CHƯƠNG 1 VĂN HỌC THIẾU NHI VÀ TÁC PHẨM CỦA NGUYỄN NHẬT ÁNH 1. Khái quát về văn học thiếu nhi 1. Khái niệm văn học thiếu nhi Văn học thiếu nhi Việt Nam được hình thành và phát triển với tư cách là một bộ phận của văn học Việt Nam. Theo Từ điển thuật ngữ văn học “Theo nghĩa hẹp văn học thiếu nhi bao gồm những tác phẩm văn học phổ cập khoa học dành cho thiếu nhi.
Tuy vậy, khái niệm văn học thiếu nhi cũng thường bao gồm một phạm vi rộng rãi những tác phẩm văn học thông thường (cho người lớn) đã đi vào phạm vi đọc của thiếu nhi” [39, tr. Như vậy thuật ngữ văn học thiếu nhi được nêu ra ở trong cuốn từ điển thuật ngữ văn học vẫn chưa đưa ra một khái niệm hay một định nghĩa cụ thể về văn học thiếu nhi mà chỉ giới hạn những loại tác phẩm được gọi là văn học thiếu nhi bao gồm cả những sản phẩm không thuộc về văn học mà thuộc về khoa học phổ thông. Theo bách khoa toàn thư văn học thiếu nhi Việt Nam tập 1, tổng quan, do Vân Thanh và Nguyên An biên soạn, các tác giả đã đưa ra quan niệm về văn học thiếu nhi tương đối rộng và bao quát: Văn học thiếu nhi bao gồm những tác phẩm văn học được mọi nhà văn sáng tạo ra với đích giáo dục, bồi dưỡng tâm hồn, tính cách cho thiếu nhi. Nhân vật trung tâm của nó là thiếu nhi và đôi khi cũng là người lớn hoặc là một cơn gió, một loài vật, một đồ vật, một cái cây… Tác giả của văn học thiếu nhi không chỉ là chính các em mà cũng là các nhà văn thuộc mọi lứa tuổi.
Những tác phẩm được các em thiếu nhi thích thú tìm đọc bởi vì các em đã tìm thấy trong đó cách nghĩ, cách cảm và các hoạt động của chính các em, hơn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 15 thế, các em còn tìm được ở trong đó có một lời nhắc nhở, một sự răn dạy với những nguồn động viên và khích lệ, những sự dẫn dắt ý nhị rất bổ ích trong quá trình hoàn thiện tính cách của mình. Như thế, “Văn học thiếu nhi là người bạn thông minh và mẫn cảm của thiếu nhi” [65, tr. Khái niệm văn học thiếu nhi được nêu ra trong bách khoa toàn thư Wikipedia cụ thể hơn: Văn học thiếu nhi (children’s liteneture) hay văn học dành cho trẻ em là tác phẩm dành cho đọc giả và thính giả đến khoảng 12 tuổi và thường có tranh minh họa. Thuật ngữ này được dùng nhiều nghĩa đôi khi loại trừ các truyện viễn tưởng cho tuổi mới lớn, có những sách hài hước hoặc các thể loại khác (…).
Văn học thiếu nhi có thể là những tác phẩm do trẻ em (thiếu nhi) viết, những tác phẩm viết cho trẻ em, những tác phẩm được viết cho trẻ em hoặc những tác phẩm được trẻ em lựa chọn “Văn học thiếu nhi không có định nghĩa duy nhất được sử dụng rộng rãi. Nó có thể được định nghĩa rộng là bất cứ điều gì mà trẻ em đọc, hay cụ thể hơn văn học thiếu nhi có thể là tiểu thuyết, phi tiểu thuyết, thơ hay phim truyền hình dành cho trẻ em là những người trẻ tuổi đọc” [69]. Như vậy, quan niệm về văn học thiếu nhi có nét tương đồng với khái niệm đã được đưa ra trong từ điển thuật ngữ văn học ở chỗ cũng phân loại được các tác phẩm được gọi là văn học thiếu nhi. Trong đề tài Đặc điểm truyện Nguyễn Nhật Ánh (qua ba tác phẩm: Cô gái đến từ hôm qua, Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh và Bảy bước tới mùa hè), trên cơ sở khảo sát các khái niệm trên chúng tôi rút ra một số đặc điểm làm cơ sở cho những phần trình bày tiếp sau.
Thứ nhất là độ tuổi thiếu nhi trong khái niệm văn học thiếu nhi chúng tôi xếp nhóm độ tuổi từ 18 trở xuống là nhóm thiếu nhi. Theo tác giả Lã Thị Bắc Lý – một trong những chuyên gia hàng đầu về văn học thiếu nhi, trong giáo trình văn học trẻ em lại sử dụng khái niệm văn học trẻ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 16 em thay vì văn học thiếu nhi. Theo tác giả thì khái niệm trẻ em được dùng để chỉ tất cả trẻ em từ 18 tuổi trở xuống và do đó rộng hơn khái niệm thiếu nhi (bao gồm thiếu niên và nhi đồng) là chỉ trẻ em từ cấp Tiểu học trở lên. Thứ hai là văn học thiếu nhi là một loại văn học – một loại văn học đặc biệt.
Sự đặc biệt này chính là ở đối tượng đã được thể hiện ngay trong nội hàm thuật ngữ thiếu nhi. Thiếu nhi là đối tượng được miêu tả trong tác phẩm hay độc giả của tác phẩm? Thiếu nhi là thuật ngữ dùng để chỉ một lứa tuổi cụ thể hay một nhóm lứa tuổi. Trên thực tế khi sáng tác, các tác giả có thể xác định rõ đối tượng mà mình miêu tả có gì để có cách xử lí mọi yếu tố của tác phẩm cho phù hợp. Nhưng tác giả sẽ không thể giới hạn hoặc xác định đối tượng tiếp nhận tác phẩm của mình chỉ ở một lứa tuổi nào đó.
Sự giao tiếp giữa độc giả hay thính giả với tác giả thông qua tác phẩm là sự giao tiếp ngầm và hoàn toàn tự do. Không ai có thể cấm trẻ em khám phá một tác phẩm văn học viết về những người lớn hơn tuổi của chúng hoặc cấm người lớn tuổi tìm hiểu những tác phẩm viết về thiếu nhi. Do đó văn học thiếu nhi có thể hiểu một cách rộng rãi là những tác phẩm văn học viết cho thiếu nhi, cả những tác phẩm do thiếu nhi sáng tác hoặc những tác phẩm phù hợp với lứa tuổi thiếu nhi viết về thiếu nhi được thiếu nhi yêu thích tìm đọc. Thứ ba là tính giáo dục trong văn học thiếu nhi đối với những tác phẩm văn học thiếu nhi viết bởi vì chính lứa tuổi thiếu nhi thì tính giáo dục chưa được các em ý thức để đưa vào tác phẩm.
Tuy nhiên một tác phẩm văn học thiếu nhi thực thụ phải là tác phẩm mà “trẻ em khen hay, người lớn khen tốt”. Tính giáo dục được coi là một trong những đặc trưng cơ bản nhất và nó có tính sống còn đối với văn học thiếu nhi. Văn học thiếu nhi có vai trò to lớn trong việc giáo dục toàn diện nhân cách trẻ em, cả về đạo đức, trí tuệ cũng như thẩm mĩ. Nhà văn Võ Quảng cũng đưa ra quan niệm “Văn học cho thiếu nhi còn đặt ra vấn đề chính yếu thứ hai đó là vấn đề giáo dục”.
Trẻ em thường luôn mang theo những hình ảnh, ước mơ và những ấn tượng từ những trang sách mà chúng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 17 đã đọc vào tương lai, chính điều ấy mà đòi hỏi người cầm bút cho các em phải có ý thức trách nhiệm lớn lao. Chức năng giáo dục vì thế mà càng có ý nghĩa hơn với độc giả nhỏ tuổi, những tác phẩm viết cho thiếu nhi luôn cần có sự tham gia của nhà văn yêu nghề mến trẻ. Bất kì một tác phẩm văn học nào viết cho thiếu nhi thì nhất thiết phải đặt ra tính chất giáo dục một cách rõ ràng và dứt khoát. Đây được coi là một yêu cầu hàng đầu và đặc biệt quan trọng.
Giám đốc nhà xuất bản trẻ cũng đã trả lời phỏng vấn: “Làm sách cho thiếu nhi thì phải đặt nhiệm vụ giáo dục lên trên hết, chớ chạy theo lợi nhuận mà quên đi vấn đề giáo dục thì không thể chấp nhận được” (Tạp chí văn học số 5-1993). Trong bài Văn học cho thiếu nhi hôm nay nhà văn Tô Hoài đã viết: “Nội dung một tác phẩm cho thiếu nhi bao giờ cũng quán triệt vấn đề xây dựng đức tính con người”. Một tác phẩm văn học chân chính có giá trị đối với tuổi thơ là một tác phẩm tham dự mạnh mẽ vào sự nghiệp nên người của bạn đọc ấy, nhờ sự giáo dục từ tác phẩm, bạn đọc ấy sẽ trở thành là một người tốt. Qua những lời nhận định đó chúng ta càng thấy rõ hơn tầm quan trọng của chức năng giáo dục cho thiếu nhi.
Thứ tư là trong các tác phẩm văn học thiếu nhi thường có minh họa bằng tranh để thu hút trẻ em hơn, tăng tính sinh động hơn cho tác phẩm. Đặc trưng này xuất phát từ đặc điểm tâm lí và lứa tuổi thiếu nhi. Lứa tuổi thiếu nhi chủ yếu tư duy bằng hình tượng, chúng thường bị hấp dẫn bởi những đường nét, hình khối, màu sắc, vì vậy việc minh họa cho tác phẩm văn học cho thiếu nhi sẽ làm tăng sức mạnh nghệ thuật của ngôn từ, tác phẩm phải chân thực, cụ thể, sinh động, phù hợp với tâm lí trẻ thơ. Ngôn ngữ phải trong sáng, dễ hiểu.
Thứ năm là văn học thiếu nhi thường giàu yếu tố tưởng tượng. Theo nhà văn Phong Lê thì văn học thiếu nhi phải kích thích, khơi gợi, phát huy năng lực LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 18 tưởng tượng, sáng tạo ở các em, điều này rất cần cho tuổi thơ. Trẻ em thích những truyện tưởng tượng, có nhiều cái dí dỏm, tươi vui. Tưởng tượng hòa hợp cái có thật, hiện lên như thật.
Theo nhà văn Võ Quảng thì “Văn học thiếu nhi rất kị cái giả tạo, vì nó sẽ làm trẻ em hiểu sai bản chất của sự sống”. Bởi vì truyện viết cho thiếu nhi không giống truyện viết cho người lớn, độc giả lứa tuổi này nhỏ bé, mong manh nên cần có những tác phẩm phù hợp với tâm sinh lí các em. Theo Võ Quảng “Người viết văn phải đủ sự nhạy bén mới có thể phân thân, mới có thể nhập vào đối tượng, mới có thể làm cho sáng tác trở nên chân thật, sinh động đối với mỗi đối tượng” (Nghĩ và viết cho các em). Như vậy, từ những đặc điểm cơ bản nhận diện về văn học thiếu nhi, ta thấy từ lâu đã có một bộ phận sáng tác văn học dành riêng cho thiếu nhi.
Những cuốn sách đầu tiên thuộc loại này là những cuốn sách có nội dung giáo khoa, sách về những quy tắc ứng xử trong xã hội, xuất hiện ở Châu Âu và đặc biệt phát triển ở thời khai sáng. Ở Việt Nam đến thế kỷ XX mới xuất hiện văn học thiếu nhi, đến nay đã có sự phát triển phân nhánh của thơ thiếu nhi hoặc văn xuôi cho thiếu nhi đã hình thành các loại truyện truyện sinh hoạt, truyện cổ tích, truyện loài vật, truyện lịch sử [39, tr.