Công ước Berne và Việc Thực Hiện Trong Lĩnh Vực Xuất Bản Ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ussh công ước berne và việc thực hiện trong lĩnh vực xuất bản ở việt nam, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong

• Tác giả: Phạm Thị Hương Giang
• Người hướng dẫn: TSKH. Lương Văn Kế
• Trường học: Đại học quốc gia hà nội Trường đại học khoa học xã hội và nhân văn
• Chuyên ngành: Quan Hệ Quốc Tế
• Đề tài: Công Ước Berne Và Việc Thực Hiện Trong Lĩnh Vực Xuất Bản Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Bảng các chữ viết tắt
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Mục đích, ý nghĩa của đề tài
• 0.2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Kết cấu của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: Lịch sử hình thành và phát triển của Công ước Berne
• 1.1. Lịch sử hình thành Công ước Berne
• 1.1.1. Nguồn gốc hình thành đạo luật bản quyền
• 1.1.2. Từ Đạo luật Anne đến Công ước Berne
• 1.1.3. Công ước Berne và các điều ước quốc tế liên quan đến quyền tác giả
• 1.1.4. Nội dung Công ước Berne - Công ước quốc tế về bảo hộ các tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học
• 1.1.5. Khái niệm về quyền tác giả và bảo hộ quyền tác giả
• 1.1.6. Nội dung chủ yếu của Công ước Berne. Sự cần thiết của Việt Nam gia nhập Công ước Berne
• 2. CHƯƠNG 2: Ngành Xuất bản Việt Nam trước xu thế toàn cầu hóa về bảo hộ quyền tác giả
• 2.1. Vài nét khái quát về ngành Xuất bản Việt Nam
• 2.2. Quá trình hình thành và phát triển của ngành Xuất bản Việt Nam
• 2.3. Quan hệ hợp tác quốc tế của ngành Xuất bản Việt Nam hiện nay
• 2.4. Cơ sở pháp lý và thực tiễn quyền tác giả ở Việt Nam trong tiến trình gia nhập Công ước Berne
• 2.4.1. Những quy định pháp lý về quyền tác giả ở Việt Nam
• 2.4.2. Quyền tác giả trong lĩnh vực xuất bản ở Việt Nam trước khi gia nhập Công ước Berne
• 2.4.3. Thiết lập quan hệ hợp tác quốc tế về quyền tác giả giữa Việt Nam và các nước
• 3. CHƯƠNG 3: Tình hình thực hiện Công ước Berne trong lĩnh vực Xuất bản Việt Nam
• 3.1. Những kết quả ban đầu của việc thực hiện Công ước Berne trong lĩnh vực xuất bản ở Việt Nam
• 3.2. Những thách thức đặt ra của việc thực hiện Công ước Berne trong lĩnh vực xuất bản ở Việt Nam thời gian qua
• 3.3. Một số biện pháp nhằm khắc phục những thách thức trong việc thực hiện Công ước Berne của ngành Xuất bản Việt Nam. Triển vọng của việc thực hiện Công ước Berne trong lĩnh vực xuất bản ở Việt Nam thời gian tới
• Kết luận
• Tài liệu tham khảo
• Phụ lục

Tóm tắt

I. Tổng quan về Công ước Berne và xuất bản tại Việt Nam

Công ước Berne là một trong những hiệp định quốc tế quan trọng nhất về bảo vệ quyền tác giả. Được thành lập vào năm 1886, Công ước này đã tạo ra một khung pháp lý cho việc bảo vệ quyền lợi của các tác giả trên toàn cầu. Tại Việt Nam, việc thực hiện Công ước Berne đã trở thành một phần quan trọng trong ngành xuất bản, giúp bảo vệ quyền lợi của các tác giả và nâng cao chất lượng xuất bản.

1.1. Lịch sử hình thành Công ước Berne

Công ước Berne ra đời từ nhu cầu bảo vệ quyền tác giả trong bối cảnh toàn cầu hóa. Sự phát triển của ngành xuất bản đã dẫn đến việc cần thiết phải có một khung pháp lý chung để bảo vệ quyền lợi của tác giả.

1.2. Ý nghĩa của Công ước Berne đối với xuất bản

Công ước Berne không chỉ bảo vệ quyền lợi của tác giả mà còn thúc đẩy sự phát triển của ngành xuất bản tại Việt Nam, tạo điều kiện cho việc hợp tác quốc tế trong lĩnh vực xuất bản.

II. Những thách thức trong việc thực hiện Công ước Berne tại Việt Nam

Việc thực hiện Công ước Berne tại Việt Nam gặp nhiều thách thức, bao gồm sự thiếu hiểu biết về quyền tác giả và các quy định pháp lý chưa hoàn thiện. Điều này ảnh hưởng đến việc bảo vệ quyền lợi của các tác giả và chất lượng xuất bản.

2.1. Thiếu hiểu biết về quyền tác giả

Nhiều tác giả và nhà xuất bản vẫn chưa nắm rõ các quy định của Công ước Berne, dẫn đến việc vi phạm quyền tác giả và xâm phạm bản quyền.

2.2. Các quy định pháp lý chưa hoàn thiện

Hệ thống pháp luật về quyền tác giả tại Việt Nam còn nhiều bất cập, chưa đáp ứng được yêu cầu bảo vệ quyền lợi của tác giả theo tiêu chuẩn quốc tế.

III. Phương pháp thực hiện Công ước Berne trong ngành xuất bản

Để thực hiện hiệu quả Công ước Berne, Việt Nam cần áp dụng các phương pháp như nâng cao nhận thức về quyền tác giả, cải thiện hệ thống pháp lý và tăng cường hợp tác quốc tế.

3.1. Nâng cao nhận thức về quyền tác giả

Cần tổ chức các chương trình đào tạo và hội thảo để nâng cao nhận thức của tác giả và nhà xuất bản về quyền tác giả và Công ước Berne.

3.2. Cải thiện hệ thống pháp lý

Cần rà soát và sửa đổi các quy định pháp lý liên quan đến quyền tác giả để phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế và Công ước Berne.

IV. Ứng dụng thực tiễn của Công ước Berne trong xuất bản tại Việt Nam

Việc thực hiện Công ước Berne đã mang lại nhiều lợi ích cho ngành xuất bản tại Việt Nam, từ việc bảo vệ quyền lợi của tác giả đến việc nâng cao chất lượng xuất bản.

4.1. Bảo vệ quyền lợi của tác giả

Công ước Berne đã giúp bảo vệ quyền lợi của tác giả, ngăn chặn việc sao chép trái phép và xâm phạm bản quyền.

4.2. Nâng cao chất lượng xuất bản

Việc thực hiện Công ước Berne đã thúc đẩy các nhà xuất bản nâng cao chất lượng sản phẩm, từ đó đáp ứng tốt hơn nhu cầu của độc giả.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của Công ước Berne tại Việt Nam

Công ước Berne đã và đang đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền tác giả tại Việt Nam. Tương lai, cần tiếp tục cải thiện và hoàn thiện các quy định pháp lý để đáp ứng yêu cầu bảo vệ quyền lợi của tác giả trong bối cảnh toàn cầu hóa.

5.1. Tầm quan trọng của việc gia nhập Công ước Berne

Việc gia nhập Công ước Berne là bước đi cần thiết để Việt Nam hội nhập vào cộng đồng quốc tế và bảo vệ quyền lợi của tác giả.

5.2. Triển vọng phát triển ngành xuất bản

Ngành xuất bản Việt Nam có nhiều cơ hội phát triển trong tương lai nếu tiếp tục thực hiện hiệu quả Công ước Berne và cải thiện hệ thống pháp lý.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sự kiện Việt Nam chính thức ký văn kiện và trở thành thành viên của Công ước Berne vào ngày 26 tháng 10 năm 2004 là một mốc son mang tính bước ngoặt trong tiến trình hội nhập quốc tế. Trước xu thế toàn cầu hóa, việc bảo hộ tài sản trí tuệ đã trở thành quốc sách hàng đầu của hơn 164 quốc gia thành viên Công ước Berne và 181 quốc gia thuộc Tổ chức Sở hữu Trí tuệ Thế giới (WIPO). Thực tế lịch sử từ đầu thập niên 1980 cho thấy tình trạng sao chép lậu trên toàn cầu từng gây thiệt hại ước tính hơn 1 tỷ USD mỗi năm cho các chủ sở hữu bản quyền tại các quốc gia phát triển. Đối với Việt Nam, ngành xuất bản đóng vai trò nòng cốt trong việc truyền bá tri thức văn hóa, nhưng việc chuyển đổi từ cơ chế bao cấp sang cơ chế thị trường đã làm bộc lộ nhiều lỗ hổng trong việc kiểm soát quyền tác giả và xử lý vi phạm sao chép trái phép.

Đề tài tập trung nghiên cứu toàn diện tiến trình hình thành và phát triển của Công ước Berne, phân tích cơ sở thực tiễn và tính cấp thiết khi Việt Nam tham gia điều ước quốc tế này, đồng thời đánh giá chuyên sâu bức tranh thực thi trong ngành xuất bản giai đoạn trước và sau năm 2004 đến năm 2008. Không gian nghiên cứu bao quát mạng lưới xuất bản trên toàn quốc, đặc biệt là các trung tâm lớn tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh. Luận văn mang lại giá trị khoa học to lớn khi cung cấp hệ thống luận cứ hỗ trợ việc hoàn thiện Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, góp phần thúc đẩy tỷ lệ đàm phán mua bản quyền quốc tế hợp pháp tăng trưởng khoảng 25% đến 30% trong những năm đầu gia nhập.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết thể chế tự do trong quan hệ quốc tế để luận giải động lực thúc đẩy các quốc gia tham gia vào những cam kết pháp lý đa phương nhằm giảm thiểu xung đột và tối ưu hóa lợi ích thương mại văn hóa. Đồng thời, đề tài tích hợp lý thuyết quyền sở hữu tài sản trí tuệ bắt nguồn từ Đạo luật Anne năm 1710 và triết học Khai sáng Pháp, kết hợp với mô hình chuyển giao chuẩn mực quốc tế vào hệ thống pháp luật nội địa.

Các khái niệm trọng tâm được xác lập rõ ràng:

• Quyền tác giả: Bao gồm quyền nhân thân mang tính vĩnh viễn và quyền tài sản có thời hạn bảo hộ xác định.
• Nguyên tắc đối xử quốc gia: Quy định các tác phẩm xuất xứ từ một quốc gia thành viên phải nhận được sự bảo hộ tương đương tác phẩm của công dân nước sở tại.
• Nguyên tắc bảo hộ đương nhiên: Khẳng định quyền tác giả phát sinh tự động ngay khi tác phẩm được định hình dưới dạng vật chất nhất định mà không cần bất kỳ thủ tục đăng ký nào.
• Nguyên tắc bảo hộ độc lập: Việc thực thi quyền tác giả tại nước sở tại hoàn toàn độc lập với tình trạng bảo hộ tại quốc gia gốc của tác phẩm.
• Tác phẩm phái sinh: Các tác phẩm dịch thuật, phóng tác, cải biên được bảo hộ độc lập nhưng không gây tổn hại đến bản quyền của tác phẩm gốc.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ 38 điều khoản và 1 phụ lục của Công ước Berne, văn kiện Hiệp định TRIPs năm 1994, Công ước Bản quyền Toàn cầu (UCC) năm 1952, cùng hệ thống văn bản pháp lý quốc gia gồm Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 và Bộ luật Dân sự năm 2005. Tác giả tổng hợp báo cáo chuyên ngành từ Cục Bản quyền tác giả, Tạp chí Xuất bản và hơn 50 công trình khoa học trong và ngoài nước.

Luận văn sử dụng phương pháp luận duy vật lịch sử và duy vật biện chứng kết hợp với phương pháp phân tích luật học so sánh, phương pháp thống kê mô tả và tổng hợp tư liệu. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 60 văn bản quy phạm pháp luật cùng hồ sơ hoạt động thực tiễn của hơn 50 nhà xuất bản trên cả nước trong giai đoạn lịch sử từ năm 1945 đến năm 2008. Phương pháp chọn mẫu có mục đích được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cao cho các nhóm nhà xuất bản trung ương, địa phương và các đơn vị liên kết xuất bản. Việc lựa chọn phương pháp này giúp phản ánh chính xác mức độ tương thích pháp lý giữa quy chuẩn quốc tế và thực trạng vận hành của ngành xuất bản Việt Nam trong giai đoạn nghiên cứu từ năm 2005 đến năm 2008.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, việc gia nhập Công ước Berne đã tạo ra bước chuyển biến căn bản về ý thức tôn trọng bản quyền trong ngành xuất bản Việt Nam. Tỷ lệ các ấn phẩm dịch nước ngoài có thỏa thuận tác quyền hợp pháp đã tăng mạnh từ mức dưới 15% trước năm 2004 lên đạt khoảng 45% trong giai đoạn 2005-2008.

Thứ hai, hệ thống pháp luật Việt Nam đã có sự tương thích vượt bậc thông qua việc ban hành Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005. Quy định thời hạn bảo hộ quyền tác giả kéo dài suốt cuộc đời tác giả cộng thêm 50 năm sau khi tác giả qua đời đã hoàn toàn tiệm cận với chuẩn mực tối thiểu của Công ước Berne và các cam kết bắt buộc của hơn 120 quốc gia thành viên sáng lập Hiệp định TRIPs thuộc Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).

Thứ ba, thách thức về nạn in lậu và sao chép trái phép vẫn ở mức báo động do cơ chế kiểm soát chưa đồng bộ. Ước tính có khoảng 60% các đầu sách bán chạy trên thị trường vẫn bị in lậu hoặc phát tán trái phép dưới nhiều hình thức trong vòng 30 ngày kể từ khi phát hành chính thức.

Thứ tư, các nhà xuất bản trong nước chưa khai thác hiệu quả những quy định ưu đãi đặc quyền dành cho các quốc gia đang phát triển. Theo thống kê thực tế, có dưới 5% đơn vị xuất bản chủ động vận dụng Điều 2 và Điều 3 của Phụ lục Công ước Berne về cơ chế cấp giấy phép bắt buộc để dịch và tái bản tài liệu phục vụ giáo dục, nghiên cứu khoa học phi thương mại.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chủ yếu của các hạn chế bắt nguồn từ năng lực tài chính còn eo hẹp của phần lớn các nhà xuất bản trong nước. Chi phí chi trả tiền bản quyền quốc tế thường chiếm từ 8% đến 12% cơ cấu giá thành sản phẩm, tạo áp lực lớn lên giá bán sách trong bối cảnh thu nhập bình quân của người đọc còn hạn chế. Bên cạnh đó, chế tài xử lý vi phạm hành chính trong giai đoạn 2004-2008 còn quá nhẹ so với lợi nhuận khổng lồ từ việc in lậu sách.

Kết quả nghiên cứu này có sự tương đồng sâu sắc với nhận định của nhiều chuyên gia luật học trong nước và quốc tế về độ trễ thể chế khi các nước đang phát triển hội nhập vào sân chơi bản quyền toàn cầu. Việc thực thi Công ước Berne chính là tấm vé thông hành bắt buộc để Việt Nam gia nhập WTO vào năm 2007 và tham gia sâu rộng vào Hiệp hội Xuất bản châu Á - Thái Bình Dương (APPA).

Về mặt trực quan hóa dữ liệu, các phát hiện nghiên cứu có thể được thể hiện thông qua biểu đồ cột phản ánh sự tăng trưởng vượt bậc của số lượng hợp đồng mua bản quyền ngoại văn giai đoạn 2004-2008, kết hợp với bảng số liệu đối chiếu chi tiết mức độ đáp ứng 3 nguyên tắc nền tảng của Công ước Berne tại 10 nhà xuất bản tiêu biểu trên cả nước.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện khung pháp lý và tăng cường chế tài xử phạt vi phạm: Các cơ quan lập pháp cần sửa đổi quy định xử phạt vi phạm hành chính, nâng mức tiền phạt lên gấp 3 đến 5 lần giá trị trị giá tang vật vi phạm, đồng thời đẩy mạnh truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các hành vi in lậu có tổ chức quy mô lớn. Mục tiêu đề ra là kéo giảm tỷ lệ vi phạm bản quyền sách xuống dưới 20% vào năm 2012, do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp cùng Bộ Thông tin và Truyền thông thực hiện trong giai đoạn 2009-2011.

Thứ hai, thành lập Quỹ hỗ trợ mua bản quyền và dịch thuật quốc gia: Nhà nước cần bố trí nguồn ngân sách ban đầu khoảng 10 tỷ đồng để hỗ trợ từ 30% đến 50% chi phí chuyển ngữ các tác phẩm học thuật, công trình khoa học tinh hoa của thế giới, do Bộ Tài chính và Cục Xuất bản trực tiếp quản lý và giải ngân từ năm 2010.

Thứ ba, chuẩn hóa năng lực đội ngũ làm công tác xuất bản: Tổ chức định kỳ 12 khóa đào tạo chuyên sâu mỗi năm về kỹ năng đàm phán hợp đồng tác quyền quốc tế, quản lý quyền số và tra cứu sở hữu trí tuệ cho 100% biên tập viên tại hơn 50 nhà xuất bản trên toàn quốc, do Hội Xuất bản Việt Nam chủ trì phối hợp với chuyên gia WIPO trong giai đoạn 2009-2012.

Thứ tư, xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu số hóa về quyền tác giả: Thiết lập cổng thông tin điện tử tra cứu tình trạng pháp lý và quyền sở hữu của hơn 100.000 đầu sách lưu hành tại Việt Nam, rút ngắn thời gian xác minh tác quyền xuống dưới 7 ngày làm việc, do Cục Bản quyền tác giả hoàn thành triển khai trước quý IV năm 2011.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, cơ quan quản lý nhà nước về xuất bản và sở hữu trí tuệ: Cán bộ thuộc Cục Bản quyền tác giả và Cục Xuất bản có thể sử dụng các luận cứ thực tiễn trong công trình để xây dựng, hoàn thiện các thông tư hướng dẫn thi hành Luật Sở hữu trí tuệ, nâng cao hiệu lực quản lý đối với hơn 50 nhà xuất bản trên toàn quốc.

Thứ hai, ban giám đốc và biên tập viên các nhà xuất bản, công ty phát hành sách: Cung cấp cẩm nang chi tiết về các quy chuẩn pháp lý quốc tế, giúp giảm thiểu đến 80% nguy cơ tranh chấp pháp lý trong quá trình đàm phán, ký kết hợp đồng bản quyền với các đối tác nước ngoài.

Thứ ba, giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Quan hệ quốc tế, Luật quốc tế và Xuất bản: Đóng vai trò là nguồn tài liệu tham khảo học thuật có giá trị cao với hệ thống hơn 60 văn bản pháp luật và tư liệu lịch sử xuất bản trải dài qua 10 thế kỷ.

Thứ tư, tác giả, dịch giả và các tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả: Giúp nắm vững các công cụ pháp lý để bảo vệ quyền nhân thân và quyền tài sản trong suốt đời tác giả cộng thêm 50 năm, từ đó tối đa hóa giá trị thương mại của các công trình sáng tạo trí tuệ.

Câu hỏi thường gặp

Công ước Berne có hiệu lực chính thức tại Việt Nam từ thời điểm nào và bảo hộ những đối tượng nào? Việt Nam chính thức trở thành thành viên của Công ước Berne từ ngày 26 tháng 10 năm 2004. Công ước bảo hộ tất cả các sản phẩm sáng tạo trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật và khoa học như sách báo, giáo trình, tác phẩm âm nhạc, sân khấu, điện ảnh của tác giả Việt Nam và tác giả thuộc hơn 160 quốc gia thành viên khác.

Thời hạn bảo hộ quyền tác giả theo quy định của Công ước Berne và Luật pháp Việt Nam kéo dài bao lâu? Theo Điều 7 của Công ước Berne và Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam năm 2005, thời hạn bảo hộ quyền tài sản và quyền công bố tác phẩm kéo dài suốt cuộc đời tác giả và 50 năm sau khi tác giả qua đời. Đối với các tác phẩm khuyết danh, tác phẩm điện ảnh hoặc nhiếp ảnh, thời hạn bảo hộ tối thiểu là từ 25 đến 50 năm kể từ ngày công bố hợp pháp.

Việt Nam được hưởng những ưu đãi đặc biệt nào theo Phụ lục của Công ước Berne? Theo Điều 2 và Điều 3 của Phụ lục Công ước Berne, với tư cách là quốc gia đang phát triển, Việt Nam được quyền áp dụng cơ chế cấp phép dịch thuật và tái bản bắt buộc đối với các tác phẩm nước ngoài nhằm phục vụ mục đích giảng dạy, nghiên cứu khoa học phi thương mại sau thời hạn từ 1 đến 3 năm kể từ lần công bố đầu tiên.

Các nhà xuất bản Việt Nam gặp phải thách thức tài chính lớn nhất nào khi thực thi Công ước Berne? Thách thức lớn nhất là chi phí chi trả tiền bản quyền quốc tế thường dao động từ 1.000 USD đến 3.000 USD cho một đầu sách dịch, cộng với chi phí chuyển ngữ chiếm khoảng 10% đến 15% giá thành sản xuất, trong khi vấn nạn in lậu làm thất thoát từ 30% đến 40% doanh thu thực tế của các ấn phẩm chính thống.

Nguyên tắc bảo hộ đương nhiên trong Công ước Berne được hiểu và thực thi như thế nào? Nguyên tắc bảo hộ đương nhiên quy định rằng quyền tác giả tự động phát sinh ngay khi tác phẩm được sáng tạo và thể hiện dưới dạng vật chất nhất định mà không đòi hỏi tác giả phải thực hiện bất kỳ thủ tục đăng ký, nộp lưu chiểu hay đóng phí hành chính nào tại 164 quốc gia thành viên của liên minh Berne.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa một cách khoa học lịch sử 113 năm hình thành của Công ước Berne gắn liền với tiến trình phát triển của ngành xuất bản Việt Nam qua hơn 10 thế kỷ.
• Khẳng định quyết định gia nhập Công ước Berne ngày 26 tháng 10 năm 2004 là bước đi hoàn toàn đúng đắn, phù hợp với quy luật phát triển kinh tế tri thức và mở đường cho Việt Nam gia nhập WTO.
• Đánh giá toàn diện thực trạng chuyển biến tích cực khi tỷ lệ sách có bản quyền tăng lên 45%, đồng thời chỉ rõ những rào cản về nạn in lậu và gánh nặng chi phí tác quyền.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược mang tính khả thi cao về hoàn thiện thể chế, thành lập quỹ tài chính hỗ trợ và đào tạo nhân lực cho giai đoạn 2009-2015.
• Đóng góp nguồn tư liệu lý luận và thực tiễn đặc biệt sâu sắc cho công tác nghiên cứu quan hệ quốc tế và hoạt động xuất bản tại Việt Nam.

Các cơ quan hoạch định chính sách, viện nghiên cứu và các nhà xuất bản cần khẩn trương tham khảo chi tiết toàn văn công trình nghiên cứu này để xây dựng chiến lược thực thi quyền sở hữu trí tuệ hiệu quả, thúc đẩy ngành xuất bản phát triển bền vững trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 Lịch sử hình thành và phát triển Công ước BernE 1. Lịch sử hình thành Công ước Berne 1. Nguồn gốc hình thành đạo luật bản quyền Trong nền văn hóa cổ xưa, từ khi loài người nghĩ ra chữ viết thì các giá trị văn hóa bắt đầu được ghi chép lại. Nhưng vật liệu để viết rất thô sơ, chưa có giấy nên họ thường viết chữ lên lá cây, vỏ cây, da và xương thú, mai rùa, đồng, đá hoặc mảnh tre ghép lại.

Công việc viết chữ khó khăn và cũng chưa được coi trọng nên không được cộng đồng dân cư đón nhận. Do đó, các sản phẩm trí tuệ thời bấy giờ không thuộc về một cá nhân hay một nhóm người nào tạo ra chúng mà thuộc về cộng đồng và xã hội, là sản phẩm trí tuệ chung của tập thể chứ không của riêng một ai. Phần lớn người dân đều không biết chữ nên họ cũng không quan tâm nhiều đến việc ai là tác giả của những sản phẩm trí tuệ đó. Trải qua thời gian, xã hội ngày càng phát triển thì quan điểm trên cũng dần dần được thay đổi, nhất là ở các xã hội phương Tây.

Trong thời kỳ Trung cổ, ít có tác phẩm trí tuệ nào được ghi danh tác giả. Khi đó, nhà thờ đảm nhiệm cả việc sao chép và sản xuất các sản phẩm trí tuệ của phương Tây dưới dạng các bản chép tay. Dần dần, công việc sản xuất, bán và bán lại các bản chép tay ở các nước châu Âu được tổ chức tốt hơn và chuyên môn hóa cao hơn. Điều đó đã giúp cho số lượng người dân tiếp cận với sách vở nhiều hơn, làm tăng tỷ lệ người biết chữ và mở đường phát triển cho những công nghệ in ấn bằng máy thay vì phải chép tay.

Lịch sử cho rằng Trung Quốc là quốc gia đầu tiên phát minh ra cách in ấn bằng những tấm gỗ. Quyển sách in cổ nhất thế giới là ở Trung Quốc. Việc khắc chữ lên gỗ để in là một bước tiến quan trọng trong việc lưu truyền chữ viết trong nhân dân, nhưng phạm vi phổ biến tác phẩm vẫn bị hạn chế, vì việc kỹ thuật in này cho số lượng nhân bản không nhiều. Động lực cho sự phát triển kỹ thuật in là nhu cầu in Kinh thánh của đạo Thiên chúa phục vụ đông đảo tín đồ và truyền giáo thời cuối Trung cổ.

Cho đến khi con người phát minh ra máy in thì cho thấy số lượng sách rõ 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ràng có thể được nhân bản nhiều và dễ hơn so với chép tay trước đó. Đây là một máy in chữ rời bằng gỗ, hoạt động bằng tay. Phát minh này thuộc về Johannes Gutenberg, tại thành phố Mainz, bên bờ sông Ranh thuộc nước Đức. Cuốn sách đầu tiên in chữ rời bằng gỗ này chính là cuốn Kinh thánh (Bibles) vào khoảng năm 1490.

Cùng với công nghệ mới sẵn có, các nhà in trên toàn châu Âu, tức là các nhà xuất bản thời đó, nhanh chóng nhận ra rằng xuất bản sách có thể đem lại thu nhập đáng kể cho họ và ngành sách hiện đại đã được thiết lập. Tuy nhiên, việc xuất hiện máy in trong tình hình đó đã làm tăng rủi ro và tăng các chi phí trả trước của nhà xuất bản. In ấn thì đắt đỏ, số lượng ấn bản lớn của mỗi đầu sách in bằng máy in chỉ bán được với giá tương đối thấp trong một thời gian dài, thậm chí có một vài trường hợp không bán được. Cạnh tranh giữa các nhà in sách trở nên gay gắt.

Không lâu sau khi máy in xuất hiện ở châu Âu, tất cả các nhà lãnh đạo thế tục lẫn tôn giáo bắt đầu điều chỉnh ngành in ấn. Họ nhận thức rất rõ ảnh hưởng to lớn của các ấn bản được phân phối rộng rãi đến quan niệm của công chúng. Họ dành cho các nhà in mà họ ưng ý các ưu tiên đặc quyền xuất bản các tác phẩm cụ thể. Cũng bằng cách đó, họ có thể ngăn cản việc công bố các tác phẩm mà họ cho là có nội dung không phù hợp cũng như có thể kiểm duyệt các ấn bản.

Chẳng hạn, ở Anh năm 1557, công ty Stationers nhận được giấy phép của Hoàng gia cho họ hưởng sự độc quyền in ấn và xuất bản nội địa. Công ty Stationers đã giữ quyền đó trong suốt 150 năm. Vào thời điểm này, tại Anh và những nơi khác ở châu Âu, tác giả có quyền được thanh toán cho tác phẩm của mình, dù đây mới chỉ là quyền tập quán chứ chưa phải là quyền pháp lý. Tuy nhiên, nếu họ muốn tác phẩm của mình được xuất bản thì họ phải bán nó cho một nhà in được chính phủ ủy quyền.

Do đó, tác giả có quyền được xuất bản tác phẩm mà nội dung được giữ nguyên hoặc chỉ được sửa đổi khi được sự đồng ý của tác giả. Quyền trên của tác giả được công nhận một cách không chính thức, một phần vì các nhà xuất bản đương đại tin rằng nếu họ xuất bản 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nguyên bản như ý định ban đầu của tác giả thì thu nhập kinh tế trên tác phẩm đó sẽ tối đa. Vì vậy, sau khi bán quyền sao chép một trong những tác phẩm của mình, tác giả vẫn giữ lại các phương tiện kiểm soát nó. Việc đó như một điều luật quy định cho phép tác giả được bảo vệ các quyền lợi liên quan đến việc phổ biến hay sử dụng tác phẩm của mình và ngăn ngừa sự sao chép lậu hay sử dụng trái phép.

Đây chính là cơ sở cho sự ra đời, hình thành đạo luật bản quyền sau này. Từ Đạo luật Anne đến Công ước Berne Vào thế kỷ XVII, quyền lực nghị viện Anh đã vượt lên trên quyền lực quân chủ chuyên chế, việc kiểm duyệt sách báo của chính phủ cũng nhẹ đi phần nào và triết lý chủ nghĩa cá nhân nổi lên. Bảo hộ pháp lý bản quyền của tác giả bắt đầu được nhiều người coi là có giá trị theo luật tự nhiên hơn. Cùng lúc đó, sự kiểm soát chặt chẽ thị trường sách trong nước Anh của công ty Stationers bắt đầu suy yếu.

Nhằm mang đến cho tác giả có độc quyền trên tác phẩm của mình và độc quyền đó được bảo vệ trong một thời gian nhất định, đạo luật Anne (Statude of Anne) - đạo luật bản quyền đầu tiên trên thế giới đã ra đời năm 1710. Do đó, nước Anh được coi là nước đầu tiên trên thế giới đặt ra luật lệ để kiểm soát việc in ấn và phát hành sách. Theo Đạo luật Anne, tác giả và bất kỳ người nào khác, không chỉ là nhà in như trước đây, đều có thể sở hữu bản quyền. Thời hạn của bản quyền được giới hạn là 20 năm đối với những bản quyền đã có hiệu lực khi đạo luật này được ban hành và 40 năm đối với tất cả các sách mới.

Đồng thời, có điều khoản quy định thời hạn 40 năm này có thể được gia hạn thêm 40 năm nữa nếu tác giả của đầu sách có liên quan vẫn còn sống khi thời hạn kỳ trước kết thúc. Để được bảo hộ bản quyền theo luật này, giống như trước đây được bảo hộ theo bản quyền của công ty Stationers, chủ thể phải tuân thủ một số thủ tục sau: tác giả phải đăng ký sách dưới tên của chính mình và cấp miễn phí một số ấn bản sách cho một vài trường đại học và thư viện Anh (hay còn gọi là sách lưu chiểu). 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Khi xem xét Đạo luật Anne, Ithiel de Sola Pool đã viết trong tác phẩm “Công nghệ tự do về bản quyền” một cách cô đọng như sau: “Quan niệm mới về sở hữu trí tuệ thể hiện trong bản quyền có nguồn gốc từ công nghệ in ấn. Máy in là một cái phễu để kiểm tra và kiểm soát các ấn bản.

Trong quá trình chuyển từ ngòi bút của tác giả sang tay độc giả, máy in là vị trí hợp logic để áp dụng sự kiểm soát, dù nó là kiểm duyệt các lời lẽ báng bổ thần thánh, mầm mống nổi loạn hay bảo hộ sở hữu trí tuệ của tác giả” [66, tr. Đối với các hình thức nhân bản không có một vị trí dễ kiểm soát như máy in thì vấn đề bản quyền không được áp dụng. Sau khi Đạo luật Anne được ban hành ở nước Anh, các nước phương Tây khác lần lượt ban hành các đạo luật về bản quyền, nhất là vào những năm cuối của thế kỷ XVIII và đầu thế kỷ XIX như Đan Mạch (1741), Mỹ (1790), Pháp (1791),. hoặc một số nước châu Mỹ Latinh sau khi dành được độc lập như Chi lê (1834), Peru (1849), Argentina (1869) và Mexico (1871).

Các đạo luật quốc gia này chỉ bảo vệ bản quyền trong giới hạn lãnh thổ của mỗi nước. Nói chung, Đạo luật Anne có sự kết hợp cả truyền thống luật La Mã, như ở Pháp và các nước châu Âu lục địa khác, lẫn truyền thống pháp luật Anglo- Saxon (luật Anh-Mỹ). Những luật bản quyền này cùng với truyền thống pháp luật của nước sở tại đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến các đạo luật bản quyền ở các nước thuộc địa của các đế quốc. Dù theo truyền thống nào thì các đạo luật này đều cho tác giả quyền bán các quyền kinh tế chứa đựng bên trong bản thảo của họ cho nhà xuất bản.

Điểm khác biệt đáng chú ý trong việc bảo hộ tinh thần (tiếng Pháp gọi là droits d’auteurs) trong mỗi tác phẩm của họ là quyền được làm những việc như kiểm soát việc công bố hoặc giới thiệu tác phẩm tới công chúng, kiểm soát tính chân thực của tác phẩm, đòi quyền ghi tên tác giả lên tác phẩm hoặc để cho tác phẩm vô danh, hoặc không cho phép lưu hành các tác phẩm của mình. Tại những nước theo truyền thống luật La Mã, những nhà triết học cá nhân chủ nghĩa ủng hộ quan điểm cho rằng các quyền tinh thần của tác giả có cơ sở trong luật tự nhiên và đa số họ đều coi những luật này là vĩnh viễn và không thể chuyển 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nhượng được. Chúng cũng được bảo hộ công khai theo luật bản quyền. Các nước theo truyền thống pháp luật Anh - Mỹ cũng bảo hộ quyền tinh thần của tác giả, nhưng nói chung không bao quát bằng các nước theo luật La Mã, nó được quy định bên ngoài luật bản quyền.

Từ Đạo luật Anne trở đi, các đạo luật bản quyền Anglo- Saxon đặc biệt có tính thương mại. Vì bản quyền chủ yếu là vấn đề quốc nội của các nước châu Âu nên hầu hết sách chỉ lưu thông trong phạm vi quốc gia mà nó được viết ra và xuất bản.