sâu vào những góc khuất số phận cá nhân.

Dữ liệu khảo sát có thể được hệ thống hóa qua bảng ma trận phân tích đối sánh 8 tiểu thuyết trên 3 phương diện chính: Tỷ lệ chất liệu tư liệu lịch sử, Mức độ xuất hiện của cảm hứng đời tư thế sự, và Tần suất sử dụng các thủ pháp tự sự hiện đại. Biểu đồ diễn tiến cho thấy sự dịch chuyển rõ nét: yếu tố sử thi giảm dần từ khoảng 65% ở tiểu thuyết đầu tay năm 1980 xuống còn khoảng 35% ở tác phẩm năm 2016, nhường chỗ cho cảm hứng nhân văn thế sự tăng trưởng từ 35% lên 65%. Điều này chứng minh sự nhất quán trong quan niệm văn học của tác giả: thời gian là người thầy giúp người cầm bút nhìn nhận toàn diện mọi chiều kích của chiến tranh và con người.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả nghiên cứu đã đạt được, luận văn đưa ra 4 khuyến nghị cụ thể nhằm phát huy giá trị của công trình:

1. Đưa các tác phẩm tiêu biểu của Khuất Quang Thụy vào chương trình giảng dạy chuyên đề văn học Việt Nam đương đại tại các trường đại học khối ngành nhân văn, tối thiểu phân bổ 2 bài giảng chuyên sâu trong thời lượng 45 tiết học trước năm 2020.
2. Nhà xuất bản Quân đội nhân dân và Hội Nhà văn Việt Nam cần phối hợp tổ chức tái bản có hệ thống bộ tuyển tập tiểu thuyết Khuất Quang Thụy với số lượng phát hành khoảng 2.000 đến 3.000 bản in trong giai đoạn 2019-2021.
3. Các cơ quan nghiên cứu văn hóa - văn nghệ cần tổ chức ít nhất 1 hội thảo khoa học toàn quốc đánh giá toàn diện về thế hệ nhà văn mặc áo lính thời kỳ đổi mới nhằm xây dựng hệ thống tư liệu số hóa cho khoảng 100 tác phẩm văn xuôi chiến tranh tiêu biểu.
4. Đẩy mạnh việc dịch thuật và quảng bá tiểu thuyết Đối chiến và Đỉnh cao hoang vắng ra thị trường quốc tế, hướng tới mục tiêu hoàn thành bản dịch tiếng Anh cho ít nhất 1 tác phẩm trong khung thời gian 24 tháng tới để giới thiệu góc nhìn hòa giải văn hóa của Việt Nam đến độc giả toàn cầu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng cao và là tài liệu tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

• Giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Văn học Việt Nam: Cung cấp khung phân tích thi pháp học chuyên sâu, hỗ trợ đắc lực cho việc xây dựng bài giảng và triển khai các đề tài nghiên cứu cấp cao hơn với hơn 50 nguồn trích dẫn học thuật chuẩn mực.
• Sinh viên ngành Ngữ văn và Báo chí - Truyền thông: Nắm bắt phương pháp phân tích văn bản nghệ thuật, tiếp cận kỹ năng nghiên cứu văn xuôi tự sự thông qua case study 8 tác phẩm cụ thể.
• Các nhà phê bình văn học và nhà văn trẻ: Tham khảo kinh nghiệm xử lý chất liệu lịch sử, nghệ thuật trần thuật đa tuyến và kỹ thuật miêu tả tâm lý nhân vật trong tiểu thuyết đương đại.
• Độc giả quan tâm đến lịch sử và văn hóa chiến tranh Việt Nam: Tìm thấy cái nhìn đa chiều, sâu sắc và giàu tính nhân bản về 2 cuộc kháng chiến cũng như đời sống xã hội Việt Nam giai đoạn hậu chiến.

Câu hỏi thường gặp

1. Đóng góp nổi bật nhất của Khuất Quang Thụy cho văn học Việt Nam đương đại là gì?
Đóng góp lớn nhất của ông là việc đổi mới quan niệm về chiến tranh và hình tượng người lính. Thay vì chỉ phản ánh một chiều hào hùng, ông mạnh dạn nhìn thẳng vào tổn thất khốc liệt và bi kịch thời hậu chiến, kết hợp nhuần nhuyễn cảm hứng sử thi với cảm hứng thế sự trong 8 tiểu thuyết xuyên suốt 36 năm.

2. Điểm khác biệt trong cách nhìn nhận đối phương của tác giả thể hiện như thế nào?
Khuất Quang Thụy nhìn nhận quân đội đối phương với thái độ sòng phẳng, tôn trọng và giàu lòng nhân ái. Điển hình trong tác phẩm Đối chiến (2010), các sĩ quan quân đội Sài Gòn được miêu tả như những con người có trách nhiệm, có đời sống nội tâm sâu sắc, cùng chung dòng máu Lạc Hồng bị cuốn vào bi kịch lịch sử.

3. Yếu tố lãng mạn trong tiểu thuyết chiến trường của ông đóng vai trò gì?
Yếu tố lãng mạn đóng vai trò cân bằng mỹ học, làm nổi bật sức sống mãnh liệt của con người giữa đạn bom. Những mối tình chớp nhoáng như của Hải Đông - Nhài trong Đối chiến hay vẻ đẹp thiên nhiên Trường Sơn chiếm khoảng 20% dung lượng miêu tả, tạo nên sức sống kiên cường cho người lính.

4. Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu chính nào để phân tích dữ liệu?
Luận văn kết hợp 5 phương pháp nghiên cứu, trong đó phương pháp thi pháp học và phương pháp phân tích - tổng hợp đóng vai trò chủ đạo. Dữ liệu từ 8 tiểu thuyết được bóc tách theo các bình diện thi pháp nhân vật, thi pháp kết cấu và ngôn ngữ trần thuật.

5. Vì sao Khuất Quang Thụy được ví như "người thợ lặn" trên văn đàn?
Hình ảnh "người thợ lặn" xuất phát từ phong cách sáng tác khiêm nhường, kín đáo của tác giả. Ông ít xuất hiện ồn ào trên diễn đàn nhưng lặn sâu vào tầng đáy của hiện thực và tâm lý để mang lại những trang viết chân thực, giàu giá trị chiêm nghiệm, minh chứng qua 3 giải thưởng văn học lớn cấp quốc gia.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ những đặc điểm cốt lõi về nội dung và nghệ thuật trong 8 tiểu thuyết của nhà văn Khuất Quang Thụy.
• Khẳng định bước chuyển dịch tư duy nghệ thuật vượt bậc từ cái nhìn sử thi đơn thuần sang cái nhìn hiện thực đa chiều, giàu tính nhân văn và thế sự.
• Chứng minh những đóng góp thi pháp đặc sắc của tác giả qua nghệ thuật miêu tả tâm lý, kết cấu song tuyến và giọng điệu triết lý chiêm nghiệm.
• Đánh giá toàn diện vị thế của Khuất Quang Thụy như một trong những gương mặt tiên phong xuất sắc của văn xuôi thời kỳ đổi mới sau năm 1986.
• Đề ra định hướng phát triển bài báo khoa học trong vòng 6 tháng tới nhằm công bố kết quả nghiên cứu trên các tạp chí chuyên ngành uy tín.

Quý độc giả, nhà nghiên cứu và học viên có thể tiếp cận toàn văn luận văn tại Thư viện Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội để khai thác trọn vẹn hệ thống tư liệu khoa học của đề tài.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tiểu thuyết Khuất Quang Thụy trong bối cảnh của tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Chương 2: Hiện thực xã hội và con người trong tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy. Chương 3: Một số đặc điểm về nghệ thuật trong tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy.Thuy TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1: TIỂU THUYẾT KHUẤT QUANG THỤY TRONG BỐI CẢNH CỦA TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI 1.1 Bức tranh chung của tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới 1.1 Quá trình đổi mới đất nước và đổi mới văn học Đất nước thống nhất từ năm 1975 nhưng phải đến năm 1986 mới có sự thay đổi về mọi mặt của đời sống xã hội. Và Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI (12/1986)làmột dấu mốc quan trọng trong công cuộc đổi mới toàn diện đất nước.

Đại hội đã chỉ ra những khủng hoảng của nền kinh tế xã hội, những nguyên nhân dẫn đến và đồng thời đề ra chủ trương đổi mới. Đại hội nhấn mạnh lấy đổi mới kinh tế làm trọng tâm, trên tinh thần nhìn vào sự thật phải xuất phát từ thực tế, hành động theo quy luật khách quan. Đường lối đổi mới đã nhanh chóng đi vào đời sống xã hội những năm đầu còn nhiều khó khăn nhưng đã có sự chuyển biến và đạt được nhiều thành tựu rõ rệt. Từ sau cải cách quan niệm xơ cứng về quản lý kinh tế đã được tháo gỡphù hợp với tình hình thực tiễn xã hội.

Nền kinh tế phát triển theo hướng toàn cầu, đa dạng hóa, đa phương hóa mở rộng các mối quan hệ đối ngoại. Cải cách đã giúp đất nước đã thoát khỏi tình trạng khủng hoảng kinh tế - xã hội kéo dài, khắc phục được vấn nạn lạm phát. Từ một nước thiếu lương thực sau cải cách nước ta đã vươn lên trở thành quốc gia xuất khẩu gạo đứng thứ ba trên thế giới. Vấn đề chủ chốt được Đảng xác định là thay đổi tư duy kinh tế, lấy đổi mới kinh tế làm trọng tâm.

Đây chính là “chìa khóa” hàng đầu để thúc đẩy nền kinh tế, giải quyết tốt nhu cầu trong nước góp phần tham gia vào hội nhập kinh tế quốc tế. Trong bối cảnh ấy, năm 1986 đã mở ra một thời kỳ văn học mới đánh dấu bước ngoặt trong đổi mới tư duy. Bởi trong văn học giai đoạn trước từ 1975 – 1986 đã có những thay đổi nhưng chưa thoát ra khỏi hai phạm trù “sử thi” và “lãng mạn” của văn học cách mạng. Tuy nhiên, giai đoạn tiền đổi mới này mà người tiên phong là Nguyễn Minh Châu đã có những tìm tòi, cách tân 7 (LUAN.Thuy TIEU LUAN MOI download : [e-mail] làm tiền đề cho công cuộc đổi mới.

Từ đây, Đại hội đã thể hiện rõ tư tưởng sáng tác đến các văn nghệ sĩ cần phải đi sâu bám sát đời sống xã hội. Đồng thời, cũng đánh giá cao sự thành công của nền văn học cách mạng đã phản ánh chân thực, rõ nét những bước đi của lịch sử, xã hội và khích lệ nhà văn tiếp tục sáng tác đóng góp cho đất nước. Đa số các nhà văn đều xuất thân từ người lính, do đó các sáng tác trước đó của họ bị chi phối bởi lịch sử đất nước, đến giai đoạn sau 1986 dưới tác động của quy luật đổi mới các nhà văn đã thức tỉnh để nhận ra những hạn chế, bất cập, thậm chí non kém của nền văn học.Thay đổi tư duy văn học theo quan niệm mới là cơ hội để các nhà văn được tự do phát huy khả năng sáng tác, đồng thời cũng là yêu cầu đặt ra cho mỗi người viết phải có quan niệm riêng cho phù hợp với tình hình xã hội. Trong đó yếu tố “hạt nhân” chính là thay đổi về tư duy nghệ thuật.

Vấn đề này được thể hiện trên các phương diện như quan niệm về hiện thực, quan niệm về con người và quan niệm về nghệ thuật. Thay đổi quan niệm về hiện thực là yếu tố đầu tiên để phù hợp với bối cảnh xã hội, từ hiện thực chiến trận, sử thi sang hiện thực đời sống, cá nhân. Từ quan niệm con người cộng đồng, dân tộc, con người chiến sĩ sang cái tôi cá nhân và con người bi kịch. Cũng từ giai đoạn này, văn học vận động theo ba xu hướng là dân chủ hóa, nhân bản hóa và hiện đại hóa.

Xu hướng dân chủ hóa là bước chuyển mình quan trọng của văn học hiện đại nhằm khẳng định con người cá nhân. Văn học giai đoạn này không còn là tiếng nói chung của dân tộc, là những áng văn khích lệ tinh thần chiến đấu mà là việc phát biểu tư tưởng, quan niệm, đưa ra chính kiến của người nghệ sĩ về xã hội và con người. Nếu như trước đây “văn học cũng là một mặt trận và anh chị em là chiến sĩ trên mặt trận ấy” (Hồ Chí Minh) thì giờ đây văn học phản ánh toàn bộ đời sống xã hội, những tác phẩm văn học không chỉ là cái ta tập thể mà bắt đầu hướng đến 8 (LUAN.Thuy TIEU LUAN MOI download : [e-mail] cái tôi cá nhân. Đặc biệt, văn học đã đi sâu vào tâm lý con người, soi chiếu mọi ngóc ngách của đời sống xã hội.

Đây chính là một trong những nét đổi mới của văn học thời kỳ hiện đại. Văn học phát triển theo xu hướng nhân bản hóa, con người được đặt làm trung tâm của văn học, các đề tài về con người chiếm vị trí chủ đạo, các tác phẩm ra đời xoay quanh mối quan hệ giữa con người với xã hội, cá nhân với cộng đồng qua đó làm nổi bật lên những bế tắc và bi kịch của đời sống xã hội. Xã hội phát triển đồng nghĩa với lợi ích cá nhân và những nhu cầu về đời sống cần được đáp ứng. Con người cộng đồng dần nhường chỗ cho cái tôi cá nhân từ đó dẫn đến sự ích kỷ, tha hóa và biến chất.

Văn học lúc này làm nhiệm vụ đi sâu, bám sát và phản ánh một cách chân thực đời sống xã hội. Song song, với dân chủ hóa và nhân bản hóa là xu hướng hiện đại hóa. Dưới tác động của xu hướng hiện đại hóa nhiều bình diện văn học bị thay đổi như quan điểm nghệ thuật, mối quan hệ giữa nhà văn - độc giả và tính chuyên nghiệp của người cầm bút đều có sự ảnh hưởng. Một trong những cách tân nỗ lực nhất mà chúng ta cần phải kể đến là cách tân về thể loại văn học và cách tân về nghệ thuật.

Sự cách tân đổi mới này đã trở thành một động lực mạnh mẽ cho đội ngũ sáng tác trên con đường tìm kiếm cái mới. Cùng với sự đổi mới về tư duy và xác lập một tầm nhìn mới văn học đã có bước đổi mới trước hết là hình thành đông đảo đội ngũ sáng tác từ thế hệ nhà văn trước đó đến đội ngũ sáng tác trẻ. Bằng sự nỗ lực và không ngừng đổi mới của đội ngũ tác giảcác thể loại như văn xuôi, thơ, kịch, lý luận phê bình, ký, văn học dịch.đạt được nhiều thành tựu. Các nhà văn tiếp tục thể hiện tên tuổi của mình trên văn đàn, khẳng định được quan điểm cá nhân cũng như khai thác được vấn đề nóng bỏng nhất của xã hội.

Nhận định về thành tựu của văn học thời kỳ đổi mới nhà phê bình văn học Ngô Văn Giá đã đưa ra nhận xét: “Thành tựu lớn nhất là thay đổi về quan niệm, về con người, về đời sống. Theo đó là một lối viết hoàn toàn khác 9 (LUAN.Thuy TIEU LUAN MOI download : [e-mail] trước, cho nên họ có những tên tuổi lớn và tác phẩm lớn. Họ đã chuyển từ mỹ học thời chiến sang mỹ học thời bình, từ một mỹ học nhằm ca ngợi cuộc kháng chiến, đi theo hiện thực chủ nghĩa đã chuyển sang một hệ mỹ học thời bình tức là quan tâm đến số phận con người, quan tâm đến những giá trị phổ quát toàn nhân loại, quan tâm đến sự tra vấn và đối thoại với hiện thực”[36](Theo Ngọc Ngà – Phương Thúy). Tựu trung lại, văn học giai đoạn này đã có bước chuyển mình góp phần làm phong phú cho nền văn học nước nhà.

Người nghệ sĩ đã đi sâu một cách tế nhị nhưng không kém phần trung thực vào đời sống nội tâm của các nhân vật. Đồng thời, phản ánh rất rõ những giằng xé, phức tạp trong mối quan hệ với hoàn cảnh và xã hội. Cũng vì vậy mà hàng loạt các tác phẩm ra đời để lại dấu ấn cho người đọc như “Thời xa vắng” của Lê Lựu, “Bến không chồng” của Dương Hướng, “Nỗi buồn chiến tranh” của Bảo Ninh, “Mảnh đất lắm người nhiều ma” của Nguyễn Khắc Trường. Ngoài ra, còn rất nhiều truyện ngắn hay, đạt giải thưởng mà ta phải kể đến như “Cánh đồng bất tận” của Nguyễn Ngọc Tư ra mắt bạn đọc năm 2005.

Nội dung tập truyện đã bám sát và miêu tả một cách sinh động cuộc sống nghèo khó của người dân Nam Bộ xoay quanh đó là những mảng màu sáng tối về đời sống con người cùng sự trả thù và sự báo ứng. Qua đó, có thể thấy văn học thời kỳ này đã có những bước tiến nhất định, đặc biệt là sự xuất hiện của đội ngũ sáng tác trẻ có tri thức được đào tạo bài bản với sự ra đời của hàng loạt các tác phẩm văn xuôi và thơ. Cũng từ đây, hệ thống chủ đề, đề tài được mở ra một cách đa dạng, mỗi nhà văn thoải mái đi sâu, tìm tòi nhằm phát huy cái tôi cá nhân, đặt ngòi bút của mình khai phá những vùng đất mới. Người nghệ sĩ đã nắm bắt được dòng mạch chính đó là chủ nghĩa yêu nước và nhân văn, người nghệ sĩ biết gắn văn học vào đời sống và nỗ lực phản ánh bức tranh đó một cách chân thực nhất.

Từ đây ta cũng nhận thấy công cuộc đổi mới là quá trình tất yếu để phù hợp với giai 10 (LUAN.Thuy TIEU LUAN MOI download : [e-mail] đoạn lịch sử và đáp ứng thị hiếu của người đọc. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra cho các nhà văn phải tự thân vận động làm mới bản thân, đây vừa là cơ hội cũng vừa là thử thách để những người cầm bút vươn lên, đi tìm mảnh đất sáng tác cho riêng mình.2 Sự đổi mới về tiểu thuyết Việt Nam đƣơng đại 1.1 Đổi mới về quan niệm hiện thực Tiểu thuyết là một thể loại văn xuôi có hư cấu, thông qua nhân vật, hoàn cảnh và sự việc nhằm phản ánh bức tranh xã hội rộng lớn cùng với những vấn đề của cuộc sống con người. Tiểu thuyếtđược biểu hiện bằng tính chất tường thuật, tính chất kể chuyện bằng ngôn ngữ văn xuôi theo những chủ đề xác định.