Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI VÀ KHÁI QUÁT VỀ TIỂU THUYẾT HỒ THỦY GIANG 1. Một số vấn đề lí luận về thể loại tiểu thuyết 1. Khái niệm tiểu thuyết Tiểu thuyết là một thể loại văn xuôi có hư cấu, thông qua nhân vật, hoàn cảnh, sự việc để phản ánh bức tranh xã hội rộng lớn và những vấn đề của cuộc sống con người, biểu hiện tính chất tường thuật, kể chuyện bằng ngôn ngữ văn xuôi theo những chủ đề xác định. Các tác giả cuốn Từ điển thuật ngữ văn học định nghĩa tiểu thuyết là: “Tác phẩm tự sự cỡ lớn có khả năng phản ánh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn không gian và thời gian.
Tiểu thuyết có thể phản ánh số phận của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục, đạo đức xã hội, miêu tả các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng” [29, tr. Đặc trưng của thể loại tiểu thuyết Tiểu thuyết là tác phẩm tự sự cỡ lớn, phản ánh nhiều vấn đề, ở tầm rộng và dàn trải. Nó khác với truyện ngắn là tác phẩm tự sự cỡ nhỏ, cô đọng, phản ánh một vài vấn đề nhỏ, súc tích. Ðây là thể loại không bị giới hạn về dung lượng phản ánh hiện thực, cả về không gian cũng như thời gian.
Qua tiểu thuyết, người đọc có thể hiểu được một giai đoạn lịch sử với nhiều sự kiện, nhiều cảnh ngộ, địa điểm, tình huống. mà khó có thể loại nào có thể đạt được. Các yếu tố khác của tác phẩm văn học, từ đề tài, chủ đề, nhân vật, kết cấu. cũng chịu sự chi phối của đặc điểm này.
Tiểu thuyết miêu tả cuộc sống trong tính chất văn xuôi. Nó thể hiện cuộc sống như một thực tại cùng thời và hấp thu vào bản thân mọi yếu tố ngổn ngang, bề bộn của cuộc đời. bao gồm những bi - hài; cao cả - thấp hèn; vĩ đại - tầm thường, lớn - nhỏ. Chính dung lượng phản ánh hiện thực rộng lớn giúp nhà 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com văn miêu tả nhân vật và hoàn cảnh một cách đầy đủ, toàn diện, tỉ mỉ từ những trạng thái tâm hồn cũng như những mối quan hệ đa dạng, phức tạp khác.
Tiểu thuyết là thể loại đa dạng về mặt thẩm mĩ, có khả năng tổng hợp và thu hút vào bản thân nó những đặc trưng và sắc thái thẩm mĩ của nhiều loại hình nghệ thuật khác: "Ðức tính căn bản của tiểu thuyết là ăn được mọi thứ, nó đồng hóa mọi loại tác phẩm khác vào mình" (Ph. Mác xô- Nhà nghiên cứu tiểu thuyết Pháp). Về phương thức thể hiện, tiểu thuyết có số lượng nhân vật nhiều hơn so với truyện ngắn. Nhân vật của tiểu thuyết hiện đại có thể được nhà văn tước bỏ các yếu tố: lai lịch, địa vị, dung mạo, thậm chí cả tính cách và cái tên.
Qua đó, khám phá tâm hồn con người nhiều hơn: thông qua giác quan, những ấn tượng về cuộc sống. Người viết tiểu thuyết đứng trên nhiều điểm nhìn, đa chủ thể, sử dụng nhiều giọng nói. Thực tại trong tiểu thuyết là thực tại chưa hoàn kết. Cách tiếp cận nhân vật của tiểu thuyết hiện đại đó là: Sử dụng điểm nhìn nhân vật, hình thức độc thoại nội tâm, thủ pháp dòng ý thức, liên tưởng để tự do khám phá bản chất con người (Trào lưu tiểu thuyết “hướng nội”); hoặc khai thác các yếu tố phi lý (Tiểu thuyết phi lý); Sử dụng huyền thoại xưa hoặc sáng tạo huyền thoại mới (tiểu thuyết huyền thoại).
Nếu truyện ngắn tập trung vào một tình huống, một chủ đề nhất định thì tiểu thuyết chứa được nhiều vấn đề, phủ sóng được một diện rộng lớn của đời sống. Do đó, truyện ngắn thường hạn chế về nhân vật, thời gian và không gian trong truyện ngắn cũng không trải dài như tiểu thuyết. Đôi khi truyện ngắn chỉ là một khoảnh khắc của cuộc sống, còn tiểu thuyết thâu tóm tất cả cái ngổn ngang của đời sống. Cốt truyện của tiểu thuyết tự do, linh hoạt trong việc khởi đầu, kết thúc.
Cách kể chuyện phức tạp: ngôi thứ nhất, thứ hai, thứ ba, phi tiêu điểm, nội tiêu điểm, ngoại tiêu điểm… 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Kết cấu: Tiểu thuyết sử dụng điểm nhìn linh hoạt, đa dạng, có thể theo kết cấu đơn tuyến hay đa tuyến, đan bện nhiều thời gian. Tiểu thuyết của Hồ Thủy Giang trong dòng chảy của tiểu thuyết Thái Nguyên và tiểu thuyết Việt Nam đương đại 1. Khái quát về tiểu thuyết Việt Nam đương đại Kể từ khi hòa bình lập lại đến nay, tiểu thuyết Việt Nam đã có những đổi mới, cách tân vượt bậc, thoát ra khỏi “vòng kim cô” trói buộc cả nội dung và hình thức như giai đoạn trước năm 1975, thu hút một lực lượng đông đảo nhà văn sáng tác ở các lứa tuổi và vùng miền. Quá trình cách tân tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1975 về nội dung thể hiện ở việc từ khuynh hướng tiểu thuyết sử thi đã vận động sang khuynh hướng thế sự, đời tư, chú ý nhiều hơn đến cái riêng, cái cá nhân, nhất là đi sâu vào những ngóc ngách sâu kín nhất trong tâm hồn con người.
Không chỉ nghiêng về ngợi ca một chiều như tiểu thuyết sử thi giai đoạn trước, tiểu thuyết giai đoạn này đã có cái nhìn đa chiều về lịch sử, chiến tranh và số phận con người. Các tác giả cũng bắt đầu suy xét kỹ hơn và có những “phản pháo” lại chân lý cũ, chỉ ra cái lỗi thời của cơ chế kinh tế bao cấp và cái bất cập, bất ổn trong những tiêu chí đánh giá con người nặng về ý thức hệ. Các nhà văn đã hướng ngòi bút sang cảm hứng phê phán, nhận thức lại sự kiện, con người dưới khía cạnh đạo đức. Có thể thấy, tiểu thuyết đương đại bước gần tới hơn giá trị nhân bản của nó, hướng đến con người cá nhân với những số phận, tính cách riêng trong xã hội thời cơ chế thị trường chứ không phải con người cộng đồng của dòng tiểu thuyết sử thi.
Tiểu thuyết Việt Nam đương đại đã có những bước tiến không ngừng trong sự cách tân về nghệ thuật, dần hướng đến xu thế hậu hiện đại của văn học thế giới. Điều ấy thể hiện trong việc thay đổi cách xây dựng cốt truyện truyền thống, sử dụng các kết cấu lắp ghép, phân mảnh… đi sâu vào việc miêu tả thế giới tâm hồn bí ẩn của con người với các mối quan hệ phức tạp trong xã hội. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhân vật văn học giai đoạn này thoát dần khỏi tính điển hình hóa sử thi trước đó, là con người cá nhân, bi kịch và có cả điểm tốt và xấu. Ngôn ngữ các tác giả sử dụng cũng thay đổi khi hướng đến sự đối thoại nhằm tranh luận, phản biện.
Giọng điệu ngôn ngữ đa thanh, trong đó nổi bật là giọng phân tích, lý giải, giễu nhại góp phần việc phê phán những cái xấu trong xã hội. Nhiều nhà văn cũng đã thực hiện khát vọng dân chủ hoá văn chương bằng việc thổi vào đó tinh thần hoài nghi và ý hướng giải thiêng văn học. Họ biến tác phẩm thành một cuộc chơi khá đa dạng: chơi cấu trúc, chơi nhân vật, chơi thể loại… Trọng tâm sáng tạo của họ chuyển từ cách kể câu chuyện sang cách thiết kế những văn bản: có văn bản là một câu đố, có văn bản là một bản nhạc, có văn bản là một hoạt cảnh… 1. Khái quát về tiểu thuyết Thái Nguyên Mảng tiểu thuyết, một thể tài ví như xương sống của một nền văn học, với Thái Nguyên nếu trước đây thành tựu rất mờ nhạt thì năm năm trở lại đây là một mùa vàng bội thu.
Hoàng Luận, Phạm Đức, Phan Thái, Hồ Thủy Giang là những người đi tiên phong trong phong trào viết tiểu thuyết ở Thái Nguyên vào thập kỉ thứ 2 của thế kỉ XXI. Chỉ trong vòng năm, sáu năm (2011- 2016) Hồ Thủy Giang xuất bản tới 5 cuốn (Mắt rừng, Con đường cát bụi, Những người mở đường, Tể tướng Lưu Nhân Chú, Thái Nguyên - 1917); Hoàng Luận đã xuất bản 4 cuốn tiểu thuyết (Làng một người, Cây không lá, Nắng tím, Đất ống); Phan Thái 3 cuốn (Cơm áo chợ đời, Sóng bên ngày nắng, Đèn giời); Phạm Đức 2 cuốn (Bão rừng, Giông gió làng chè)… Về nội dung, tiểu thuyết Thái Nguyên từ khi đổi mới đến nay chủ yếu khai thác hai nguồn cảm hứng về lịch sử và thế sự, đời tư hướng đến các đề tài: nông thôn, miền núi, công nghiệp, đô thị hóa… Nhà văn Ma Trường Nguyên là cây bút gạo cội của nền văn xuôi nói chung cũng như tiểu thuyết Thái Nguyên nói riêng. Giai đoạn 1991-2016, ông đã cho ra đời 9 tiểu thuyết, đều là về đề tài miền núi: Mũi tên ám khói (1991); Gió hoang (1992); Tình xứ mây (1993); Trăng yêu (1993); Bến đời (1995); Rễ người dài (1996); Mùa hoa hải đường (1998); Phượng Hoàng núi 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Trong đó có tác phẩm Rễ người dài đoạt giải thưởng của Uỷ ban toàn quốc liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam, Mũi tên ám khói và Mùa hoa hải đường đoạt giải B Giải thưởng Văn học Nghệ thuật tỉnh 5 năm.
Trong sáng tác của Ma Trường Nguyên, ta nhận ra đề tài ông quan tâm nhất chính là về mảnh đất vùng cao. Con người, cuộc sống và thiên nhiên nơi ấy đã được nhà văn miêu tả một cách sinh động, chân thực với tất cả tấm lòng yêu mến và gắn bó. Với mạch nguồn cảm hứng về hiện thực và văn hóa, cảm hứng nhân đạo hướng về con người, cảm hứng trữ tình về thiên nhiên miền núi, nhà văn đã đặt niềm tin vào công cuộc đổi mới, vào phẩm giá con người vùng cao. Ta cũng tìm thấy nhiều nét phong tục độc đáo của các dân tộc trong sáng tác của ông.
Đại diện cho các tác giả viết về đề tài nông thôn miền núi phải kể đến nhà văn Hoàng Luận. Cả đời ông cặm cụi tìm cảm hứng sáng tác ở chính mảnh đất Định Hóa nơi mình sinh sống. Đến nay ông đã xuất bản 7 tiểu thuyết, chủ yếu xoay quanh những câu chuyện về quê hương mình. Tiểu thuyết của ông miêu tả sự vận động, đổi thay đầy phức tạp và chứa đựng cả những mâu thuẫn phát sinh trong bối cảnh nông thôn đang phát triển hôm nay.
Điều ông trăn trở là làm sao để đổi mới nhưng vẫn giữ được cái trong trẻo của tình người, tình quê.