mở đầu với loạt bài phóng sự “Tôi kéo xe” của tác giả Tam Lang - Vũ Đình Chí. Phóng sự Việt Nam đã nở rộ cả một cao trào phóng sự khắp trong Nam ngoài Bắc. Chỉ trong vòng mười năm, các nhà văn, nhà báo đã liên tiếp trình làng một khối lượng tác phẩm phóng sự đồ sộ, có thể kể đến như Cạm bẫy người, Kỹ nghệ lấy Tây, Cơm thầy cơm cô, Lục xì, Một huyện ăn tết của Vũ Trọng Phụng; Tập án cái đình, Việc làng của Ngô Tất Tố; Ngoại ô, Ngõ hẻm, Thanh niên trụy lạc của Nguyễn Đình Lạp; Trước vành móng ngựa của Hoàng Đạo; Hà Nội lầm than, Làm tiền, Làm dân… của Trọng 20 (LUAN.nay TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.nay lang; Tôi làm xiếc của Tạ Hữu Thiện; Phù du và nhan sắc của Lãng Tử; Hầu Thánh của Lộng Chương… "Theo tập hợp của các tác giả Phan Trọng Thưởng, Nguyễn Cừ, Nguyễn Hữu Sơn qua ba tập sách Phóng sự Việt Nam 1932-1945 xuất bản năm 2000 thì chỉ riêng thời kỳ này đã có sự góp mặt của 63 tác giả với hơn 120 tác phẩm phóng sự” tiêu biểu. Mà có thể đây chưa phải là con số chính xác về diện mạo phóng sự Việt Nam 30-45 vì như nhà nghiên cứu Phan Trọng Thưởng đã bày tỏ: Một phần do sự mai một của nhiều tờ báo, sự thất lạc của nhiều tác phẩm, một phần do nhiều năm trước chúng ta còn có những cách nhìn nhận đánh giá khác nhau về một số tác phẩm, đặc biệt là những tác phẩm viết về những mặt trái, những tệ nạn xã hội… Cho nên, những thành tựu của phóng sự chưa được giới thiệu hết.
Dẫu vậy, với những gì lịch sử đã lưu giữ lại được về phóng sự thời kỳ này, không thể không thừa nhận rằng: chưa bao giờ trong lịch sử văn học Việt Nam trước 1930 lại có một thời đại phóng sự hoành tráng và rực rỡ đến thế. Hiện tượng đột ngột phát sinh và chói sáng của phóng sự - một thể loại mới của văn học những năm 30 của thế kỉ XX có thể do nhiều nguyên nhân. Song trước hết phải thấy rằng chính những sự thật nóng bỏng và bức xúc của đời sống xã hội lúc đó đã làm nên động lực thôi thúc lương tâm người cầm bút. Trong lúc các thể loại văn xuôi, nhất là tiểu thuyết lãng mạn quẩn quanh với những mộng mị của ái tình, hoan lạc… đã không còn mấy hấp dẫn, hiện thực cuộc sống lại đang đặt ra những vấn đề cần nhận thức một cách bức thiết hơn, những người cầm bút chân chính không thể không nghĩ tới một phương thức chuyển tải thông tin mới.
Gần với cảm hứng phản ánh thực tại của văn học hiện thực phê phán, nhưng trong phóng sự mọi khoảng cách từ thông tin sự kiện tới công chúng đều được rút ngắn tới mức tối đa, cuộc sống được tái hiện trong tầm nhìn cận kề, trở nên sát thực, sinh động, cập nhật và đa màu sắc hơn. Bạn đọc đến với phóng sự không chỉ để tìm ở những trang viết tả chân những gì họ chưa từng thấy, chưa từng biết mà thông qua những sự thật đã được kiểm chứng ấy, họ còn cần được bừng tỉnh, vỡ lẽ về một thực trạng đầy vô lí, bất công. Cố nhiên, để có được những mảng màu hiện thực giàu ý nghĩa nhân 21 (LUAN.nay TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.nay sinh như thế, đòi hỏi các nhà văn cũng phải trải qua những chặng đường lao động nghệ thuật hết sức đặc biệt. Giai đoạn này, Vũ Trọng Phụng với những thiên phóng sự hay và những tiểu thuyết kiệt tác đã đưa ông lên hàng “chiếu nhất” thuộc hai lĩnh vực tiểu thuyết và phóng sự.
Đối với ông, tuy sự tôn vinh thuộc hai thể tài riêng, nhưng nếu không có “ông vua phóng sự” thì cũng khó lòng có “tiểu thuyết gia trác tuyệt” Vũ Trọng Phụng, vì “trác tuyệt” của ông so với các nhà tiểu thuyết Việt Nam hiện đại là ở thể tiểu thuyết phóng sự. Vũ Trọng Phụng viết 7 thiên phóng sự và 7 cuốn tiểu thuyết. Riêng về tiểu thuyết, theo trình tự thời gian được viết như sau: Dứt tình (năm 1934); Giông tố, Số đỏ, Vỡ đê, Làm đĩ (năm 1936); Lấy nhau vì tình (năm 1937) và Trúng số độc đắc (năm 1938). Có thể nói, trong các tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng đều ít nhiều có chứa cái “giọng” phóng sự.
Ở đây chúng tôi chỉ xin khảo sát ba tác phẩm Giông tố, Số đỏ, Vỡ đê vì thấy trong những tác phẩm này cái “giọng” phóng sự diễn ra thường xuyên, rõ rệt, trở thành cái chất khá đậm đà trong tác phẩm. Phóng sự Việt Nam thời kỳ mở đầu 1930 - 1945 đã thỏa mãn cơ bản những đòi hỏi của hiện thực cuộc sống bộn bề những sự kiện, đã tác nghiệp nhanh nhậy, cập nhật theo phương thức và yêu cầu thông tấn báo chí. Và điều đặc biệt là phóng sự thời kì này đã biết chưng cất hiện thực ngổn ngang bằng nhãn quan thẩm mĩ văn chương để có được những tác phẩm giàu ấn tượng cho đông đảo bạn đọc. Thực sự đáp ứng những yêu cầu về nhiều mặt mà cuộc sống xã hội trông đợi nên phóng sự có được mùa gặt bội thu như thế cũng là điều hiển nhiên.2 Giai đoạn 1945 – 1975 Phóng sự trong giai đoạn này quy mô lẫn chất lượng đều có phần giản đơn.
Phóng sự hiện hữu dưới dạng những ghi chép, tường thuật, kể việc… trong khuôn khổ hoạt động thông tin báo chí thông thường cho phù hợp với nhu cầu tiếp nhận của quảng đại quần chúng khi ấy nên không có được những tầm vóc đáng kể.nay TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.nay Trên các báo lớn thời kì này lẻ tẻ vẫn có những phóng sự phản ánh cuộc đấu tranh chống giặc bắt lính trong các vùng tạm chiếm, lên án tội ác của giặc, ca ngợi những tấm gương quên mình vì đồng đội… nhưng hầu như không mấy để lại ấn tượng về thể loại. Ngay cả Thép Mới vào những năm cuối của cuộc kháng chiến chống Pháp có những phóng sự chiến tranh khá đặc sắc như Pháo binh trẻ tuổi của ta, Dân công hỏa tuyến, Giờ phút cuối cùng của địch ở Điện Biên Phủ… song lúc đó ít ai xem đây là những tác phẩm phóng sự với đúng nghĩa của nó. Rõ ràng thời đại đã tạo ra những thăng trầm của thể loại. Sở dĩ phóng sự có vẻ mờ chìm đi trước sự phát triển rực rỡ của ký sự chống Pháp là bởi trước hết ký sự là thể loại có khả năng co dãn dung lượng rất linh hoạt để có thể phù hợp với quy mô của mọi loại đối tượng phản ánh trong hiện thực Trước những sự kiện dồn dập của cuộc chiến, hình thức ký sự giúp cho người cầm bút chớp lấy cơ hội ghi lại tối đa các biến cố, không cần sự lắng đọng bình bàn, suy tưởng, ngẫm ngợi như tùy bút hay bút ký, hoặc dụng công tổ chức sự kiện, nhân vật trong các mối quan hệ vi mô phức tạp như truyện ký.
Ngoài ra, ký sự còn có khả năng dung chứa hiện thực trong mọi chiều kích lớn - bé, rộng-hẹp ở mọi sắc thái ngổn ngang bộn bề của nó. Người viết chỉ cần ghi đúng, ghi đủ, ghi được nhiều điều xác thực không cần phải có những cốt truyện chặt chẽ hay những dụng công khác về nghệ thuật. Đấy là chưa kể trong thời kì kháng chiến chống Pháp, các phương tiện kỹ thuật ghi hình, ghi âm hiện đại còn rất thiếu thốn. Ký sự hoặc ghi chép vì thế là hình thức căn bản và thích hợp để ghi lại một cách khách quan, sinh động về mọi mặt hoạt động của quân và dân ta lúc bấy giờ.
Vì những lẽ đó, nếu từ đỉnh cao của ký sự mà soi chiếu thì phóng sự thời kỳ này ắt hẳn không thể có được tầm vóc bề thế như thời hoàng kim 1930-1945. Nói như tác giả Đức Dũng thì phóng sự thời kỳ này chỉ “xuất hiện không thường xuyên, đề tài chưa đa dạng… thể loại còn nhiều lẫn lộn pha tạp” mà thôi. Đến thời kì kháng chiến chống Mỹ, phóng sự khởi sắc ngay trong bối cảnh nhạy cảm sau 1954, khi hòa bình lập lại chưa được bao lâu, Bắc – Nam lại bị chia cắt, con người phải đối diện với những trận tuyến mới, không kém phần dữ dội.nay TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.nay Phóng sự không thể đứng ngoài cuộc, nhiều tác phẩm đã xuất hiện kịp thời vạch trần âm mưu và tội ác của bè lũ bán nước và cướp nước. Tuy nhiên, không bao lâu sau cái khoẳnh khắc bừng dậy đó, phóng sự thời kì chống Mỹ trở lại vị trí khiêm nhường trong dòng chảy của nền văn học anh hùng ca.
Bên cạnh mảng đề tài đấu tranh thống nhất Tổ quốc, phóng sự thời kỳ này đã có thêm một mảng đề tài mới về xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc. Về cơ bản, phóng sự vẫn mang hình thức của những ghi nhanh, tường thuật với dung lượng ngắn gọn để đủ đăng trong một kỳ báo, nhằm động viên, cổ vũ kịp thời. Mặc dù, thời kỳ này đã xuất hiện một số cây bút phóng sự mang bản sắc riêng như Đỗ Quảng, Thép Mới, Thanh Châu, Lê Điền, Trần Minh Tân…, song trước vị thế áp đảo của một số loại ký khác như tùy bút, bút ký, đặc biệt là truyện ký, phóng sự vẫn không vươn tới được vai trò chủ công. Hàng loạt những tác phẩm gây tiếng vang như Bức thư Cà Mau của Bùi Đức Ái, Người mẹ cầm súng của Nguyễn Thi, Trên quê hương anh hùng Điện Ngọc của Nguyễn Trung Thành, Sống như Anh của Trần Đình Vân, Họ sống và chiến đấu của Nguyễn Khải… đã chứng tỏ thời chống Mỹ là thời thăng hoa của truyện ký.
Nhà nghiên cứu Lã Nguyên đã từng khẳng định rằng: “Phóng sự - thể loại từng phát triển mạnh mẽ trước cách mạng, nay bỗng thiếu vắng trên văn đàn”. Nhà nghiên cứu Hà Minh Đức, một người dành nhiều tâm huyết cho lĩnh vực kí cũng đã nhận định: Trong những năm kháng chiến, nhiều thiên phóng sự từ mặt trận gửi về còn nóng hổi hơi lửa thời sự. Phóng sự mặt trận theo sát diễn biến của chiến dịch qua từng bước thắng lợi, từng mũi tiến quân, kịp thời thông báo những tin tức, câu chuyện và những tấm gương trong chiến đấu. Như vậy, ở một chừng mức nào đó có thể coi thời kỳ 1945-1975, phóng sự Việt Nam vẫn tồn tại nhưng là sự tồn tại trong những hình thức mới tuy giản đơn hơn song vẫn có sắc diện riêng biệt của nó.