Luận văn: Đặc điểm ngôn ngữ kiểu nói lối Yên Huy (Can Lộc, Hà Tĩnh)

Khám phá đặc điểm ngôn ngữ độc đáo trong kiểu nói lối Yên Huy (Can Lộc, Hà Tĩnh), một hình thức nói trạnh tiêu biểu của văn hóa dân gian xứ Nghệ.

• Tác giả: Nguyễn Xuân Anh
• Trường học: Trường Đại học Vinh
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Đặc điểm ngôn ngữ kiểu nói lối Yên Huy (Can Lộc, Hà Tĩnh)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Vinh

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: Những vấn đề lý thuyết liên quan đến đề tài
• 1.1. Văn hoá, ngôn ngữ và sự thể hiện của ngôn ngữ và văn hoá trong giao tiếp
• 1.1.1. Mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hoá
• 1.1.1.1. Văn hoá là gì?
• 1.1.1.2. Ngôn ngữ
• 1.1.2. Sự thể hiện văn hoá qua ngôn ngữ trong giao tiếp
• 1.1.2.1. Vai trò của ngôn ngữ đối với văn hoá
• 1.1.2.2. Vai trò của văn hoá đối với ngôn ngữ
• 1.1.2.3. Giao tiếp và tiếng cười trong dân gian
• 1.2. Các khái niệm: Truyện tiếu lâm, truyện trạng, nói lối và mối quan hệ giữa các khái niệm
• 1.2.1. Truyện tiếu lâm
• 1.2.2. Truyện trạng
• 2. Chương 2: Một số đặc điểm từ vựng và ngữ pháp trong Nói lối Yên Huy
• 3. Chương 3: Một số cách thức tổ chức ngôn ngữ trong kiểu Nói lối Yên Huy
• KẾT LUẬN
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Khái quát về ngôn ngữ nói lối Yên Huy Hà Tĩnh

Lối nói Yên Huy là một trong những đặc trưng văn hóa đặc sắc của huyện Yên Huy, tỉnh Hà Tĩnh. Đây là phương ngữ địa phương phản ánh bản sắc dân tộc và lịch sử phát triển của vùng đất miền Trung. Ngôn ngữ này mang những nét độc đáo trong cách phát âm, ngữ điệu và sử dụng từ vựng, tạo nên sự khác biệt rõ rệ so với các khu vực lân cận.

1.1. Nguồn gốc và phát triển lịch sử

Lối nói Yên Huy hình thành từ sự kết hợp giữa tiếng Việt cổ và các ảnh hưởng từ các vùng lân cận. Qua các thế kỷ, ngôn ngữ này được truyền lại qua các thế hệ, giữ lại những đặc trưng riêng biệt. Lịch sử định cư và phát triển kinh tế-xã hội của địa phương cũng ảnh hưởng đáng kể đến sự hình thành nên phương ngữ này.

II. Đặc điểm phát âm và ngữ điệu

Phương ngữ Yên Huy có những đặc điểm phát âm rất riêng biệt. Cách phát âm của người dân nơi đây thường khác với tiếng Việt chuẩn, đặc biệt ở các nguyên âm và phụ âm cuối. Ngữ điệu cũng là yếu tố quan trọng, tạo nên nhịp điệu và giai điệu độc đáo khi nói chuyện.

2.1. Các âm vị đặc trưng

Trong lối nói Yên Huy, một số âm vị được phát âm khác biệt so với chuẩn mực. Các vị trí phát âm của lưỡi, môi và cổ họng tạo ra những âm thanh độc đáo. Đặc biệt, các âm cuối câu thường được giữ lại với cách phát âm cổ xưa, phản ánh sự bảo tồn ngôn ngữ qua thời gian.

III. Đặc điểm từ vựng và ngữ pháp

Từ vựng của lối nói Yên Huy chứa nhiều từ cổ và từ địa phương độc đáo. Người dân sử dụng những từ ngữ không thường gặp ở các vùng khác, phản ánh đặc thù cuộc sống và văn hóa địa phương. Ngữ pháp cũng có những nét riêng, như cách sắp xếp từ và cấu trúc câu khác biệt.

3.1. Từ vựng địa phương độc đáo

Lối nói Yên Huy bảo lưu nhiều từ vựng truyền thống liên quan đến nông nghiệp, sinh hoạt và văn hóa cộng đồng. Những từ này được truyền qua các thế hệ và vẫn được sử dụng rộng rãi trong giao tiếp hàng ngày. Chúng tạo nên bộ sưu tập ngôn ngữ giàu có, phản ánh lịch sử và bản sắc dân tộc.

IV. Giá trị bảo tồn và phát triển ngôn ngữ

Lối nói Yên Huy là tài sản văn hóa vô giá cần được bảo tồn và phát triển. Sự biến mất của phương ngữ này sẽ dẫn đến mất mát về văn hóa và lịch sử. Do đó, cần có các biện pháp bảo vệ, như giáo dục, nghiên cứu khoa học và tôn vinh trong các hoạt động văn hóa cộng đồng.

4.1. Ý nghĩa văn hóa và xã hội

Phương ngữ Yên Huy không chỉ là công cụ giao tiếp mà còn mang ý nghĩa sâu sắc về bản sắc văn hóa. Nó là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giúp mọi người hiểu rõ hơn về lịch sử và truyền thống của đất nước. Bảo tồn ngôn ngữ này là bảo tồn di sản văn hóa quý báu.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khảo sát thực tế tại địa bàn xã Yên Huy thuộc huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh với quy mô dân số khoảng 4.000 người phân bố trong hơn 900 hộ gia đình cho thấy văn hóa giao tiếp khẩu ngữ trào phúng là một hiện tượng ngôn ngữ học vô cùng đặc sắc. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn xuất phát từ thực trạng các biến thể phương ngữ và thổ ngữ dân gian đang đứng trước nguy cơ mai một nhanh chóng dưới tác động của quá trình đô thị hóa và sự chuẩn hóa ngôn ngữ toàn dân. Mặc dù lối nói độc đáo này đã tồn tại qua nhiều thế hệ tại vùng đất dưới chân núi Nhạc Sạc cao 152 mét, nhưng các công trình trước đây phần lớn chỉ dừng lại ở góc độ sưu tầm văn nghệ dân gian mà chưa có sự khảo cứu chuyên sâu dưới góc nhìn ngôn ngữ học cấu trúc và ngữ dụng học.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là thu thập, miêu tả, phân loại và hệ thống hóa toàn diện các phương thức sử dụng ngôn ngữ trong kiểu nói lối Yên Huy. Công trình tập trung phân tích các đặc trưng ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp và cấu trúc hội thoại, đồng thời phân định ranh giới rạch ròi giữa nói lối với các thể loại tự sự dân gian khác như truyện tiếu lâm hay truyện trạng xứ Nghệ. Phạm vi không gian nghiên cứu được giới hạn tại xã Yên Huy, một vùng quê thuần nông trù phú giàu truyền thống khoa bảng với 38 vị tiến sĩ được khắc tên tại Văn Miếu Quốc Tử Giám. Phạm vi thời gian điền dã thu thập ngữ liệu thực tế được triển khai liên tục từ tháng 2 năm 2007 đến tháng 8 năm 2009.

Ý nghĩa của công trình thể hiện rõ qua việc cung cấp một hệ thống cứ liệu thực chứng chuẩn xác với 81 mẩu thoại tiêu biểu. Nghiên cứu chứng minh mật độ sử dụng từ ngữ địa phương đạt 27,42% và tỷ lệ câu đơn chiếm tới 84,09%, góp phần khẳng định giá trị bản sắc văn hóa phi vật thể và bổ sung nguồn tư liệu quý giá cho ngành phương ngữ học tiếng Việt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng nền tảng nghiên cứu dựa trên sự kết hợp chặt chẽ giữa ba lý thuyết ngôn ngữ học và văn hóa học nền tảng. Thứ nhất là lý thuyết về mối quan hệ biện chứng giữa ngôn ngữ và văn hóa, tiếp thu quan điểm văn hóa là phương diện sinh hoạt xã hội của học giả Đào Duy Anh và định nghĩa văn hóa phi vật thể của UNESCO. Quan điểm này khẳng định ngôn ngữ vừa là nơi lưu giữ, vừa là chất liệu kiến tạo nên các giá trị văn hóa cộng đồng. Thứ hai là lý thuyết giao tiếp khẩu ngữ và ngữ dụng học, tập trung phân tích diễn ngôn hội thoại hàng ngày như một hành động tương tác xã hội có chủ đích. Thứ ba là lý thuyết phương ngữ học tiếng Việt của giáo sư Hoàng Thị Châu, phân định tiếng Việt thành ba vùng phương ngữ lớn, trong đó phương ngữ Nghệ Tĩnh là tiểu vùng trung tâm mang nhiều dấu ấn ngữ âm cổ.

Khung lý thuyết vận dụng bốn khái niệm chuyên ngành then chốt. Khái niệm truyện tiếu lâm được xác định là thể loại tự sự hài hước dân gian nhằm mục đích mua vui hoặc phê phán thói hư tật xấu thông qua cốt truyện hoàn chỉnh. Khái niệm truyện trạng là những câu chuyện vui khai thác yếu tố phóng đại và kịch tính để giải tỏa căng thẳng lao động. Khái niệm nói lối Yên Huy được định nghĩa là hình thức sáng tác khẩu ngữ dân gian tức thời, dựa trên nghệ thuật bắt bẻ câu chữ, đảo nghĩa, tráo đổi khái niệm nhằm tạo ra sự bất ngờ hài hước ngay trong đối thoại mà không cần cốt truyện. Khái niệm từ địa phương Nghệ Tĩnh được hiểu là lớp từ vựng đặc thù có sự khu biệt về ngữ âm và ngữ nghĩa so với ngôn ngữ toàn dân, mang đặc trưng của hệ thống 5 thanh điệu trầm và 116 biến thể vần.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hai kênh ngữ liệu chính thống với tổng quy mô ban đầu là 110 mẩu chuyện. Kênh thứ nhất gồm 15 mẩu thoại được tác giả trực tiếp điền dã, phỏng vấn và ghi chép trung thực từ lời kể của người dân bản địa từ tháng 2 năm 2007 đến tháng 8 năm 2009. Kênh thứ hai kế thừa 95 mẩu chuyện từ công trình sưu tầm xuất bản năm 2006 của các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian. Từ tổng thể 110 tư liệu, tác giả tiến hành chọn mẫu có chủ đích để xác lập cỡ mẫu khảo sát chính thức gồm 81 mẩu chuyện tiêu biểu, loại bỏ 29 mẩu mang tính giai thoại chung chung nhằm bảo đảm tính thuần nhất của phong cách nói lối.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích định lượng kết hợp định tính xuất phát từ bản chất của ngôn ngữ học thực nghiệm. Tác giả sử dụng phương pháp thống kê, phân loại để lượng hóa toàn bộ 5.024 từ và 591 câu theo các tiêu chí từ loại, cấu tạo ngữ pháp và mục đích phát ngôn. Đồng thời, một mẫu ngẫu nhiên gồm 40 mẩu chuyện với 680 đơn vị từ loại địa phương được bóc tách chi tiết để xác định tần suất xuất hiện. Phương pháp miêu tả ngữ nghĩa và phân tích ngữ cảnh hội thoại được áp dụng nhằm tái hiện chính xác bối cảnh giao tiếp tự nhiên, giải mã cơ chế tâm lý và tư duy ngôn ngữ độc đáo của cư dân địa phương.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực nghiệm trên 81 mẩu chuyện nói lối Yên Huy với tổng dung lượng 5.024 từ và 591 câu đã đưa ra ba phát hiện ngôn ngữ học mang tính đột phá:

Thứ nhất, về dung lượng văn bản và cấu trúc độ dài, các mẩu thoại nói lối có xu hướng cô đọng tối đa để phục vụ khả năng ứng khẩu tức thì. Phân tích thống kê chỉ ra rằng mẩu chuyện có độ dài trung bình từ 6 đến 9 câu chiếm tỷ lệ cao nhất với 46,91% (38 mẩu), các mẩu chuyện ngắn từ 3 đến 5 câu chiếm 37,04% (30 mẩu). Tổng hợp lại, các mẩu thoại ngắn và trung bình chiếm tới 83,95% tổng số ngữ liệu khảo sát. Trong khi đó, các mẩu chuyện dài từ 10 đến 18 câu chỉ chiếm 16,05% (13 mẩu). Độ dài bình quân của một mẩu nói lối là 7,3 câu và 62 từ, chứng minh đây là hình thức đối đáp chớp nhoáng trong sinh hoạt thường nhật.

Thứ hai, về mật độ và chức năng của từ ngữ địa phương, nghiên cứu ghi nhận 1.377 từ địa phương trên tổng số 5.024 từ, chiếm tỷ trọng cao tới 27,42%. Đáng chú ý, từ địa phương phân bố tương đối đồng đều giữa hai ngữ cảnh giao tiếp: xuất hiện trong lời kể và lời dẫn thoại chiếm 53,10% (731 từ), trong khi xuất hiện trực tiếp trong lời đối đáp chiếm 46,90% (646 từ). Khảo sát chuyên sâu 40 mẩu chuyện cho thấy nhóm thực từ chiếm ưu thế vượt trội với 466 đơn vị (trong đó danh từ chiếm 294 từ, động từ chiếm 130 từ), gấp hơn 2,17 lần so với nhóm hư từ vốn chỉ đạt 214 đơn vị (trong đó phụ từ chiếm 170 từ).

Thứ ba, về đặc trưng ngữ pháp và mục đích nói, câu đơn chiếm vị trí áp đảo tuyệt đối với 84,09% (497/591 câu), câu ghép chỉ chiếm 14,04% (83 câu) và câu đặc biệt chiếm 1,87% (11 câu). Xét theo mục đích phát ngôn, câu tường thuật chiếm 72,08% (426 câu) giữ vai trò tạo lập bối cảnh, câu nghi vấn chiếm 15,40% (91 câu) đóng vai trò gài bẫy tư duy, câu cảm thán chiếm 10,65% (63 câu) bộc lộ phản xạ cảm xúc, và câu cầu khiến chiếm 1,90% (11 câu).

Thảo luận kết quả

Các kết quả định lượng trên có thể được trực quan hóa sinh động thông qua biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu từ loại với tỷ trọng thực từ chiếm 68,53% so với 31,47% của hư từ, cùng biểu đồ cột so sánh tương quan giữa câu đơn (84,09%) và câu ghép (14,04%). Sự chênh lệch rõ rệt này giải thích nguyên nhân vì sao nói lối Yên Huy lại có sức sống bền bỉ trong quần chúng lao động. Người dân địa phương không sử dụng những cấu trúc diễn ngôn phức tạp hay lập luận trừu tượng của phong cách chính luận, mà triệt để tận dụng các câu đơn ngắn gọn, kết hợp danh từ và động từ cụ thể gắn liền với đồng ruộng, sinh hoạt thôn dã để tạo nên sự sắc bén trong đối thoại.

Cơ chế tạo tiếng cười của nói lối Yên Huy hoàn toàn khác biệt với truyện tiếu lâm hay truyện Trạng Quỳnh. Nếu truyện cười truyền thống đòi hỏi kịch tính hóa sự kiện và tính cách nhân vật xuyên suốt cốt truyện, thì nói lối Yên Huy tạo bất ngờ bằng sự đảo lộn logic ngữ nghĩa ngay trong một phát ngôn. Người nói lối chủ động bắt bẻ đối phương bằng cách chuyển hóa nghĩa hàm ẩn thành nghĩa tường minh, hoặc đánh tráo nghĩa từ vựng toàn dân sang nghĩa thổ ngữ địa phương. Điển hình như việc hiểu chệch câu hỏi về số lượng dụng cụ thành tư thế làm việc, hay suy diễn con số biểu trưng thành số lượng vật lý cụ thể. Tiếng cười nảy sinh hoàn toàn tự nhiên, không mang tính đả kích thâm độc mà thể hiện trí thông minh, tinh thần lạc quan và bản lĩnh ứng biến tài tình của người dân xứ Nghệ.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả nghiên cứu thực nghiệm, luận văn đưa ra bốn nhóm giải pháp hành động cụ thể nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản ngôn ngữ độc đáo này:

Thứ nhất, xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa toàn diện về ngữ liệu nói lối Yên Huy. Viện Ngôn ngữ học chủ trì phối hợp cùng Trường Đại học Vinh triển khai thu âm, ghi hình và văn bản hóa 100% các mẩu đối thoại dân gian với đầy đủ chú giải ngữ âm, từ vựng và ngữ nghĩa chuẩn xác. Mục tiêu lưu trữ tối thiểu 150 mẩu thoại chất lượng cao trong hệ thống thư viện số quốc gia trong khung thời gian 12 tháng.

Thứ hai, phục dựng không gian sinh hoạt văn hóa dân gian truyền thống tại địa phương. Ủy ban nhân dân huyện Can Lộc và Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Tĩnh cần thành lập các câu lạc bộ nghệ thuật khẩu ngữ dân gian tại các làng xã vùng thượng Can Lộc. Đơn vị thực hiện cần đặt mục tiêu tổ chức sinh hoạt định kỳ hàng tháng, thu hút ít nhất 70% các nghệ nhân cao tuổi và trên 500 đoàn viên thanh niên tham gia trải nghiệm trong lộ trình 24 tháng.

Thứ ba, tích hợp ngữ liệu nói lối vào chương trình giáo dục địa phương. Phòng Giáo dục và Đào tạo Can Lộc chỉ đạo các trường trung học cơ sở và trung học phổ thông trên địa bàn đưa 15 đến 20 mẩu chuyện nói lối đặc sắc vào chuyên đề ngữ văn và hoạt động trải nghiệm văn hóa địa phương. Tiến độ thực hiện hoàn thành việc biên soạn tài liệu giảng dạy trong vòng 18 tháng, bảo đảm 100% học sinh trên địa bàn hiểu đúng giá trị ngôn ngữ quê hương.

Thứ tư, đẩy mạnh nghiên cứu liên ngành xã hội học ngôn ngữ và phương ngữ học. Các viện nghiên cứu và trường đại học cần mở rộng phạm vi khảo sát so sánh giữa nói lối Yên Huy với các phong cách trào phúng khác tại miền Bắc và Thừa Thiên Huế. Mục tiêu công bố từ 3 đến 5 công trình khoa học trên các tạp chí chuyên ngành uy tín trong giai đoạn 36 tháng tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và hệ thống dữ liệu của luận văn mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thiết thực cho bốn nhóm đối tượng trọng tâm sau:

Nhóm thứ nhất là các nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Ngôn ngữ học và Phương ngữ học. Luận văn cung cấp khung phương pháp luận chuẩn mực về khảo cứu khẩu ngữ điền dã và bộ số liệu thực nghiệm chi tiết về ngữ âm, từ vựng địa phương. Use case tiêu biểu là sử dụng làm tài liệu tham khảo để xây dựng các đề tài nghiên cứu về sự chuyển biến của phương ngữ Bắc Trung Bộ.

Nhóm thứ hai là các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, nhân học văn hóa và lịch sử địa phương. Công trình mang đến góc nhìn sâu sắc về tâm thức cộng đồng và nếp sinh hoạt làng xã cổ truyền vùng Can Lộc. Use case cụ thể là khai thác 81 mẩu thoại nguyên bản phục vụ công tác biên soạn địa chí văn hóa và tuyển tập văn học trào phúng dân gian.

Nhóm thứ ba là giáo viên bộ môn Ngữ văn tại các trường phổ thông trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh. Luận văn cung cấp nguồn ngữ liệu chuẩn xác đã được giải mã ngữ nghĩa đối chiếu với tiếng Việt toàn dân. Use case thực tế là ứng dụng trực tiếp vào việc thiết kế bài giảng giáo dục địa phương và bồi dưỡng tình yêu tiếng mẹ đẻ cho học sinh.

Nhóm thứ tư là các tác giả, biên kịch, nhà báo và người sáng tạo nội dung văn hóa nghệ thuật. Luận văn mở ra kho tàng đối đáp dí dỏm, nghệ thuật chơi chữ độc đáo và vốn từ vựng địa phương đặc sắc. Use case thiết thực là vận dụng để xây dựng lời thoại nhân vật chân thực, mang đậm chất liệu đời sống trong các tác phẩm văn học, sân khấu và phim ảnh.

Câu hỏi thường gặp

Nói lối Yên Huy có điểm gì khác biệt cốt lõi so với truyện cười và truyện trạng dân gian Việt Nam?

Điểm khác biệt căn bản nằm ở tính phi cốt truyện và tính ứng khẩu tức thời trong đời sống sinh hoạt thường nhật. Trong khi truyện cười và truyện trạng có kết cấu tự sự hoàn chỉnh với cốt truyện mở đầu, diễn biến và kết thúc, thì 83,95% mẩu nói lối Yên Huy chỉ là chuỗi đối thoại ngắn gọn từ 3 đến 9 câu, phát sinh ngẫu hứng khi người nói bắt bẻ câu chữ đối phương trong một tình huống cụ thể.

Tại sao khi sưu tầm và văn bản hóa nói lối lại bắt buộc phải giữ nguyên từ ngữ địa phương?

Khảo sát thực tế chỉ ra từ địa phương chiếm tới 27,42% tổng dung lượng từ vựng của các mẩu chuyện. Nếu phổ thông hóa các từ này, toàn bộ các thủ pháp nghệ thuật chơi chữ, đồng âm và biến thể thanh điệu trầm đặc thù của phương ngữ Nghệ Tĩnh sẽ bị triệt tiêu hoàn toàn, làm mất đi 100% phong vị tự nhiên và hiệu quả gây cười của lời thoại.

Tỷ lệ sử dụng câu đơn lên tới 84,09% phản ánh đặc trưng tư duy ngôn ngữ nào của cư dân bản địa?

Tỷ lệ 497 câu đơn trên tổng số 591 câu phản ánh lối tư duy trực diện, nhanh nhạy và phong cách khẩu ngữ gãy gọn của người lao động nông thôn. Dung lượng bình quân mỗi mẩu thoại chỉ đạt 7,3 câu, đòi hỏi cấu trúc câu hai thành phần đề ngữ và thuyết ngữ rõ ràng để người nghe dễ dàng nắm bắt thông tin và tung đòn phản ứng ngôn từ bất ngờ.

Nhóm từ loại nào của phương ngữ Nghệ Tĩnh đóng vai trò nòng cốt trong các mẩu đối đáp nói lối?

Nhóm thực từ giữ vai trò trung tâm với 466 đơn vị trong mẫu khảo sát 40 truyện, trong đó danh từ chiếm 294 từ và động từ chiếm 130 từ. Các danh từ chỉ vật thể nông nghiệp và động từ hành động đời thường tạo nên điểm tựa hiện thực vững chắc, giúp người nói lối dễ dàng thực hiện thao tác đánh tráo khái niệm và chuyển hướng ngữ nghĩa.

Luận văn đóng góp như thế nào cho công tác bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể tại Hà Tĩnh?

Luận văn cung cấp hệ thống cứ liệu khoa học tin cậy gồm 81 mẩu thoại đã được phân tích định lượng toàn diện, giúp định hình rõ nét một phong cách khẩu ngữ trào phúng độc nhất vô nhị. Đây là nguồn tài liệu chuẩn mực hỗ trợ đắc lực cho việc lập hồ sơ khoa học đề nghị công nhận di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia trong thời gian tới.

Kết luận

Tổng kết lại, công trình nghiên cứu đã đạt được những kết quả học thuật quan trọng sau:

• Khảo cứu toàn diện 81 mẩu thoại nói lối Yên Huy tiêu biểu với quy mô 5.024 từ và 591 câu, xác lập cơ sở thực nghiệm vững chắc cho phong cách khẩu ngữ trào phúng xứ Nghệ.
• Làm sáng tỏ mật độ từ ngữ địa phương chiếm 27,42% cùng vai trò chủ đạo của 466 thực từ trong việc kiến tạo ngữ cảnh đối đáp sinh động.
• Chứng minh đặc trưng ngữ pháp tối giản với 84,09% câu đơn và 83,95% mẩu thoại ngắn, trung bình, phục vụ tối ưu cho phản xạ ngôn ngữ tức thời.
• Phân định rõ nét ranh giới lý thuyết giữa nói lối phi cốt truyện với các thể loại tự sự dân gian như truyện tiếu lâm và truyện trạng.
• Cung cấp nguồn tư liệu điền dã quý báu được thu thập công phu trong 30 tháng, làm giàu thêm kho tàng phương ngữ học và văn hóa học dân gian Việt Nam.

Trong lộ trình từ 12 đến 24 tháng tới, việc số hóa toàn diện kho ngữ liệu và đưa vào ứng dụng trong chương trình giáo dục địa phương cần được ưu tiên triển khai đồng bộ. Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và quý cơ quan quan tâm hãy khai thác ngay nguồn tài liệu học thuật giá trị này để phục vụ hiệu quả cho các dự án nghiên cứu ngôn ngữ và bảo tồn văn hóa truyền thống.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Tr-êng ®¹i häc vinh -------------- NguyÔn xu©n anh ®Æc ®iÓm ng«n ng÷ kiÓu nãi lèi yªn huy (Can léc, hµ tÜnh) Chuyªn ngµnh: Ng«n ng÷ häc M· sè: 60.01 Tãm t¾t LuËn v¨n th¹c sÜ ng÷ v¨n Vinh - 2009 1 më ®Çu 1. Ng«n ng÷ trong giao tiÕp hµng ngµy lµ thø ng«n ng÷ sinh ®éng, thÓ hiÖn hån nhiªn mäi t- t-ëng, t×nh c¶m cña con ng-êi trong mäi mÆt cña cuéc sèng. ë mäi lµng quª th«n b¶n ViÖt Nam, tõ ngµn x-a ®· cã vµ hiÖn vÉn ®ang tån t¹i nhiÒu s¸ng t¸c vÇn ®iÖu d©n gian (th¬ ca, hß vÌ), nhiÒu c©u chuyÖn cæ (chuyÖn cæ tÝch, tiÕu l©m, ngô ng«n), nhiÒu lèi nãi ®éc ®¸o (nãi tôc, nãi tr¹ng, nãi lèi). §ã lµ nh÷ng vèn quý cÇn ®-îc tiÕp tôc s-u tÇm, t×m hiÓu, giíi thiÖu ®Ó chóng kh«ng mai mét theo thêi gian, ®Ó chóng trë thµnh tµi s¶n v¨n ho¸ tinh thÇn ®ång hµnh cïng hiÖn t¹i vµ gãp phÇn h÷u hiÖu x©y dùng t-¬ng lai bÒn v÷ng, tèt ®Ñp.

Trªn ®Êt n-íc ta cã rÊt nhiÒu kiÓu giao tiÕp sö dông ng«n ng÷ ®éc ®¸o, næi danh. ë ngoµi miÒn B¾c, huyÖn Tam N«ng nay lµ huyÖn Tam Thanh, tØnh VÜnh Phóc cã lµng V¨n Lang næi tiÕng víi nh÷ng c©u chuyÖn c-êi rÊt thó vÞ. Vµo Thõa Thiªn - HuÕ cã lµng tr¹ng Huúnh C«ng T©y, thuéc x· VÜnh Tó, huyÖn VÜnh Linh. ë miÒn Trung trung bé, ng-êi Qu¶ng Nam còng ®-îc mÖnh danh lµ ng-êi hay c-êi nh-ng lµ tiÕng c-êi th©m trÇm s©u s¾c… Xø NghÖ còng rÊt nhiÒu vïng, nhiÒu lµng x· quen nãi tr¹ng, t¹o nªn mét phong c¸ch nãi tr¹ng: Tr¹ng xø NghÖ.

§i vµo nghiªn cøu nãi lèi Yªn Huy (NLYH), chóng t«i thÊy, ®©y lµ mét kiÓu giao tiÕp ng«n ng÷ mang tÝnh ®Æc thï, tiªu biÓu cho c¸ch nãi tr¹ng xø NghÖ. Nãi lèi ë vïng Yªn Huy (thuéc huyÖn Can Léc, tØnh Hµ TÜnh), ®· cã tõ rÊt l©u, ®· thµnh mét hiÖn t-îng tù nhiªn, quen thuéc, phæ biÕn. §Õn vïng quª nµy ta b¾t gÆp ng-êi giµ hay trÎ nhá, nam hay n÷ ai ai còng cã kh¶ n¨ng nãi lèi vµ nãi lèi ë mäi lóc mäi n¬i. Cã nhiÒu ng-êi nãi lèi rÊt giái, rÊt tù nhiªn; nhiÒu c©u chuyÖn nãi lèi tuy ng¾n gän nh-ng rÊt thó vÞ, s©u s¾c.

VÒ mÆt ng«n ng÷, nãi lèi gîi ra nhiÒu ®iÒu cÇn t×m hiÓu vÒ kh¶ n¨ng vËn dông, khai th¸c c¸c yÕu tè ng÷ ©m, ng÷ nghÜa, ng÷ ph¸p; vÒ mÆt 2 v¨n ho¸, nãi lèi còng chøa ®ùng nhiÒu mÆt cÇn ®-îc nghiªn cøu vÒ phong tôc, thãi quen sinh ho¹t trong v¨n ho¸ giao tiÕp ë lµng quª ViÖt Nam. Tõ n¨m 1948, b¸o c¸o “Chñ nghÜa M¸c vµ vÊn ®Ò v¨n ho¸ ViÖt Nam” ®· nªu râ: “Bªn c¹nh v¨n ho¸ chÝnh thèng cña c¸c thêi ®¹i, cã c¶ mét nÒn v¨n ho¸ nh©n d©n cßn l-u l¹i ë ph-¬ng ng«n, ng¹n ng÷, ca dao, cæ tÝch, tranh gµ lîn…V¨n ho¸ nµy t¶ sù phÊn ®Êu cña ng­êi s¶n xuÊt (lµm ruéng, lµm thî), lßng mong mái hay chÝ ph¶n kh¸ng cña d©n, chÕ giÔu mª tÝn hñ tôc hay khuyªn r¨n ®iÒu thiÖn. §ã lµ mét kho tµng rÊt quý mµ c¸c nhµ v¨n ho¸, sö häc vµ kh¶o cæ n-íc ta cßn ph¶i dµy c«ng t×m bíi míi hiÓu hÕt ®­îc” (9; tr. ViÖc s-u tÇm, t×m hiÓu nãi lèi lµ cÇn thiÕt, phï hîp víi chñ tr-¬ng b¶o tån vèn v¨n ho¸ d©n gian, v¨n ho¸ truyÒn thèng cña d©n téc.

Trªn ®©y lµ nh÷ng lÝ do chÝnh ®Ó chóng t«i thùc hiÖn ®Ò tµi “§Æc ®iÓm ng«n ng÷ kiÓu nãi lèi Yªn Huy (Can Léc, Hµ TÜnh)”. Ph¹m vi, môc ®Ých vµ nhiÖm vô cña ®Ò tµi 2. Ph¹m vi cña ®Ò tµi §Ò tµi nµy tËp trung vµo nghiªn cøu NLYH dùa vµo nguån t- liÖu thu thËp ®-îc tõ ®Þa ph-¬ng. Mçi mÈu chuyÖn ®Òu ®-îc ng-êi d©n thuËt l¹i, kÓ l¹i vµ chóng t«i ghi gÇn nh- lµ trung thµnh, s¸t víi c¸ch nãi (ph¸t ©m, tõ ng÷) cña ng-êi kÓ.

Bªn c¹nh tõ ®Þa ph-¬ng xuÊt hiÖn trong v¨n b¶n, chóng t«i chó tõ toµn d©n bªn c¹nh ®Ó ng-êi ë c¸c vïng kh¸c dÔ hiÓu. Môc ®Ých Nghiªn cøu ®Ò tµi nµy, luËn v¨n nh»m t×m hiÓu mét sè ®Æc tr-ng ng«n ng÷ thÓ hiÖn trong c¸ch nãi lèi Yªn Huy, lµm râ sù ho¹t ®éng cña ph-¬ng ng÷ NghÖ TÜnh, qua ®ã gãp phÇn nghiªn cøu ®Æc tr-ng ng«n ng÷ trong giao tiÕp. NhiÖm vô - S-u tÇm t- liÖu vÒ nãi lèi Yªn Huy. - Ph©n lo¹i c¸c t- liÖu.

- Miªu t¶, tæng hîp c¸c ph-¬ng thøc, c¸ch thøc tæ chøc ng«n ng÷, kh¸i qu¸t b»ng c¸c m« h×nh trong kiÓu nãi lèi Yªn Huy. 3 - So s¸nh gi÷a nãi lèi Yªn Huy víi truyÖn tr¹ng, truyÖn vui ë c¸c vïng kh¸c nh- truyÖn Tr¹ng Quúnh, truyÖn c-êi. Ph-¬ng ph¸p nghiªn cøu: Trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn ®Ò tµi, chóng t«i sö dông nhiÒu ph-¬ng ph¸p ®éc lËp hoÆc phèi hîp chóng l¹i ®Ó triÓn khai c¸c luËn ®iÓm trong ®Ò tµi. C¸c ph-¬ng ph¸p chñ yÕu lµ: 3.

Ph-¬ng ph¸p s-u tÇm, thèng kª, ph©n lo¹i Chóng t«i ®· tiÕn hµnh s-u tÇm t¹i ®Þa ph-¬ng nh÷ng mÈu chuyÖn nãi lèi hµng ngµy, ghi chÐp l¹i. Sau ®ã, kÕt hîp víi c¸c mÈu chuyÖn ®· ®-îc c«ng bè, chóng t«i tËp hîp chóng l¹i, tiÕn hµnh ph©n lo¹i theo tõng tiªu chÝ nhÊt ®Þnh. Ph-¬ng ph¸p miªu t¶ LuËn v¨n ®i vµo miªu t¶ c¸c kiÓu nãi lèi, c¸c c¸ch sö dông tõ ng÷ trong nãi lèi th«ng qua viÖc dùng l¹i, thuËt l¹i c¸c ng÷ c¶nh cña nãi lèi. Ph-¬ng ph¸p tæng hîp LuËn v¨n ph©n tÝch, kh¸i qu¸t mét sè ph-¬ng thøc sö dông ng«n ng÷ mµ nãi lèi hay dïng nh»m lµm râ trÝ tuÖ d©n gian, ®Æc thï cña NLYH.

LÞch sö vÊn ®Ò Trong giao tiÕp hµng ngµy, ng-êi ta kh«ng chØ dïng ng«n ng÷ ®Ó truyÒn ®¹t th«ng tin mµ cßn dïng ®Ó gi¶i trÝ, vui ®ïa, giao ®·i víi nhau. Cuéc sèng lu«n cã tiÕng c-êi. Trong v¨n häc d©n gian, cã mét bé phËn ph¶n ¸nh ho¹t ®éng giao tiÕp Êy, chÝnh lµ tiÕng c-êi d©n gian, tËp hîp l¹i thµnh truyÖn d©n gian, gäi b»ng nhiÒu tªn: truyÖn c-êi, truyÖn tiÕu l©m, truyÖn hµi, truyÖn tr¹ng, trµo phóng… §· cã mét sè c«ng tr×nh s-u tÇm, giíi thiÖu hay nghiªn cøu vÒ truyÖn c-êi trªn thÕ giíi còng nh- ë ViÖt Nam. Riªng ë n-íc ta, viÖc s-u tÇm truyÖn c-êi ®· cã tõ l©u, nhiÒu t¸c gi¶ ®· cã c«ng trong viÖc tËp hîp tiÕng c-êi d©n gian thµnh nh÷ng quyÓn s¸ch dµy dÆn, c«ng phu.

Cã thÓ kÓ nh÷ng quyÓn s¸ch s-u tÇm tiªu biÓu nh-: TruyÖn kh«i hµi (Tr-¬ng VÜnh Ký, Sµi Gßn- 1882), ChuyÖn gi¶i buån 4 (Huúnh TÞnh Cña, Sµi Gßn- 1904), Kh«i hµi thó vÞ (TrÇn V¨n Tý, Sµi Gßn- 1916), §Ó mua vui (NguyÔn ¤n Nh-, Hµ Néi-1929), TiÕu l©m ViÖt Nam (NguyÔn Hång Phong, Hµ Néi- 1956)… GÇn ®©y, truyÖn c-êi vÉn ®-îc mét sè t¸c gi¶ tiÕp tôc s-u tÇm giíi thiÖu, nh-: TiÕng c-êi d©n gian ViÖt Nam (Tr-¬ng ChÝnh & Phong Ch©u, Hµ néi-1997), TiÕng c-êi d©n gian hiÖn ®¹i (Lª Minh Quèc, Hµ néi-2005), ChuyÖn vui ch÷ nghÜa; Ng÷ liÖu v¨n häc d©n gian trong d¹y häc tiÕng ViÖt (NguyÔn V¨n Tø, 2004), Nh÷ng c©u chuyÖn hµi h-íc trÝ tuÖ (ViÖt Th-, 2008), Nãi lèi Yªn Huy (Phan Th- HiÒn & T¹ Kim Kh¸nh, 2006)… Tõ nh÷ng t- liÖu cã ®-îc, chóng t«i chØ xin ®iÓm qua mét sè t¸c gi¶ bµn vÒ truyÖn c-êi, nh÷ng lêi bµn ®ã Ýt nhiÒu cã liªn quan ®Õn ®Ò tµi mµ chóng t«i ®ang t×m hiÓu, qua ®ã thÊy ®-îc kÕt qu¶ cña viÖc t×m hiÓu truyÖn c-êi vµ mét sè c¸ch ®¸nh gi¸ vÒ lo¹i nµy trong giíi nghiªn cøu, qua ®ã gãp phÇn ®Þnh h-íng c¸ch ph©n tÝch lÝ gi¶i h×nh thøc nãi lèi mµ chóng t«i ®ang xem xÐt… - T¸c gi¶ Tr-¬ng ChÝnh vµ Phong Ch©u cho r»ng, tiÕng c-êi d©n gian cã hai lo¹i: lo¹i tiÕng c-êi phª ph¸n vµ lo¹i tiÕng c-êi hµi h-íc. TruyÖn hµi h-íc th-êng khai th¸c nh÷ng hiÖn t-îng tr¸i tù nhiªn, biÓu hiÖn qua mét lêi nãi, mét hµnh ®éng hay mét hoµn c¶nh. C¸c truyÖn c-êi ®Òu sö dông hai biÖn ph¸p g©y c-êi c¬ b¶n lµ phãng ®¹i vµ kÞch tÝnh. VÒ h×nh thøc, cã lo¹i truyÖn c-êi dµi, cã nh©n vËt, cã cèt truyÖn, cã lo¹i truyÖn c-êi ng¾n, ®¬n gi¶n (7, tr.

- NguyÔn Tu©n ®¸nh gi¸ vÒ truyÖn tiÕu l©m: TruyÖn tiÕu l©m nµo cña ViÖt Nam “còng ®­îm mét tiÕng c­êi, mçi truyÖn mét vÎ c­êi, ë truyÖn nµy th× tiÕng c-êi bËt lß xo mµ tung lªn, ë truyÖn kia th× tiÕng c-êi nh- cèt m×n næ chËm…T×m thÊy ë truyÖn tiÕu l©m mét khoÐ c­êi, mét nÐt c­êi, mét khÝa c¹nh cña c¸i c-êi nhiÒu tÝnh vÖ sinh vµ vui sèng. Nh-ng theo t«i nghÜ, cßn t×m thÊy ë tiÕu l©m mét c¸i g× cã tÝnh chÊt kü thuËt vµ nghÖ thuËt viÕt truyÖn ng¾n thËt ng¾n n÷a. NhiÒu truyÖn tiÕu l©m ng¾n kh«ng tíi m-êi 5 dßng…Sª-khèp næi tiÕng v× nh÷ng truyÖn ng¾n hãm hØnh viÕt rÊt ng¾n. Nh-ng nãi chung, so víi truyÖn vui tiÕu l©m th× Sª-khèp vÉn cø lµ ng-êi dµi dßng vÒ truyÖn ng¾n.

- Mét sè luËn v¨n còng ®Ò cËp ®Õn truyÖn c-êi, nh- NguyÔn ThÞ Th©n t×m hiÓu ph-¬ng thøc g©y c-êi trong truyÖn c-êi ViÖt Nam (1998), Phan ThÞ V©n Anh so s¸nh c¸c c¸ch sö dông tõ ng÷, c¸c kiÓu g©y c-êi trong tiÕng Anh vµ tiÕng ViÖt (2007), NguyÔn ThÞ Thu H-¬ng kh¶o s¸t hiÖn t-îng ch¬i ch÷ trong truyÖn d©n gian xø NghÖ (2007)… - VÒ nãi lèi ë vïng Yªn Huy: ®©y lµ mét kiÓu nãi kh¸ phæ biÕn ë vïng Yªn Huy thuéc huyÖn Can Léc, tØnh Hµ TÜnh; ®ã lµ c¸c mÈu chuyÖn cã pha yÕu tè g©y c-êi trong giao tiÕp hµng ngµy. GÇn ®©y, c¸c t¸c gi¶ Phan Th- HiÒn - T¹ Kim Kh¸nh ®· s-u tÇm, giíi thiÖu c¸c mÈu chuyÖn vÒ nãi lèi tËp hîp trong cuèn " Nãi lèi Yªn Huy" (NXB V¨n ho¸ D©n téc, 2006). Cuèn s¸ch ®· s-u tÇm ®-îc 95 mÈu chuyÖn nãi lèi vµ 112 chuyÖn ®-îc ng-êi d©n Yªn Huy truyÒn kÓ (cã thÓ cã nh÷ng chuyÖn kh«ng ph¶i cña ng-êi Yªn Huy). §©y lµ sù cè g¾ng ®¸ng tr©n träng cña hai t¸c gi¶ n÷.

Cã thÓ nãi, nh÷ng mÈu chuyÖn nãi lèi tiªu biÓu ®· ®-îc ®-a vµo giíi thiÖu trong cuèn s¸ch. ChØ tiÕc r»ng, khi v¨n b¶n ho¸ c¸c mÈu chuyÖn nãi lèi c¸c t¸c gi¶ ®· phæ th«ng ho¸ tõ ng÷ nªn khi ®äc gi¶m sù thó vÞ ®i nhiÒu so víi khi ®-îc nghe trùc tiÕp ng-êi Yªn Huy kÓ. MÆt kh¸c, ®©y lµ mét cuèn s¸ch dõng l¹i ë môc ®Ých s-u tÇm, giíi thiÖu chø ch-a ph¶i lµ c«ng tr×nh nghiªn cøu chuyªn s©u vÒ ®Æc ®iÓm ng«n ng÷ kiÓu NLYH. Dù kiÕn ®ãng gãp cña ®Ò tµi - Qua ®Ò tµi nµy, luËn v¨n kh¶o s¸t kÜ vµ hÖ thèng kiÓu NLYH, nªu vµ ph©n tÝch c¸c ph-¬ng thøc sö dông ng«n ng÷ nãi lèi, gi¶i thÝch râ c¨n nguyªn cña kiÓu nãi lèi, qua ®ã gãp phÇn nghiªn cøu ph-¬ng ng÷, thæ ng÷, t×m hiÓu c¸c sinh ho¹t v¨n ho¸ thÓ hiÖn trong giao tiÕp cña nh©n d©n.