Chương I tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận và pháp lý về áp dụng nguyên tắc có đi có lại trong công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài. Các nội dung chính lần lượt được phân tích tại chương này: Thứ nhất, khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của việc công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài; Thứ hai, khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của nguyên tắc có đi có lại trong công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài; Thứ ba, nguyên tắc có đi có lại trong công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài theo pháp luật Việt Nam và pháp luật của một số quốc gia trên thế giới. Chương II có nội dung chính là áp dụng nguyên tắc có đi có lại trong công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài tại Việt Nam và kiến nghị hoàn thiện pháp luật.Các nội dung chính lần lượt được phân tích tại chương này: (i) Bất cập trong quy định của pháp luật Việt Nam đối với áp dụng nguyên tắc có đi có lại trong công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài; (ii) Bất cập về thực tiễn áp dụng nguyên tắc có đi có lại trong công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài; (iii) Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về áp dụng nguyên tắc có đi có lại trong công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài. 8 CHƢƠNG I NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ ÁP DỤNG NGUYÊN TẮC CÓ ĐI CÓ LẠI TRONG CÔNG NHẬN VÀ CHO THI HÀNH BẢN ÁN, QUYẾT ĐỊNH DÂN SỰ CỦA TÒA ÁN NƢỚC NGOÀI 1.
Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của việc công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự của Tòa án nƣớc ngoài 1. Khái niệm bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài Bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài được hiểu là các bản án, quyết định dân sự được tuyên bởi Tòa án của một quốc gia khác.4 Dựa trên nguyên tắc quyền tài phán lãnh thổ, đối với một quốc gia bất kỳ nào thì các bản án, quyết định dân sự được ban hành bởi Tòa án nhưng không phải do Tòa án của quốc gia đó ban hành thì đều xem là bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài.5 Ví dụ, theo pháp luật của Cộng hòa Pháp, bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài là các bản án, quyết định được tuyên bởi Tòa án nằm ngoài lãnh thổ nước Pháp.6 Theo Black’s Law Dictionary, bản án (judgment) là phán quyết cuối cùng của Tòa án về quyền và nghĩa vụ của các bên trong một vụ việc7, còn quyết định (decision) là phán quyết của Tòa án hoặc cơ quan hành chính sau khi xem xét tình tiết vụ việc và pháp luật để giải quyết một vụ việc8. Theo nghĩa thông thường, bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài bao gồm tất cả các bản án, quyết định được tuyên bởi Tòa án của một quốc gia khác mà không phân biệt bản án, quyết định đó đã có hiệu lực hay chưa. Tuy nhiên, trong lĩnh vực công nhận và cho thi hành, chỉ các bản án, quyết định dân sự của Tòa án 4 Tòa án nhân dân tối cao - Viện khoa học xét xử, “Chuyên đề về pháp luật về công nhận và cho thi hành tại Việt Nam bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài, quyết định của trọng tài nước ngoài”, Chuyên đề Khoa học xét xử, 4, NXB Tư pháp, Hà Nội, 2009, tr.
5 Tòa án nhân dân tối cao - Viện khoa học xét xử, tlđd(5), tr. 6 Xem thêm: Cora Valéry Olivera Angel, “Une decision étrangère est-elle valable en France?”, xem tại: https://www.php/Une_d%C3%A9cision_%C3%A9trang%C3%A8re_est- elle_valable_en_France_%3F_(fr) (truy cập ngày 14/3/2022). Garner, Black’s Law Dictionary (Eighth edition), Thomson West, 2007, tr. Garner, tlđd(8), tr.
9 nước ngoài có hiệu lực pháp luật mới được xem xét để công nhận và cho thi hành bản án, quyết định đó tại một nước khác. Trong một số trường hợp đặc biệt, bản án, quyết định dân sự tuy chưa có hiệu lực pháp luật nhưng vẫn được xem xét công nhận và cho thi hành. Ví dụ, theo khoản 3 Điều 21 Hiệp định tương trợ tư pháp các vấn đề dân sự giữa Việt Nam và Pháp quy định: “Đối với các vấn đề về nghĩa vụ cấp dưỡng, quyền nuôi dưỡng hoặc quyền thăm nom người chưa thành niên, thì bản án, quyết định có thể chưa có hiệu lực pháp luật, nhưng được thi hành ngay trên lãnh thổ của Nước ký kết đã ra bản án, quyết định đó”. Như vậy, bản án, quyết định về nghĩa vụ cấp dưỡng, quyền nuôi dưỡng hoặc quyền thăm nom người chưa thành niên chưa có hiệu lực pháp luật cũng có thể được thi hành trên lãnh thổ của Việt Nam hoặc Pháp theo quy định tại Hiệp định tương trợ tư pháp giữa Việt Nam và Pháp.
Tóm lại, bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài là những bản án, quyết định về các vấn đề dân sự được ban hành ngoài lãnh thổ của quốc gia nhận được yêu cầu công nhận và cho thi hành bản án, quyết định đó. Thông thường, pháp luật của một số quốc gia quy định các bản án, quyết định của Tòa án nước ngoài có được xem xét công nhận và cho thi hành hay không dựa vào hai tiêu chí: tính chất tài sản và tính chất cần phải thi hành của bản án, quyết định đó.9 Về nội hàm khái niệm bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài cho đến nay vẫn còn nhiều cách hiểu khác nhau được quy định trong các Điều ước quốc tế cũng như pháp luật của nhiều quốc gia trên thế giới. Thứ nhất, về Điều ước quốc tế đa phương và song phương Một là, Điều 25 Công ước Brussels ngày 27/9/1968 về thẩm quyền và sự thi hành phán quyết dân sự và thương mại10 (“Công ước Brussels”) thì phán quyết của Tòa án nước ngoài được quy định như sau: “Trong Công ước này, phán quyết có nghĩa là phán quyết được ban hành bởi Tòa án hoặc Trọng tài của bất kỳ một quốc 9 Tòa án nhân dân tối cao - Viện khoa học xét xử, tlđd(5), tr. 10 Nguyên văn Tiếng Anh Điều 25 Công ước Brussels ngày 27/9/1968 về thẩm quyền và sự thi hành phán quyết dân sự và thương mại: “For the purposes of this Convention, 'judgment` means any judgment given by a court or tribunal of a Contracting State, whatever the judgment may be called, including a decree, order, decision or writ of execution, as well as the determination of costs or expenses by an officer of the court”.
10 gia liên quan nào, bất kể phán quyết đó có thể bao gồm bản án, quyết định dân sự, hoặc lệnh thi hành cũng như quyết định của Tòa án về án phí, chi phí.” Hai là, theo quy định trong các hiệp định tương trợ tư pháp giữa Việt Nam và các nước thì nội hàm khái niệm này cũng rất khác nhau. Ví dụ, Điều 51, 52 Hiệp định tương trợ tư pháp Việt Nam và Liên Bang Nga quy định: “Bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài gồm hai loại: bản án, quyết định dân sự không mang tính chất tài sản; và bản án, quyết định dân sự mang tính chất tài sản.” Trong khi đó, theo khoản 2 Điều 15 Hiệp định tương trợ tư pháp giữa Việt Nam và Trung Quốc quy định: “Các quyết định của Tòa án” nói trong hiệp định này ở Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam bao gồm: Bản án, quyết định dân sự và biên bản hòa giải của Tòa án; Cộng hòa nhân dân Trung Hoa bao gồm: phán quyết, tài định và biên bản hòa giải của Tòa án”. Theo đó, có thể thấy khái niệm bản án, quyết định của Tòa án nước ngoài trong Công ước Brussels có nội hàm rất rộng, bao gồm không chỉ bản án, quyết định dân sự mà còn gồm cả lệnh thi hành cũng như quyết định của Tòa án về án phí, chi phí. Mặt khác, so sánh quy định trong Hiệp định tương trợ tư pháp giữa Việt Nam và Liên Bang Nga và giữa Việt Nam và Trung Quốc, có thể thấy khái niệm bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài trong Hiệp định giữa Việt Nam với Trung Quốc có phạm vi rộng hơn khi bao gồm biên bản hòa giải của Tòa án bên cạnh bản án, quyết định của Tòa án.
Thứ hai, về pháp luật quốc gia Một là, theo khoản 1 và khoản 2 Điều 409 Bộ luật Tố tụng dân sự Liên Bang Nga quy định: 1. Bản án, quyết định của Tòa án nước ngoài bao gồm cả quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương sự được công nhận và cho thi hành tại Liên Bang Nga trong trường hợp hiệp định quốc tế của Liên Bang Nga có quy định. Bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài là bản án, quyết định dân sự về vụ việc dân sự, trừ tranh chấp kinh tế và những vụ việc khác liên quan đến hoạt động kinh doanh hoặc hoạt động kinh tế 11 khác và phần quyết định trong bản án kết tội về bồi thường thiệt hại gây ra do hành vi phạm tội. Hai là, theo pháp luật của Pháp, các quyết định thuộc diện công nhận và cho thi hành bao gồm các quyết định của cơ quan, tổ chức có thẩm quyền của nước ngoài trong lĩnh vực tư pháp ban hành bao gồm: - Bản án, quyết định dân sự của Tòa án; - Quyết định của Trọng tài nước ngoài; - Quyết định của cơ quan hành chính nước ngoài có hiệu lực như bản án, quyết định dân sự của Tòa án (ly hôn theo thủ tục hành chính); - Các văn bản do các viên chức công quyền nước ngoài lập (văn bản hành chính…).11 Có thể thấy, các phán quyết thuộc diện được công nhận và cho thi hành theo pháp luật Liên Bang Nga và Cộng hòa Pháp đều có nội hàm rất rộng, không chi gói gọn trong bản án, quyết định được ban hành bởi Tòa án.
Như vậy, pháp luật của mỗi quốc gia sẽ có cách quy định khái niệm này rất khác nhau.