Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Các khái niệm chung 1. Ngôn ngữ nghệ thuật và phong cách ngôn ngữ nghệ thuật 1. Khái niệm ngôn ngữ nghệ thuật Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì: “Ngôn ngữ mang tính nghệ thuật được dùng trong văn học.
Trong ngôn ngữ học, thuật ngữ này có ý nghĩa rộng hơn nhằm chỉ một cách bao quát các hiện tượng ngôn ngữ được dùng một cách chuẩn mực trong các văn bản nhà nước, trên báo chí, đài phát thanh, trong văn bản và khoa học”[16; tr 125]. Theo cuốn Lí luận văn học ( Phương Lựu chủ biên), Ngôn ngữ nghệ thuật là: “.một hệ thống các phương thức, quy tắc thông báo bằng tín hiệu thẩm mĩ của một ngành, một sáng tác nghệ thuật. Người ta có thể nói “ngôn ngữ ba lê”, “ngôn ngữ chèo”, “ngôn ngữ điện ảnh”. Cũng có thể nói đến ngôn ngữ nghệ thuật của sáng tác văn học trên cấp độ đó”[24; tr 185].
Ngôn ngữ nghệ thuật còn được gọi là ngôn ngữ văn học, chủ yếu dùng trong các tác phẩm văn chương. Ngôn ngữ nghệ thuật trong tác phẩm văn học là ngôn ngữ toàn dân đã được nghệ thuật hóa. Ngôn ngữ ấy đã được chọn lọc, gọt rũa, trau chuốt. và đặc biệt ngôn ngữ ấy phải đem lại cho người đọc những cảm xúc thẩm mỹ, xúc cảm được nhận biết thông qua những rung động tình cảm.
Điều này khác hẳn với những cảm xúc khoa học – những rung động thông qua suy lý và chứng minh. Như vậy, ngôn ngữ nghệ thuật là một yếu tố quan trọng thể hiện cá tính sáng tạo, phong cách, tài năng của nhà văn. Và ngôn ngữ nghệ thuật chính là ngôn ngữ nhân dân, ngôn ngữ dân tộc được tác giả vận dụng tổ chức trong tác phẩm để tạo ra hiệu quả và giá trị thẩm mỹ 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phong cách ngôn ngữ nghệ thuật Văn học là nghệ thuật ngôn từ.
Người nghệ sĩ tài năng là người nghệ sĩ biết sáng tạo “chất liệu” ngôn ngữ của dân tộc để làm nên tác phẩm của mình, xây dựng hình tượng nghệ thuật của riêng mình và tạo cho mình một giọng điệu riêng, một phong cách riêng, không nhầm lẫn được. Cho đến nay, giới nghiên cứu lý luận văn học vẫn chưa có một định nghĩa thống nhất về phong cách nghệ thuật của nhà văn. Chỉ biết rằng phong cách chỉ dùng cho những nhà văn từng trải cách viết đã định hình, đã khẳng định trên văn đàn. Theo quan niệm của Hegel: “.
phong cách bao hàm tính chất độc đáo và cả tính võ đoán mang ý nghĩa cảm hứng chủ quan của nghệ sĩ. Khái niệm phong cách là phương tiện biểu hiện, hay có khi là quy luật nghệ thuật của một loại hình nghệ thuật nào đó như phong cách thơ, phong cách nhạc kịch”[18; tr 37]. Nhà ngôn ngữ học Đào Thản cho rằng: "Những nét biến hóa riêng của tác giả trong việc sử dụng ngôn ngữ nhằm mục đich diễn đạt nội dung. Nó bao gồm các yếu tố được luôn luôn tái hiện và hình thành bền vững trong ngôn ngữ” [32; tr 60].
Trong văn chương Việt Nam cổ không có những khái niệm hay thuật ngữ về lý luận văn học một cách rõ ràng về phong cách. Tuy nhiên, sách bàn về thơ, “sách nói chuyện làm thơ”, dưới tên gọi “thi thoại”, đã được Nguyễn Dữ đề cập từ thế kỷ XVI qua Kim Hoa thi thoại kí, một trong những truyện hư cấu trong tác phẩm Truyền kỳ mạn lục. Cuộc nói chuyện thơ giả tưởng giữa ba nhà thơ đương thời Ngô Chi Lan, Phù Thúc Hoành, Thái Thuận, mang dáng dấp bàn về “phong cách các nhà thơ”, tưởng như thật hoang đường những khá thực tế trong lịch sử văn học: “.Thơ của ông Chuyết Am kỳ lạ mà tiêu tao; thơ ông Vu Liêu mạnh mẽ khích động; thơ ông Tùng Xuyên như chàng trai xông trận, có vẻ sấn sổ; thơ ông Cúc Pha như một cô gái chơi xuân, có vẻ mềm yếu”[7;tr 219]. Từ một số quan 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com niệm ta có thể hiểu: Phong cách là tính độc đáo thống nhất đa dạng của sự sáng tạo nghệ thuật đã đến độ chín muồi của người nghệ sĩ.
Phong cách gắn liền sáng tạo của nhà văn, nhà thơ. Những nhà văn, nhà thơ có phong cách ngôn ngữ là những người biết sử dụng ngôn ngữ toàn dân, của dân tộc để tạo nên một giọng điệu riêng, một chất giọng riêng không hề nhầm lẫn mà được mọi ngưòi thừa nhận. Chất giọng riêng ấy trưóc hết thể hiện ngôn ngữ, sự sáng tạo ngôn ngữ. Sự sáng tạo ngôn ngữ này chính là sự đóng góp của nhà văn làm phong phú thêm kho tàng ngôn ngữ của dân tộc.
Bởi vậy, khi khảo sát phong cách ngôn ngữ nhà văn, nhà thơ chính là khảo sát chất giọng riêng của nhà văn, nhà thơ, tìm ra qui luật riêng trong việc sử dụng ngôn ngữ và sự đóng góp của nhà văn, nhà thơ ấy trên phương diện ngôn ngữ. Cần hiểu phong cách ngôn ngữ chính là sự đi “chệch” một cách nghệ thuật so với toàn thể nói một cách khác nhà văn, nhà thơ có phong cách là người biết chọn một đường đi, một lối cảm nhận, một cách diễn đạt ở trình độ nghệ thuật cao. Sự đi chệch ấy trong phong cách học gọi là sự lệch chuẩn ngôn ngữ nhằm taọ ra một đặc trưng không giống ai, không thể nhầm lẫn với bất cứ ai ở những nhà văn, nhà thơ có tên tuổi. Bên cạnh thành tựu nghiên cứu phong cách của Lí luận văn học, không thể không đề cập những bước tiến của Phong cách học - một khoa học chuyên ngành của Ngôn ngữ học.
Đặt nhiệm vụ nghiên cứu mọi phong cách chức năng của lời nói, Phong cách học không thể né tránh ngôn ngữ văn chương. Và trong các thuộc tính của ngôn ngữ văn chương, tính cá thể là điều được nhấn mạnh. Đó là cơ sở để nói đến khái niệm phong cách ngôn ngữ của tác giả trong tác phẩm văn học. Nó không hề mâu thuẫn với quan điểm của các nhà lí luận khi họ xem phong cách là biểu hiện của sự độc đáo, cá biệt của một nhà văn.
Như vậy, bên cạnh khái niệm phong cách nghệ thuật, còn tồn tại khái niệm phong cách ngôn ngữ của tác giả. Xét trong tương quan, phong cách ngôn ngữ là sự biểu hiện rõ nét, sinh động của phong cách nghệ thuật. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Ngôn ngữ thơ và đặc trưng ngôn ngữ thơ 1.1 Ngôn ngữ thơ Trước tiên, phải khẳng định ngôn ngữ là công cụ, là chất liệu cơ bản của văn học.
Vì vậy, văn học được gọi là loại hình nghệ thuật ngôn từ.Gorki khẳng định: "ngôn ngữ là yếu tố thứ nhất của văn học"[13; tr 178]. Từ đó có thể hiểu: "ngôn ngữ mang tính nghệ thuật được dùng trong văn học" (dẫn theo Đái Xuân Ninh, [28, tr 149]). Thơ là một thể loại sáng tác của văn học nghệ thuật. Do đó ngôn ngữ thơ trước hết là ngôn ngữ của văn học nghệ thuật.
Nếu xét về phạm vi thể loại, ngôn ngữ thơ được hiểu là một đặc trưng về ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp nhằm biểu trưng hoá, khái quát hoá hiện thực khách quan theo cách tổ chức riêng của thơ ca Trên thế giới, các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học cũng đã chỉ ra sự khác nhau giữa ngôn ngữ thơ và ngôn ngữ văn xuôi. Jacobson đã từng nói rằng: “chức năng của thi ca đem nguyên lý tương đương của trục tuyển lựa chiếu trên trục kết hợp” [22; tr 83], ông nhấn mạnh cơ chế hoạt động của ngôn ngữ thơ là cơ chế lựa chọn và cơ chế kết hợp. Bên cạnh đó, trên các nguyên lí của F. de Saussure trong giáo trình ngôn ngữ học đại cương, Jacobson còn chỉ ra trong thơ hình thức ngữ âm là vô cùng quan trọng.
Ông nhấn mạnh các yếu tố âm thanh như âm vận, điệp âm, điệp vận, khổ thơ,… là những đơn vị thuộc bình diện hình thức. Có thể nói, đây là những cơ sở xuất phát quan trọng trong việc nhận diện ngôn ngữ thơ. Trong một công trình nghiên cứu về ngôn ngữ thơ, tác giả Nguyễn Phan Cảnh cũng đã dựa vào lí thuyết hệ hình để xem xét thơ từ phương thức lựa chọn ngôn từ trong các hệ hình, để tạo ra hiệu quả biểu đạt cao nhất. Ông còn nêu ra lí thuyết trường nét dư.
Trong đó tác giả chỉ ra rằng để thiết lập nên các tổ chức ngôn ngữ trên trục lựa chọn và trục kết hợp, nhà thơ phải sử dụng đến thao tác loại bỏ trường nét dư, chính là quá trình hình thành thể thơ. Nét dư được loại bỏ càng nhiều thì hàm lượng thông tin 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com càng cao và càng đòi hỏi ở người tiếp nhận năng lực tiếp nhận và kết cấu “lạ” do việc loại bỏ các yếu tố ngôn ngữ có hàm lượng thông tin thấp mà ra. Về cách tổ chức của ngôn ngữ thơ, tác giả Hữu Đạt đã diễn đạt một cách cụ thể rằng đó là “được trình bày bằng hình thức ngắn gọn và súc tích nhất với cách tổ chức ngôn ngữ có vần điệu và các quy luật phối âm riêng của từng ngôn ngữ” [8, tr 25]. Từ những cách hiểu về ngôn ngữ thơ ca nói trên, ta có thể đi đến kết luận: Trong một phạm vi hẹp của thể loại, ngôn ngữ thơ được hiểu là một tập hợp nói chung các đặc trưng ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp nhằm biểu trưng hóa, khái quát hóa hiện thực khách quan theo tổ chức riêng của thơ ca.2 Đặc trưng ngôn ngữ thơ Thơ là một hình thái nghệ thuật cao quý, tinh vi của sáng tạo văn học nghệ thuật.
Vì vậy ngôn ngữ thơ trước hết là ngôn ngữ văn học, là ngôn ngữ mang tính nghệ thuật được dùng trong văn học. Đặc trưng của ngôn ngữ thơ là: “tính chính xác, tính hàm xúc, tính đa nghĩa, tính tạo hình, tính biểu cảm” [16; tr 183]. Xét ở phạm vi thể loại, ngôn ngữ thơ được biểu hiện là một chùm đặc trưng về ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp nhằm biểu trưng hoá, khái quát hóa hiện thực khách quan theo cách tổ chức riêng của thơ. Đặc trưng của thơ được thể hiện trên ba bình diện ngữ âm, ngữ nghĩa và ngữ pháp a.
Về ngữ âm Thơ là hình thức tổ chức ngôn ngữ đặc biệt mang thuộc tính thẩm mĩ về ngữ âm. Do vậy, hình thức ngữ âm trong thơ là vô cùng quan trọng, các yếu tố âm thanh như: âm, vần, điệu là những yếu tố tạo nên tính nhạc của thơ. Đây cũng là điểm nổi bật để phân biệt thơ và văn xuôi.