Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ DÒNG VĂN HỌC THIẾU NHI VÀ NHỮNG CHẶNG ĐƯỜNG SÁNG TÁC CỦA XUÂN QUỲNH 1. Khái quát về dòng văn học thiếu nhi. Khái niệm: Theo Từ điển thuật ngữ văn học, VHTN theo nghĩa hẹp “gồm những tác phẩm văn học hoặc phổ cập khoa học dành riêng cho thiếu nhi. Tuy vậy, khái niệm văn học thiếu nhi cũng thường bao gồm một phạm vi rộng rãi những tác phẩm văn học thông thường (cho người lớn) đã đi vào phạm vi đọc của thiếu nhi”.[6; 412] Như vậy VHTN bao gồm cả hai bộ phận: văn học do người lớn sáng tác và một phần do chính các em sáng tác.
Trên thế giới từ rất lâu đã xuất hiện các tác phẩm văn học viết cho thiếu nhi và đã có những sáng tác cho các em trở thành những tác phẩm kinh điển của nền văn hóa nhân loại. Có thể kể đến các tác phẩm tiêu biểu như Truyện cổ Anđecxen, Truyện cổ Grim, Hoàng tử bé, Không gia đình… Ở Việt Nam đầu thế kỷ XX bắt đầu xuất hiện các tác phẩm văn học viết cho các em nhưng phải đến sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 nền văn học thiếu nhi mới chính thức được hình thành. Cho đến nay văn học thiếu nhi đã phát triển đa dạng, phong phú và thực sự trở thành một bộ phận quan trọng của nền văn hóa dân tộc. Văn học thiếu nhi đã đạt được những thành tựu đáng kể.
Nhiều cuốn sách nổi tiếng đã là người bạn đồng hành với các thế hệ thiếu nhi Việt Nam trong đó không ít cuốn sách đã được dịch và giới thiệu ở nước ngoài. Những tác phẩm như Dế mèn phiêu lưu ký, Lá cờ thêu sáu chữ vàng, Sao khuê lấp lánh, Búp sen xanh, Đất rừng phương Nam…cho đến nay vẫn được các em nhỏ yêu 9 thích bởi ngôn từ trong sáng, lối viết hài hước dí dỏm phù hợp với tâm lý lứa tuổi. Một số đặc trưng cơ bản của nền văn học thiếu nhi Văn học thiếu nhi nằm trong sáng tác văn học nói chung, vì thế nó cũng mang đầy đủ những đặc điểm của sáng tác nghệ thuật ngôn từ và thực hiện các chức năng chung của văn học. Các chức năng này không tồn tại tách rời mà gắn bó chặt chẽ trong mối quan hệ chuyển hóa lẫn nhau.
Bên cạnh đó văn học thiếu nhi cũng có những chức năng riêng mang tính đặc thù do đối tượng phục vụ của nó chủ yếu là thiếu nhi. Những đặc trưng này được quy định bởi những đặc điểm tâm lý của lứa tuổi thiếu nhi và bởi mục đích phục vụ của mảng văn học này. Tính giáo dục Ở mỗi dân tộc văn học thiếu nhi có những nét đặc sắc riêng nhưng những tác phẩm tiêu biểu đều có điểm chung là hướng về mục đích nhân văn, hướng tới cái thiện, cái đẹp trong cuộc sống. Thực tế không ai phủ nhận vai trò của văn học thiếu nhi đối với việc bồi dưỡng tâm hồn, cao hơn là xây dựng nhân cách cho các em.
Assen Bossev- nhà văn Bungary tác giả của 60 tập truyện ngắn và thơ viết cho thiếu nhi khẳng định: “Những cuốn sách hay đều là người bạn đường vĩnh viễn của tuổi nhỏ, chính chúng cho trẻ con đôi cánh để bay lên mà chinh phục cuộc sống”. Có thể khẳng định tính giáo dục được coi là một trong những đặc trưng cơ bản nhất có tính chất sống còn của văn học thiếu nhi. Văn học thiếu nhi có vai trò to lớn trong việc giáo dục toàn diện nhân cách trẻ về đạo đức, trí tuệ, thẩm mỹ. Để thực hiện tốt chức năng giáo dục, nhà văn không thể nói với các em bằng những lời thuyết giáo khô khan mà phải bằng những hiện tượng nghệ thuật, bằng ngôn ngữ giản dị, trong sáng để khơi gợi, dắt dẫn các em tìm hiểu và khám phá thế giới.
Thông qua những câu chuyện, những bài thơ, trẻ em được học 10 nhiều điều trong cuộc sống. Tình yêu thương, lòng nhân hậu mà các nhà văn, nhà thơ truyền tải qua các tác phẩm của mình có tác dụng rất lớn, sẽ là hành trang vào đời của các em. Giữa vô vàn những giáo lý khô khan nhưng chỉ bằng một ánh mắt, một cử chỉ, một câu chuyện nhỏ cũng đủ để các em cảm nhận được sự sẻ chia và đó là bài học giáo dục đáng quý. Tuy nhiên cũng không nên hiểu đơn giản chức năng giáo dục của văn học thiếu nhi, không phải sau khi đọc xong một tác phẩm là ngay lập tức các em có thể trở thành người tốt hay người xấu.
Những ảnh hưởng của văn học tới các em là một quá trình lâu dài và bền bỉ. Nó tác động một cách từ từ, nhưng giá trị nhân văn của nó thì có thể tạo nên sức mạnh, ảnh hưởng sâu sắc tới sự hình thành và phát triển nhân cách của con người. Mỗi tác phẩm có giai đoạn được ví như một người thầy, không những bồi dưỡng tâm hồn mà còn định hướng cho các em. Ở lứa tuổi ý thức đang hình thành, tư duy còn chập chững, sự cảm nhận và thích ứng với thế giới bên ngoài chủ yếu thể hiện bằng cảm xúc, tượng tượng thì không gì gây tác động mạnh mẽ bằng những lời ru của mẹ, những câu truyện cổ của bà….Từ văn học dân gian đến văn học viết, mỗi tác phẩm như một bài ca dịu ngọt, như một dòng suối mát lành tưới vào tâm hồn của trẻ.
Tình yêu thiên nhiên, yêu con người, yêu quê hương, làng xóm cũng từ đó mà đâm chồi nảy lộc. Văn học giúp trẻ thơ khám phá ra những điều kỳ diệu của cuộc sống, những nét đẹp của tự nhiên, của con người và sự hòa hợp của vạn vật. Cảm nhận cuộc sống, thu nhập kiến thức qua văn học chính là con đường tích cực và nhẹ nhàng nhất để giáo dục trẻ em trở thành những con người có sự phát triển toàn diện về nhân cách. Không có một người thầy nào có thể dạy cho trẻ hết tri thức về cuộc sống và tình cảm con người, nhưng văn học có thể mang lại điều kỳ diệu đó và sẽ đi theo suốt cuộc đời như một người thầy vĩ đại nhất.
Đến với văn học, tâm hồn non nớt của các em được chắp thêm đôi cánh để 11 có thể tự tin bay cao, như một búp non tràn trề nhựa sống, tình thương sẵn sàng vươn lên trong cuộc đời. Khả năng khơi gợi, kích thích trí tưởng tượng sáng tạo của trẻ. Đây được coi là một trong những đặc điểm không thể thiếu của văn học viết cho các em. Hơn bất cứ loại hình nghệ thuật nào, sáng tác VHTN phải đặc biệt quan tâm tới đặc điểm tâm lý của đối tượng tiếp nhận.
Chính điều này cũng làm nên sự khác biệt giữa VHTN và văn học cho người lớn. Tuổi thơ hồn nhiên, ngây thơ, tâm hồn trong sáng dạt dào cảm xúc và trí tưởng tượng thì tuyệt vời phong phú, bay bổng cho nên các em cảm nhận thế giới bằng cái nhìn “vật ngã đồng nhất”, bầu bạn với hết thảy vạn vật xung quanh, có thể lắng nghe được mọi âm thanh của cây cỏ; trò chuyện được với muôn loài, giao cảm hòa đồng với thiên nhiên…Có thể nói, khả năng tưởng tượng của các em là vô tận, chính vì vậy mà tưởng tượng là một yếu tố không thể thiếu trong các tác phẩm văn học viết cho các em. Muốn vậy, nhà văn viết cho các em phải thực sự hòa nhập với cuộc sống trẻ thơ mới có thể tạo ra được sự cộng hưởng với trẻ thơ trong sáng tác. Mỗi lứa tuổi có cách cảm nhận cuộc sống khác nhau.
Để nhập vai nhà thơ phải huy động ký ức tuổi thơ và tưởng tượng sáng tạo, nhà văn phải rất tinh tế khi thể hiện chất ngây thơ, hồn nhiên của con trẻ. Ở trẻ con, với tâm hồn thơ ngây, trong trắng chưa có nhiều trải nghiệm cá nhân, nhận thức về thế giới xung quanh ở mức cảm tính, nên việc tiếp xúc với cái đẹp lấp lánh của ngôn từ và trí tưởng tượng phong phú trong tác phẩm văn học thiếu nhi sẽ là cơ sở để các em rung động và cảm nhận được vẻ đẹp về một thế giới bao la đầy âm thanh, màu sắc và sự huyền bí. Trong các tác phẩm thiếu nhi các em bắt gặp lối nhân hóa và sự tưởng tượng nghệ thuật, ở đó các con vật, cỏ cây, hoa lá hiện lên một cách sinh động thể hiện tình cảm gắn bó sâu sắc giữa con người với thiên nhiên. Trẻ 12 thơ vốn đã sẵn trong đầu trí tưởng tượng phong phú nên khi gặp những yếu tố kỳ ảo, đẹp đẽ trong các tác phẩm văn học thì trí tưởng tượng ở trẻ càng được thăng hoa, giúp các em phát triển trí tuệ và thưởng thức cái đẹp, tâm hồn nhạy cảm, tinh tế hơn.
Những chặng đường sáng tác của Xuân Quỳnh 1. Con người và cuộc đời Xuân Quỳnh là một trong số ít những nhà thơ nữ có bản sắc riêng độc đáo và sức sáng tạo dồi dào. Tác giả Lại Nguyên Ân có viết “cái mà chị viết nhiều nhất, thành công nhất lại vẫn là về chính cuộc đời mình, những chuyện của mình, những gì liên quan đến mình. Có lẽ ai viết tiểu sử chi tiết của Xuân Quỳnh sẽ có thể dựa khá sát vào thơ của chị.Tính chất tự truyện là nét đậm, quán xuyến hàng loạt bài thơ, tập thơ và cũng là nét khác biệt rõ rệt so với thơ của nhiều người cùng thế hệ” [1] Quả thực những chi tiết về tiểu sử thuộc về đời tư được biểu hiện khá rõ trong các sáng tác của Xuân Quỳnh.
Việc nêu lên một số nét cơ bản trong cuộc đời tác giả sẽ giúp cho quá trình nghiên cứu đầy đủ và chính xác hơn. Xuân Quỳnh tên thật là Nguyễn Thị Xuân Quỳnh sinh ngày 6.1942 tại làng La Khê, xã Văn Khê, thị xã Hà Đông (nay thuộc quận Hà Đông, Hà Nội), trong một gia đình công chức. Bà được thừa hưởng nhan sắc phẩm hạnh của người mẹ và tình yêu văn chương của người cha, nhưng cuộc đời sớm chịu nhiều thiệt thòi, vất vả. Lên 2 tuổi Xuân Quỳnh mồ côi mẹ, cha có gia đình mới và chuyển vào sinh sống ở miền Nam.
Xuân Quỳnh sống với bà nội từ nhỏ cho đến khi trưởng thành ở La Khê, một thôn ngoại vi Hà Đông nằm cách Hà Nội khoảng 14km, nằm bên bờ sông Nhuệ hiền hòa. Trong bài viết Xuân Quỳnh một nửa cuộc đời tôi, chị gái Đông Mai có nhớ lại: “Đó là một làng quê như bao làng quê khác vùng đồng bằng Bắc bộ hồi xưa, có những ngôi chùa cổ kính, những con 13 đường lát gạch nghiêng nghiêng bên bờ ao và xung quanh làng có lũy tre già bao bọc” [4; 270].