mở đầu là hai câu thơ đề từ nói về sự ra đời của Tôn Ngộ Không. Các hồi sau cũng lần lượt có những câu đề từ tóm tắt nội dung của từng chương như vậy. Tiểu thuyết có kết cấu chương hồi xây dựng tinh cách và nhân vật thông qua hệ thống hành động, cử chỉ. Nghĩa là từ những hành động và cách xử sự mà người ta có thé nhận ra đâu là tính cách nổi bật, đặc trưng nhất của nhân vật.
Nếu như kết cấu chương hồi tập trung khai thác tính cách nhân vật qua hành động, cử chỉ thì kế? cấu tâm ly lại xây dựng tính cách, hình tượng nhân vat chủ yếu qua những diễn biến, phát triển trong tâm lý. Những vận động bên trong, từ suy nghĩ, cảm nhận của nhân vật chính, tương tác với sự vận động tâm lý của các nhân vật khác tạo nên diễn biến cho toàn bộ câu chuyện. Tiểu thuyết Bà Bovary của Flaubert đã xây dựng nên hình ảnh, cuộc đời, số phận của một người phụ nữ trên dòng tâm lý của nhân vật chính - Emma. Emma, một phụ nữ lãng mạn, luôn khát khao tìm được một người đàn ông lý tưởng, được vượt khỏi những điều tầm thường, tẻ nhạt của cuộc sông, đê rôi khi that vọng sâu sắc với những gì xung quanh minh, 11 nang tìm đến cái chết.
Flaubert đã dùng lời kê gián tiếp dé hé 16 dòng tâm tư, những suy tưởng của nhân vật, từ qua tâm lý, tính cách của nhân vật tự bộc lộ, vận động, đưa tiểu thuyết đi hết chặng đường của các tình tiết. Nhà văn Mỹ Hemingway cũng xây dựng cuốn tiêu thuyết Ong già và biển cả của minh với lỗi kết cau tâm lý. Tương tự, Sống mòn của Nam Cao cũng đào sâu vào những băn trở, băn khoăn và những diễn biến tâm ly của nhân vật chính — Thứ. Như vậy, kết cấu tâm lý đòi hỏi nha văn di sâu vao nội tâm của nhân vật, đôi khi, tâm lý nhân vật cũng phần nào thé hiện suy nghĩ mang tính trải nghiệm của chính tác giả về cuộc sống, về những van dé của con người, xã hội và lịch sử.
Một loại kết cau nữa mà chúng ta thường thay ở tiêu thuyết, đó là kết cấu don tuyến. Kết cau đơn tuyến chỉ có một tuyến nhân vật — thường đó cũng là nhân vật chính và là trung tâm của tiểu thuyết. Nhân vật chính này đôi khi là chính tác giả nhập thân dé kê lại những câu chuyện có thật đã xảy ra trong cuộc đời mình, kê lại những gi mình đã chứng kiến bên ngoài cuộc sống (Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng là một ví dụ. Dé là cuộc đời của chính tác giả cùng những suy nghĩ, xúc cảm và tất cả những câu chuyện của thời bé thơ).
Hoặc, cũng có khi, tác giả không hoàn toàn hóa thân vào nhân vật, mà chỉ đơn giản xây dựng nên một nhân vật chính, dé cho nhân vật chính ấy tự ké lại câu chuyện cuộc đời họ, và những tinh tiết trong tiêu thuyết là sự hư cấu, tưởng tượng. Thông qua đó, tác giả nhằm nêu bật tư tưởng chủ đạo của tác phẩm. Bên cạnh kết cau đơn tuyến là kế cau song tuyến. Nếu như kết cau đơn tuyến chỉ có một tuyến nhân vật, thì kết cấu song tuyến bao gồm hai tuyến nhân vật xuất hiện song song với nhau trong cùng một tác phẩm - hoặc đối nghịch, phản chiếu nhau, hoặc hỗ trợ và đối chiếu lẫn nhau.
Với trường hợp hai tuyến nhân vật xuất hiện đối nghịch nhau, thường mỗi tuyến đại diện cho một lực lượng: xấu và tốt, thiện và ác, bóc lột và bị bóc lột. Rất nhiều tiêu thuyết thuộc thời kỳ văn học hiện thực phê phán Việt Nam 30-45 hoặc văn học kháng chiến Việt Nam thế kỷ XX 12 xoáy sâu vào kiêu kêt câu này, vì nó nêu bật được sự đôi lập giữa các tuyên nhân vật: nông dân - phong kiên, đàn áp - bị đàn áp; quân ta - quân thù, tính chính nghĩa - phi nghĩa của cuộc chiên. Trường hợp hai tuyến nhân vật có tác dụng đối chiếu nhau, thì nỗi bật là ở tiểu thuyết Anna Karenina của nhà văn L. Hai tuyến nhân vật (Anna - VrônxkI và Lévin - Kitti) đứng cạnh nhau, tác động, đối chiếu lẫn nhau không chỉ “trong mối xung đột xã hội mà còn cả trong sự đồng nhất về những hoàn cảnh nghệ thuật cụ thể cùng phát triển trên một đề tài theo cùng một chủ đề chung” [19, tr.Ermilôp thì “Anna chết trong cái thực tế không có tình yêu, còn Lêvin cố tìm kiếm những con đường di tới sự xác lập một thực tế có tình yêu thương” [19, tr.
Một loại kêt câu nữa xuât hiện trong các bộ tiêu thuyết đô sộ, mang âm hưởng sử thi, đó là két câu đa tuyên. Ở lôi kêt câu này, tiêu thuyêt mang nhiêu chủ đê, nhiêu tuyên nhân vật, bao chứa trong nó là cả một hiện thực xã hội rộng lớn, có tính chất khái quát. Nhiều khi, nó còn bao chứa trong mình cả một thời kỳ lịch sử. Một số tác phẩm thuộc hình thức kết câu này, đó là Séng Đông êm dém của nhà văn Nga Mikhail Aleksandrovich Sholokhov, Chiến tranh và hòa bình của L.Tolstoi, Con đường đau khổ của A.Tolstoi, hay VØ bờ của Nguyễn Đình Thi.
Với lối kết cầu đa tuyên, nhà văn đưa được vào tiêu thuyết của mình vô van sự kiện, và xây dựng được nên nhiều hình tượng, tư tưởng, chủ dé khác nhau. Tư tưởng chủ đạo trong Chiến tranh và hòa bình của L.Tolstoi được tập trung thê hiện qua biến cố lich sử trọng đại — cuộc chiến tranh Vệ quốc năm 1812; bên cạnh đó còn là chủ đê về giai cap quý tộc Nga trong và sau chiên tranh. Ngoài ra, còn một số hình thức kết cấu khác như kết cấu luận đề, kết cấu theo trục năm ngang. Tat cả những hình thức kết cau này đã tạo nên bức tranh đa dang, phong phú về mặt hình thức cho thé loại tiểu thuyết.
13 Nhận xét về kết cấu của một số tiểu thuyết trong thé ki XX, Erenbourg cho rằng: "Tiêu thuyết của thời đại ta có nhiều chỗ khác với tiêu thuyết thé ki XIX vốn xây dựng trên lịch sử một con người hay một gia đình. Trong tiêu thuyết hiện đại có nhiều nhân vật hơn, số phận của họ đan chéo vào nhau, nhà văn thường hay đưa người đọc từ thành phố này sang thành phố khác, đôi khi đi sang một nước khác nữa, cách kết cấu khiến ta nghĩ tới sự luân phiên của những đoạn cận cảnh với những cảnh quan chúng trên man ảnh" [55]. Như vậy, sự phát triển của tiêu thuyết, qua các giai đoạn (mà dấu mốc quan trọng là thế kỷ XIX) cho đến hiện tại đã trải qua nhiều biến đổi. Đôi khi, trong cùng một tác phâm có sự kết hợp, giao thoa lẫn nhau giữa các hình thức kết cau.
Đặc điểm này tạo nên bức tranh sinh động cho tiêu thuyết, giúp người đọc khám phá nhân vật và cốt truyện theo đa chiều, đa hướng. Kết cấu tiểu thuyết Milan Kundera Như bên trên chúng ta đã tìm hiểu, tiểu thuyết mang trong mình nhiều hình thức kết cầu khác nhau. Mỗi hình thức kết cau có một đặc điểm, ưu thế (và thậm chí cả hạn chê) riêng. Việc khám phá, tìm hiểu các hình thức kết cấu tiêu thuyết hiện đại không đơn giản, bởi thực tế bản thân sự sáng tạo văn học là vô cùng phong phú, đôi khi có sự pha trộn giữa nhiều hình thức kết cau khác nhau.
Với các tiểu thuyết (và cả truyện ngăn) của M.Kundera, việc tìm ra một kết cau chính xác cho từng tác phẩm cũng không hè dé dàng. Có lúc ta nhận ra kiểu kết cầu đơn tuyến, song tuyến hay đa tuyến, nhưng cũng có lúc là sự kết hợp của nhiều loại kết cấu khác nhau trong cùng một tác phẩm. Tuy nhiên, có một đặc điểm chung thống nhất giữa các tác phâm của M.Kundera, đó là dù có theo hình thức kết cầu nao, thì trong cùng một tác phẩm, các tuyến nhân vật, các câu chuyện (tưởng như) rời rạc, không liên quan gì đến nhau ấy luôn hướng đến một chủ đề nhất định. Ví dụ trong tiêu thuyết Sw bat nr, bảy chương mang bảy chủ đề khác nhau, nhưng chúng lại 14 hướng tới chủ dé chung bao quát cả tác pham, đó là sự bat tử.
Nhu nhà văn từng bộc bạch: “Tôi luôn xây dựng chúng (truyện ngắn, tiểu thuyết) ở hai mức: ở mức thứ nhất, tôi dựng câu chuyện tiểu thuyết; bên trên, tôi triển khai các chủ đề. Các chủ đề được trau chuốt không ngừng trong và bởi câu chuyện tiểu thuyết” [37, p.4] Tìm hiểu kết cau các tác phẩm của M.Kundera, người ta đã nhận ra có những nét đặc trưng tiêu biểu, nó đánh dấu sự khác biệt của ông với rất nhiều nhà văn khác. Trong phan thứ tư của cuốn Nghé thuật tiểu thuyết, nhà văn cũng có riêng một bai Tro chuyện về nghệ thuật kết cấu trong tác phẩm của một số nhà văn khác, và về chính những tác phẩm của mình. Có thể nói, phần 7rd chuyện về nghệ thuật kết cấu này đã làm sáng tỏ toàn bộ quan điểm và những thủ pháp của nhà văn về mặt kết cầu tác phẩm.
Bởi vậy, chúng tôi sẽ không nghiên cứu kết cấu tiểu thuyết (và sơ qua một vài truyện ngắn) của M.Kundera theo những mô tip các hình thức kết cấu quen thuộc, truyền thống như đã phân tích ở phan trên. Bởi như chính nhà văn đã khang định, thì “không nên coi kết câu như một khuôn mẫu có trước, được trao cho tác gia dé anh lap đầy vào đấy bang sáng chế của anh; kết cau phải là một phát minh, một phát minh cầm cố toàn bộ tính độc đáo của tác giả” [37, p. Vì thế, chúng tôi sẽ chỉ đi sâu vào các yếu tố, đặc điểm về kết câu làm nên sự riêng biệt độc đáo của M. Kêt câu con sô 7 — kết cau âm nhac Dễ nhận thấy kiểu kết cấu đặc trưng của M.Kundera, đó là kết cấu con số 7 — con số gắn với bảy not nhạc trong âm nhạc.
Lý giải hiện tượng này không khó, hãy nghe chính nhà văn chia sẻ: “Các cuốn tiểu thuyết của tôi là những biến tấu của một kiến trúc chung cơ sở trên số bay” [37, p.Kundera, ông thật sự không hề ngạc nhiên nếu như mỗi khi hoàn thành một cuốn sách nào đó, hầu hết chúng đều kết thúc với 7 chương, 7 phần (đối với tiểu thuyết) và 7 truyện ngắn (đối với tuyển tập truyện ngăn).