đặt vấn đề về công nhận và thi hành các bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài là do sự phát triển giao lưu dân sự quốc tế làm cho vụ việc, án kiện dân sự có yếu tố nước ngoài ngày càng nhiều. Những bản án, quyết định dân sự cần phải được thực hiện ở nước ngoài hoặc đối tượng của vụ tranh chấp là tài sản đang ở nước ngoài, nếu nước ngoài hữu quan không công nhận thì không thể thi hành được bản án, quyết định dân sự đó. Nếu bản án, quyết định dân sự không được thi hành thì lợi ích chính đáng của các bên đương sự không được bảo vệ và ảnh hưởng đến quá trình ổn định và phát triển các quan hệ giao lưu dân sự quốc tế. Thực tiễn tư pháp trong nhiều năm qua đã chứng minh rằng muốn đẩy mạnh quan hệ kinh tế, buôn bán quốc tế, để thu lợi nhuận, các nước muốn bảo vệ lợi ích chính đáng của công dân, pháp nhân của nhà nước mình thì cũng 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phải tôn trọng và bảo vệ lợi ích của công dân, pháp nhân của nhà nước nước ngoài.
Muốn làm được việc đó thì việc xem xét công nhận và thi hành bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài được đặt ra. Trước tiên, cần phải hiểu về khái niệm "Tòa án nước ngoài". Tòa án nước ngoài là cơ quan tài phán được thành lập và hoạt động theo pháp luật nước ngoài - tương tự như Tòa án quốc gia sở tại. Tòa án là một trong những cơ cấu thiết chế của nhà nước, đại diện cho nhà nước thực thi những nhiệm vụ và chức năng do pháp luật qui định.
Bản án, quyết định dân sự của tòa án là bản án, quyết định mà Tòa án nhân danh nhà nước để giải quyết các tranh chấp hoặc vụ việc phát sinh trong các quan hệ xã hội được pháp luật qui định. Theo quan niệm và thực tiễn của các nước, bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài là những bản án, quyết định mang tính chất tài sản và phi tài sản do Tòa án nước ngoài tuyên hoặc đưa ra. Vậy bản án, quyết định này sẽ bao gồm các bản án dân sự như sở hữu, mua bán, tặng cho, thế chấp, cầm cố tài sản, thừa kế, quyền tác giả, phát minh sáng chế, đền bù thiệt hại trong hợp đồng và ngoài hợp đồng; bản án, quyết định về hôn nhân và gia đình, lao động, kinh tế, vấn đề cấp dưỡng; quyết định về tài sản trong vụ án hình sự, quyết định về giải quyết tranh chấp thương mại trong buôn bán quốc tế. Theo quan điểm của các nước trên thế giới thì bản án, quyết định dân sự của Tòa án là kết quả của việc áp dụng trình tự, thủ tục tố tụng dân sự để giải quyết vụ việc dân sự của Tòa án, ngoài ra bản án, quyết định của Tòa án nước ngoài về các vấn đề dân sự còn bao gồm cả các bản án, quyết định về các vấn đề khác theo pháp luật quốc gia qui định.
Một quốc gia hữu quan được yêu cầu công nhận và thi hành quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài sau khi tiến hành các trình tự thủ tục xem xét các điều kiện tính hợp pháp và hiệu lực của bản án do Tòa án nước ngoài tuyên, việc xác nhận hiệu lực của bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngoài tức là xác nhận quyền năng dân sự cũng như các quyền năng khác và nghĩa vụ của các bên đương sự trong bản án ở mức độ như bản án, quyết định do Tòa án nước mình tuyên. Việc công nhận và thi hành các bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài là thể hiện thái độ của nhà nước hữu quan đối với quá trình xét xử và tính hệ quả của quá trình đó sẽ được áp dụng ở nước mình. Việc thi hành các bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài sau khi được công nhận sẽ được áp dụng theo một quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền sẽ như là một bản án, quyết định của Tòa án trong nước và tuân theo pháp luật thi hành của quốc gia có tòa án xem xét và công nhận. Như vậy, xét về mặt hình thức thì bản án, quyết định dân sự của Tòa án ngoài sau khi được công nhận và thi hành sẽ như là bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước sở tại.
Rõ ràng sự thay đổi khách quan các quan hệ sở hữu, quan hệ hợp đồng về chủ thể, khách thể, tính chất về quyền và nghĩa vụ của bên theo hướng tự do ý chí, bình đẳng thỏa thuận và tự chịu trách nhiệm về tài sản đã không còn tiêu chí để phân biệt hợp đồng kinh tế với hợp đồng dân sự, tiêu chí của hợp đồng cũng tương tự, những ngành luật này đều có nội dung bản chất pháp lý - tính tự nguyện, bình đẳng thỏa thuận và tự chịu trách nhiệm về tài sản và chính những đặc điểm chung này của bản chất pháp lý, những quan hệ pháp luật với nội dung là cơ sở cho một hình thức tố tụng gọi chung là "tố tụng dân sự" và tất nhiên đối với mỗi loại bản án thì sẽ có những nguyên tắc, thủ tục riêng là do đặc trưng của ngành luật đó. Ở các quốc gia khác nhau có cách hiểu về luật dân sự không giống nhau. Có quốc gia chỉ phân chia hệ thống pháp luật của mình ra làm hai bộ phận là Luật công và Luật tư. Luật công là Luật điều chỉnh những quan hệ liên quan tới công quyền (một bên là đại diện cho nhà nước).
Đó là luật bao gồm Luật nhà nước, Luật hành chính, Luật hình sự. Luật tư là là Luật điều chỉnh các quan hệ không liên quan tới công quyền (các bên đều là cá nhân, pháp nhân; trong trường hợp nếu một bên là cơ quan nhà nước tham gia thì 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khi đó cơ quan ấy tham gia quan hệ với tư cách là một pháp nhân công quyền chứ không phải là người đại diện cho công quyền). Đó là Luật dân sự hiểu theo nghĩa rộng (Luật này bao gồm Luật dân sự hiểu theo nghĩa hẹp, Luật thương mại, Luật lao động, Luật hôn nhân và gia đình. Có quốc gia phân chia pháp luật của mình ra làm các ngành Luật khác nhau như: Luật nhà nước, Luật hành chính, Luật dân sự.
Dù cho các văn bản pháp luật có khác nhau về tên gọi, dù cho cách phân chia các ngành luật, các bộ phận pháp luật có khác nhau trong khoa học pháp lý., song ở các quốc gia đều hầu như giống nhau ở cách quan niệm về các phương pháp điều chỉnh cơ bản đối với các nhóm quan hệ đặc thù như: Lĩnh vực luật nhà nước - hành chính được áp dụng chủ yếu phương pháp mệnh lệnh, lĩnh vực luật hình sự - phương pháp quyền uy, lĩnh vực Luật dân sự theo nghĩa rộng (luật tư) - thỏa thuận, tự định đoạt. Do vậy, các bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài về cơ bản cũng là các bản án, quyết định về lĩnh vực quan hệ mà pháp luật điều chỉnh bằng các biện pháp dựa trên sự thỏa thuận, định đoạt của đương sự như quan niệm của quốc gia sở tại. Tuy nhiên, do chế độ chính trị - xã hội, trình độ phát triển, phong tục, tập quán, truyền thống. ở các quốc gia khác nhau, cho nên có những vụ việc ở quốc gia này coi là tội phạm (hình sự) song ở quốc gia khác lại coi là dân sự (ví dụ: quan hệ về mua bán súng đạn).
Do vậy, vấn đề đặt ra ở đây là bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài ở đây được hiểu là bản án, quyết định "dân sự" theo pháp luật của quốc gia có Tòa án tuyên hay ra quyết định hay theo pháp luật của quốc gia sở tại (nơi bản án, quyết định cần được công nhận và thi hành) (?). Theo chúng tôi, việc bản án, quyết định đó có phải là bản án, quyết định dân sự hay không của Tòa án nước ngoài cần phải được hiểu là theo pháp luật nước ngoài nơi bản án, quyết định dân sự đó được tuyên hoặc đưa ra. Bởi việc gọi nó theo đúng tên là một chuyện còn việc công nhận và thi hành hay không là chuyện khác. Ví dụ, nếu theo pháp luật quốc gia nơi cần công nhận và thi hành, bản án và quyết định trên bị coi là các bản án, quyết định mang tính hành chính hoặc hình sự thì chúng có thể vì thế mà không được công nhận và thi hành.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vấn đề tiếp theo là quyết định dân sự nào của Tòa án nước ngoài được coi là bản án dân sự, quyết định dân sự nào của Tòa án nước ngoài được coi là "quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài" (?). Trong quá trình giải quyết tranh chấp dân sự hoặc các yêu cầu dân sự của cá nhân, pháp nhân, Tòa án nước ngoài cũng như Tòa án quốc gia sở tại có thể đưa ra các quyết định khác nhau (ví dụ: quyết định đình chỉ vụ kiện, quyết định áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời, quyết định về thực chất vụ việc.) Vậy bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài ở đây là các quyết định nào (?). Theo chúng tôi, việc công nhận và thi hành các bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài ở đây cần được hiểu là các quyết định dân sự về thực chất vụ việc. Vấn đề tiếp theo là quyết định dân sự nào trong số quyết định ấy được coi là "bản án", quyết định nào - "quyết định".
Theo quan điểm chung, khi Tòa án giải quyết các tranh chấp mang tính chất dân sự giữa các bên đương sự, phán quyết cuối cùng về thực chất vụ việc mà Tòa án nước ngoài đưa ra được gọi là bản án dân sự của Tòa án nước ngoài (ví dụ, các phán quyết về các tranh chấp dân sự như: về quyền sở hữu, hợp đồng dân sự, sở hữu trí tuệ, thừa kế, bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Khi Tòa án giải quyết các yêu cầu dân sự, quyết định cuối cùng về thực chất vụ việc mà Tòa án nước ngoài đưa ra được gọi là quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài (ví dụ, quyết định về hạn chế năng lực hành vi dân sự, quyết định tuyên bố một người mất tích.