Chương I CƠ SỞ LÝ LUẬN I. PHONG CÁCH BÁO CHÍ VÀ THỂ LOẠI BÁO CHÍ 1. Phong cách báo chí.1 Định nghĩa phong cách báo chí Theo tác giả Hữu Đạt [8]: Phong cách báo chí là một phong cách chức năng được sử dụng hàng ngày trên các báo, tạp chí ấn hành từ trung ương xuống địa phương. Phong cách báo chí là khuôn mẫu thích hợp để xây dựng lớp văn bản trong đó thể hiện vai trò của người tham gia giao tiếp trong lĩnh vực báo.
Cụ thể hơn đó là vai trò của nhà báo, người đưa tin, người cổ động, người quảng cáo, bạn đọc… tất cả những ai tham gia vào hoạt động thông tin của xã hội. Tác giả Đức Dũng trong cuốn “ Viết báo như thế nào” [7] đã định nghĩa: Báo chí là một hình thái ý thức xã hội lấy hiện thực khách quan là đối tượng để phản ánh. Thông tin trong báo chí là một quá trình liên tục, xuyên suốt trong mối quan hệ trực tiếp giữa nhà báo – tác phẩm báo chí – công chúng báo chí. Đứng trước một thế giới hiện thực chứa đầy thông tin, báo chí có những cách thức riêng với mục đích nhằm tới nhiều tầng lớp xã hội có những mối quan tâm, sở thích không giống nhau.
Hiện nay, báo chí là một hoạt động thông tin đại chúng nhất, năng động nhất. Trên cơ sở những đặc trưng riêng, báo chí đã tạo ra những cách tiếp cận và phản ánh không giống với những hình thức phản ánh hiện thực của các phong cách chức năng khác. Cũng theo tác giả Hữu Đạt [8] ngôn ngữ được sử dụng trong phong cách báo tồn tại ở cả dạng nói và dạng viết. Ở dạng nói có những bản tin hằng ngày, những mục thông tin quảng cáo trên đài phát thanh, truyền hình.
Ở dạng viết là những văn bản những bài viết, những mẩu tin trên báo, tờ tin, ngay cả những mẩu quảng cáo hay rao vặt được viết trên giấy phát nơi đông người (mà chúng ta vẫn quen gọi là tờ rơi)… 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ngày nay sự bùng nổ thông tin cùng với sự phát triển mau lẹ của công nghệ tin học đã có những tác động sâu sắc tới báo chí, tạo ra những điều kiện quan trọng để báo chí thể hiện sức mạnh của nó một cách sâu sắc, toàn diện và hiệu quả hơn. Trước sự xuất hiện của internet và những tiện ích tuyệt vời mà nó mang lại, người ta có thể có lý do để lo ngại cho số phận của báo in, phát thanh và truyền hình. Tuy nhiên, chính những nhu cầu đích thực của cuộc sống mới là nguyên nhân quyết định sự tồn tại của mỗi loại hình báo chí. Chẳng hạn, đứng trước một sự kiện có ảnh hưởng lớn đến đời sống xã hội vừa xảy ra, các cơ quan báo chí cùng phản ánh, nhưng mỗi nơi lại chọn cho mình một cách khai thác thông tin để thu hút độc giả: phát thanh có thể đưa tin, truyền hình diễn tả còn báo in thì bình luận.
Có nghĩa là trong đời sống báo chí hiện đại, các loại hình báo chí khác nhau vẫn tồn tại bên cạnh nhau bổ sung cho nhau để cùng phát triển. Báo chí điện tử dù hiện đại và tiện dụng đến mức nào chăng nữa vấn không thể thay thế hoàn toàn cho những loại hình báo chí khác.2 Chức năng của báo chí Là một hoạt động chính trị - xã hội ra đời do nhu cầu khách quan của xã hội, đã phát triển đến một trình độ nhất định, báo chí mang trong mình những tiền năng to lớn đối với đời sống xã hội. Bản thân sự ra đời và phát triển của báo chí đã khẳng định một cách khách quan vai trò, tác dụng và ý nghĩa của nó trong xã hội. Tổng hợp những vai trò, tác dụng của báo chí cũng chính là một chức năng xã hội của nó.
Theo các tác giả Dương Xuân Sơn, Đinh Văn Hường, Trần Quang trong cuốn “ Cơ sở lý luận báo chí truyền thông” [30] thì chức năng của báo chí được phân thành các nhóm cơ bản sau: Nhóm chức năng tư tưởng, nhóm chức năng quản lý và nhóm chức năng phát triển văn hoá giải trí. Nhiệm vụ của công tác tư tưởng là liên kết những thành viên riêng rẽ của xã hội thành một khối thống nhất trên cơ sở một lập trường chính trị chung, từ đó có thái độ tích cực để xây dựng và cải tạo xã hội. Vì vậy chức năng có tính mục đích đầu tiên trong hoạt động tư tưởng của báo chí chính trị là nâng cao tính tự giác của quần chúng. Bằng việc thông tin những sự 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com kiện, hiện tượng một cách trung thực, khách quan báo chí định hướng dư luận xã hội thông qua các hoạt động tuyên truyền, cổ động và tổ chức.
Báo chí thực hiện chức năng quản lý xã hội bằng việc cung cấp và đảm bảo nguồn thông tin theo cả hai chiều: một mặt đăng tải, bình luận, phân tích các văn kiện, nghị quyết của Đảng và Nhà nước để các cấp, ngành và người dân nắm bắt, thực thi một cách có hiệu quả, hay phản ánh tình hình thực tế ở từng cơ sở; mặt khác báo chí cũng tham gia vào việc kiểm tra các thành phần xã hội trong việc thực hiện các chủ trương, chính sách ấy và là công cụ đắc lực trong cuộc đấu tranh chống các hiện tượng tiêu cực trong đời sống kinh tế - xã hội. Bên cạnh chức năng tư tưởng và chức năng quản lý xã hội, báo chí thực hiện chức năng phát triển văn hoá và giải trí qua việc quan tâm thích đáng đến những giá trị văn hoá - nhân văn.[22] Cùng bàn về vai trò của báo chí, tác giả Đinh Trọng Lạc nhấn mạnh hơn vào chức năng của ngôn ngữ trong phong cách báo chí. Đó là chức năng giao tiếp lý trí và chức năng tác động của báo chí (định hướng các dư luận xã hội). Tác giả Hữu Đạt ngoài hai chức năng trên còn đề cập đến chức năng tập hợp và tổ chức quần chúng.
Dưới đây xin được trình bày chi tiết hơn về các chức năng của báo chí theo quan điểm của tác giả Hữu Đạt [8] 1.1 Chức năng thông báo (thông tin) Trong cuốn sách “Bước vào nghề báo” [dẫn theo1], hai tác giả Lêônac Râytin và RônTaylơ đã cho rằng: Nếu như chỉ được nói một câu về báo chí, câu nói đó sẽ là “cái gì mới”. Có lẽ đây là cách nói ngắn gọn nhất về báo chí. Điều đó cũng phần nào cho thấy chức năng của báo chí gắn liền với nhu cầu hiểu biết của con người về những cái mới. Tác giả Đức Dũng (Viết báo như thế nào) [7] cũng khẳng định đây là chức năng cơ bản có tầm quan trọng hàng đầu của báo chí trong bối cảnh của thế giới hiện đại.
Cứ thử tưởng tượng chúng ta đang sống trong một thế giới mà ai cũng chỉ biết việc của mình, khu vực nào cũng chỉ biết khu vực đó. Điều đó là không thể. Thực tế là mặc dù báo chí định kỳ mới xuất hiện từ đầu thế kỷ 17, nhưng 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những hình thức trao đổi thông tin thì đã từng xuất hiện trong buổi bình minh của nhân loại. Sự phát triển của xã hội làm cho mọi thành viên của nó có quan hệ mật thiết với nhau hơn, đồng thời xuất hiện nhu cầu cần phải trao đổi với nhau.
Lúc bấy giờ, mặc dù chưa thể nói đến sự tồn tại của báo chí theo cái nghĩa chính xác của từ này nhưng vẫn có những nhóm có tổ chức để phổ biến tin tức trong những bộ phận công chúng. Chẳng hạn, thời các vương triều Ai Cập cổ đại đã xuất hiện loại báo chí thảo (viết lên lá cây, ván gỗ, vỏ cây…) Trong các nhà nước La Mã cổ đại (từ thế kỷ I trước công nguyên đến thế kỷ IV SCN) đã xuất bản những bản tin tổng hợp gọi là Actapublica và Actadiurna populiromami (Acta). Lúc đầu đó là những sắc lệnh, chỉ thị của Xêda. Tin tức được viết lên một tấm bảng bằng thạch cao và treo lên chỗ công cộng, dễ nhìn thấy.
“Acta” được sao ra nhiều bản rồi gửi đến các thành phố và các tỉnh trong đế quốc La Mã cho các quan chức đia phương, các thủ lĩnh quân sự và dân chúng biết để thi hành mệnh lệnh của chính quyền trung ương. [30] Cùng với thời gian, những cơ quan thông tin đã phải trải qua một quá trình hình thành và phát triển trong những thời kỳ khác nhau của xã hội có giai cấp. Hiện nay, khái niệm thông tin ở dạng hoàn chỉnh đồng nghĩa với việc thông tin báo chí phải cung cấp đầy đủ về mọi mặt và dưới mọi hình thức. Điều này trả lời cho câu hỏi báo chí thực hiện chức năng thông báo như thế nào: nội dung thông báo và cách thức thông báo? Sự khác biệt giữa thông tin báo chí với các loại hình thông tin khác trước hết là ở chỗ thông tin báo chí đề cập đến những cái mới của đời sống một cách xác thực, và đặc biệt chú ý đến định hướng chính trị trong thông tin.
Bởi lẽ mặc dù chúng ta đều biết các vấn đề, sự kiện khách quan là đối tượng phản ánh của báo chí nhưng những sự thật đó khi từ đối tượng chuyển hoá thành nội dung thông tin của báo chí còn mang tính khách quan hay không còn phụ thuộc vào hàng loạt yếu tố khác, trong đó đặc biệt là quan điểm chính trị của nhà báo ( cách tiếp cận sự kiện, cách lựa chọn các chi tiết, cách thẩm định , lý giải, đánh giá sự kiện…) 1.2 Chức năng tác động 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Có thể nói, chức năng tác động luôn luôn đi kèm với chức năng thông báo. Trong công trình của mình Rôrentơl cũng đã khẳng định: “Trong phong cách báo chí, chức năng tác động luôn được hiện thực hoá cùng với chức năng thông báo thuần tuý” [ dẫn theo 30]. Thực tế khi lĩnh hội thông tin bao giờ trong tâm lý người đọc cũng xảy ra “ phản ứng” hay là sự phản hồi đối với thông tin. Độc giả không thể chỉ đón nhận thông tin một cách đại khái rồi để đấy mà không nhận xét nó theo một quan điểm này hay một quan điểm khác.
Cho nên thông tin không chỉ “nhập vào” mà còn “hoạt động” trong nhận thức của con người. Gần đây, báo Hà Nội Mới có một chuyên mục nhỏ với tên gọi “ Chào ngày mới” thu hút được sự quan tâm của đông đảo bạn đọc.