Công lý và sự thể hiện của nó trong Hiến pháp Việt Nam

Khám phá luận án về công lý và sự thể hiện công lý trong hiến pháp Việt Nam, phân tích vai trò và ý nghĩa trong hệ thống pháp luật.

• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật
• Đề tài: Công Lý Và Sự Thể Hiện Của Nó Trong Hiến Pháp Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước và ngoài nước
• 1.1.1. Các tư tưởng, học thuyết pháp lý - lý thuyết gốc về công lý
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÔNG LÝ VÀ SỰ THỂ HIỆN CỦA CÔNG LÝ TRONG HIẾN PHÁP
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG THỂ HIỆN CÔNG LÝ TRONG HIẾN PHÁP VÀ THỰC TIỄN BẢO VỆ CÔNG LÝ Ở VIỆT NAM
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY VÀ BẢO VỆ CÔNG LÝ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về công lý trong Hiến pháp Việt Nam

Công lý là một giá trị cốt lõi trong tổ chức xã hội, thể hiện qua các quy định trong Hiến pháp Việt Nam. Từ năm 1945, công lý đã được xác định là một nguyên tắc chính trị - pháp lý, phản ánh bản chất ưu việt của chế độ mới. Công lý không chỉ là một khái niệm trừu tượng mà còn là một yêu cầu thực tiễn trong việc bảo vệ quyền con người và quyền công dân. Hiến pháp năm 2013 đã ghi nhận công lý như một giá trị nền tảng, khẳng định vai trò của nó trong việc xây dựng một xã hội công bằng và văn minh. Tuy nhiên, việc thực thi công lý trong thực tiễn vẫn còn nhiều hạn chế, cần được nghiên cứu và cải thiện.

1.1. Khái niệm và vai trò của công lý

Công lý được hiểu là sự công bằng trong xã hội, là nguyên tắc đảm bảo mọi cá nhân đều được đối xử công bằng và có quyền lợi hợp pháp. Công lý không chỉ là một khái niệm pháp lý mà còn là một giá trị đạo đức, thể hiện sự tôn trọng và bảo vệ quyền lợi công dân. Trong bối cảnh Hiến pháp Việt Nam, công lý được thể hiện qua các quy định về quyền con người, quyền công dân, và các nguyên tắc bảo vệ công lý. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có một cơ chế thực thi công lý hiệu quả để đảm bảo mọi người đều có thể tiếp cận công lý một cách bình đẳng.

II. Các nguyên tắc pháp luật liên quan đến công lý

Các nguyên tắc pháp luật trong Hiến pháp Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện và bảo vệ công lý. Nguyên tắc công bằng xã hội là một trong những nguyên tắc cơ bản, đảm bảo rằng mọi cá nhân đều có quyền lợi và nghĩa vụ như nhau trước pháp luật. Nguyên tắc pháp luật yêu cầu mọi hành động của cơ quan nhà nước phải tuân thủ pháp luật, từ đó bảo vệ quyền lợi của công dân. Việc thực hiện các nguyên tắc này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi công dân mà còn góp phần xây dựng một xã hội công bằng và văn minh.

2.1. Nguyên tắc bảo vệ quyền lợi công dân

Nguyên tắc bảo vệ quyền lợi công dân trong Hiến pháp Việt Nam được thể hiện qua nhiều điều khoản, nhấn mạnh rằng mọi cá nhân đều có quyền được bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình. Điều này không chỉ là một yêu cầu pháp lý mà còn là một yêu cầu đạo đức trong việc xây dựng một xã hội công bằng. Các cơ quan nhà nước có trách nhiệm bảo vệ quyền lợi của công dân, đảm bảo rằng mọi người đều có thể tiếp cận công lý một cách dễ dàng và hiệu quả.

III. Thực trạng và thách thức trong việc thực thi công lý

Mặc dù Hiến pháp Việt Nam đã ghi nhận công lý như một giá trị cốt lõi, nhưng thực tiễn cho thấy việc thực thi công lý vẫn còn nhiều thách thức. Nhiều người dân vẫn chưa nhận thức đầy đủ về quyền lợi của mình, dẫn đến việc không thể bảo vệ được quyền lợi hợp pháp. Hơn nữa, sự thiếu minh bạch trong hoạt động của các cơ quan nhà nước cũng là một yếu tố cản trở việc thực thi công lý. Cần có những giải pháp cụ thể để nâng cao nhận thức của người dân về công lý và quyền lợi của họ.

3.1. Những tồn tại trong thực thi công lý

Một trong những tồn tại lớn nhất trong việc thực thi công lý là sự thiếu đồng bộ trong các quy định pháp luật. Nhiều quy định còn mơ hồ, không rõ ràng, dẫn đến việc áp dụng không nhất quán. Hơn nữa, sự thiếu hụt về nguồn lực và năng lực của các cơ quan thực thi pháp luật cũng là một nguyên nhân dẫn đến việc công lý chưa được thực thi hiệu quả. Cần có những cải cách mạnh mẽ để khắc phục những tồn tại này, từ đó nâng cao hiệu quả thực thi công lý trong xã hội.

IV. Giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi công lý

Để nâng cao hiệu quả thực thi công lý trong Hiến pháp Việt Nam, cần có một hệ thống giải pháp đồng bộ và toàn diện. Trước hết, cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục về công lý và quyền lợi của công dân. Thứ hai, cần hoàn thiện các quy định pháp luật, đảm bảo tính minh bạch và rõ ràng trong việc áp dụng. Cuối cùng, cần nâng cao năng lực cho các cơ quan thực thi pháp luật, đảm bảo rằng họ có đủ nguồn lực và kỹ năng để thực hiện nhiệm vụ của mình.

4.1. Tăng cường giáo dục về công lý

Giáo dục về công lý là một yếu tố quan trọng trong việc nâng cao nhận thức của người dân về quyền lợi của mình. Cần có các chương trình giáo dục, tuyên truyền về công lý trong trường học, cộng đồng và qua các phương tiện truyền thông. Điều này không chỉ giúp người dân hiểu rõ hơn về quyền lợi của mình mà còn tạo ra một môi trường xã hội tích cực, nơi mọi người đều có thể tham gia vào việc bảo vệ công lý.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công lý (Justice) đại diện cho đỉnh cao của các giá trị đạo đức, chính trị và pháp lý mà nhân loại không ngừng tìm kiếm nhằm thiết lập một trật tự xã hội ổn định, hài hòa và công bằng. Trong lịch sử lập hiến và tiến trình phát triển của Nhà nước cách mạng Việt Nam từ năm 1945 đến nay, công lý đã sớm được định vị như một giá trị “chính trị - tư pháp” then chốt. Kể từ công cuộc Đổi mới năm 1986, đặc biệt là sau khi Hiến pháp năm 2013 ra đời, nguyên tắc công lý đã chiếm lĩnh vị trí trọng yếu trong các văn kiện chính trị - pháp lý tối cao của Đảng và Nhà nước. Sự gia tăng vượt bậc về mối quan tâm đối với chủ đề này thể hiện rõ qua tần suất xuất hiện trên không gian thông tin (đạt hơn 1.000 kết quả trong 0,36 giây trên công cụ tìm kiếm Google), từ các diễn đàn nghị trường, diễn văn tuyên thệ nhậm chức của người đứng đầu nhánh tư pháp, đến các công trình nghiên cứu cải cách tư pháp và hoạt động bảo vệ nhân quyền.

Tuy nhiên, một khoảng trống nghiên cứu (research gap) mang tính nền tảng vẫn đang tồn tại: lý luận về công lý trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (NNPQ XHCN) chưa được giải mã toàn diện; sự thể hiện của công lý thông qua các chế định hiến pháp còn tản mạn, thiếu tính hệ thống; hiệu quả phát huy giá trị công lý trên thực tế còn bộc lộ nhiều điểm nghẽn; và vai trò hiến định của Tòa án nhân dân (TAND) với tư cách là cơ quan trung tâm thực hiện quyền tư pháp và bảo vệ công lý (theo Khoản 1 Điều 102 Hiến pháp năm 2013) vẫn chưa được đánh giá thấu đáo dưới lăng kính lý luận lập hiến hiện đại.

Để giải quyết triệt để khoảng trống này, luận án xác lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học cụ thể:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất, nguồn gốc, cấu trúc, chức năng và các hình thức biểu hiện cơ bản của công lý trong lịch sử tư tưởng nhân loại và trong lý luận NNPQ XHCN Việt Nam là gì?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Hiến pháp Việt Nam qua các thời kỳ, đặc biệt là Hiến pháp năm 2013, thể hiện các giá trị công lý qua những phương diện, chế định và cơ chế hiến định cụ thể nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Thực trạng phát huy các giá trị công lý trong tổ chức quyền lực nhà nước và hoạt động bảo vệ công lý của hệ thống Tòa án tại Việt Nam đang đối mặt với những rào cản, xung đột thể chế nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 4 (RQ4): Cần những quan điểm, nguyên tắc và giải pháp đột phá nào để hoàn thiện các chế định hiến pháp và nâng cao hiệu lực bảo vệ công lý tại Việt Nam đến năm 2025 và định hướng đến năm 2030?

Tương ứng với đó là hệ thống giả thuyết khoa học:

• Giả thuyết 1 (H1): Công lý không chỉ là một khái niệm trừu tượng thuộc phạm trù luân lý mà là một cơ chế kiểm soát quyền lực hiến định, có tính lịch sử và tính giai cấp sâu sắc, giữ vai trò quyết định tính chính đáng của bộ máy công quyền.
• Giả thuyết 2 (H2): Hiến pháp năm 2013 đã tạo ra bước chuyển mang tính hệ hình khi hiến định nhiệm vụ bảo vệ công lý của Tòa án, nhưng sự vận hành thực tế đang bị giới hạn bởi sự thiếu đồng bộ của các đạo luật tố tụng và cơ chế tập quyền XHCN truyền thống.
• Giả thuyết 3 (H3): Việc tái định vị nhánh quyền lực tư pháp độc lập, lấy công lý thủ tục (procedural justice) và nguyên tắc tranh tụng làm khâu đột phá sẽ làm giảm thiểu tỷ lệ bản án bị hủy, sửa, bảo đảm tối đa quyền con người trong nhà nước pháp quyền.

Khung lý thuyết của nghiên cứu được xây dựng trên sự tích hợp giữa Chủ nghĩa duy vật biện chứng, duy vật lịch sử của Karl Marx, Lý thuyết công lý phân phối và cải tạo của Aristotle, Lý thuyết phẩm hạnh cộng đồng của Plato, kết hợp với Tư tưởng Hồ Chí Minh về “Pháp quyền nhân nghĩa”. Phạm vi nghiên cứu bao quát tiến trình lịch sử từ năm 1945 đến nay, tập trung sâu vào giai đoạn thực thi Nghị quyết số 08-NQ/TW, Nghị quyết số 49-NQ/TW và Hiến pháp năm 2013, đồng thời đối sánh với kinh nghiệm lập hiến của hơn 8 quốc gia trên thế giới.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về công lý cho thấy ba dòng chảy lý thuyết lớn:

1. Dòng học thuyết Luật tự nhiên (Natural Law Theory): Khởi nguồn từ triết học cổ đại với Sophocle (496–406 TCN) qua vở kịch Antigone, coi công lý là “luật lệ của thần linh” nhằm giới hạn quyền lực tối cao của người cai trị: “Quốc gia là tài sản chung của nhân dân giao cho kẻ cầm quyền quản lý; nhưng quản lý không có nghĩa là biến quốc gia thành của riêng, muốn làm gì thì tùy ý, muốn giết ai thì tùy lòng”. Tư tưởng này được tiếp nối bởi Cicero (106–43 TCN), Augustine (354–430), Rudolf Stammler (1925), và Lloyd L. Weinreb (1987), khẳng định công lý là thước đo đạo lý tối thượng của mọi đạo luật thực định. Augustine đã cảnh báo đanh thép: “Nếu không có công lý, nhà nước chỉ là một băng cướp có tổ chức mà thôi”.
2. Dòng học thuyết Pháp luật thực định (Legal Positivism): Đại diện bởi Hans Kelsen (1946) với Lý luận chung về pháp luật và nhà nước, Nathan Roscoe Pound (1951) với Công lý dựa trên nền tảng luật pháp, và James Bernard Murphy (2005). Các tác giả này nhấn mạnh công lý phải được chuẩn hóa qua hệ thống quy phạm thực định, gắn liền với quyền lực nhà nước nhằm bảo đảm tính dự đoán được và trật tự xã hội.
3. Dòng học thuyết Công lý phân phối và Thể chế chính trị (Distributive Justice & Political Institutionalism): Trải dài từ Nền Cộng hòa của Plato (380 TCN), Chính trị luận của Aristotle (384–322 TCN), Khế ước xã hội của Jean-Jacques Rousseau (1762), Chính thể đại diện của John Stuart Mill (1861), đến Một lý thuyết về công lý của John Rawls (1971) và Michael J. Sandel (2011).

Trong dòng chảy học thuật tồn tại hai cuộc tranh luận lý thuyết quyết liệt. Thứ nhất, cuộc đối đầu giữa Thuyết luật tự nhiên và Thuyết thực chứng pháp lý: Jeremy Bentham gay gắt bác bỏ luật tự nhiên khi coi đó là “những ý kiến riêng tư trá hình”, dẫn tới nguy cơ bất tuân dân sự và xói mòn kỷ cương; ngược lại, các nhà lập hiến như Montesquieu hay Alexander Hamilton khẳng định đạo luật không thể giẫm đạp lên công lý, bởi công lý có trước luật pháp. Thứ hai, sự xung đột giữa “Công lý nội dung” (Substantive Justice) và “Công lý thủ tục” (Procedural Justice): Liệu một phán quyết công bằng là áp dụng đúng chế tài thực định hay phải bảo đảm một quy trình xét xử vô tư, bình đẳng và minh bạch?

Tại Việt Nam, các công trình của GS. Võ Khánh Vinh (2011), GS.TS. Trần Ngọc Đường (2013), PGS.TS. Nguyễn Đăng Dung (2012), TS. Nguyễn Văn Hiển (2014) và TS. Nguyễn Xuân Tùng (2014, 2016) đã tiếp cận công lý ở các góc độ phân tán như quyền con người, cải cách tư pháp, hoặc lịch sử tư tưởng. Tuy nhiên, chưa có công trình nào tích hợp các chiều kích lý thuyết này thành một hệ thống lý luận hoàn chỉnh về công lý hiến định trong mô hình NNPQ XHCN.

Luận án định vị vị thế học thuật bằng cách đối sánh trực tiếp với hai nghiên cứu quốc tế kinh điển:

• Công trình của Abram Chayes (1988) trên Harvard Law Review (How Does the Constitution Establish Justice): Phân tích cách thức Hiến pháp Hoa Kỳ thiết lập công lý thông qua việc phân chia quyền lực bình đẳng, trao quyền tư pháp độc lập tuyệt đối để đối trọng với các nhánh chính trị.
• Tác phẩm của Albert Venn Dicey (1885) (Introduction to the Study of the Law of the Constitution): Khẳng định nhà nước pháp quyền là công cụ tối ưu để trừ khử tính tùy tiện của công quyền, bảo đảm mọi chủ thể đều bình đẳng trước tòa án. Luận án kế thừa các giá trị phổ quát này để làm rõ mô hình bảo vệ công lý đặc thù của Việt Nam – nơi nhánh tư pháp vừa thực hiện quyền tư pháp vừa bảo đảm tính thống nhất của quyền lực nhà nước dưới sự lãnh đạo của Đảng.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra những bước tiến đột phá về mặt lý luận thông qua việc mở rộng và tái định nghĩa các học thuyết nền tảng:

• Mở rộng Lý thuyết hình thái kinh tế - xã hội của Karl Marx: Luận án chứng minh công lý không phải là phạm trù trừu tượng, bất biến hay "vô vụ lợi", mà là hiện tượng xã hội mang tính lịch sử và tính giai cấp sâu sắc. Công lý bắt nguồn từ quan hệ sản xuất và cơ sở kinh tế, nhưng có tác động biện chứng trở lại kiến trúc thượng tầng, đóng vai trò kiểm soát nguy cơ tha hóa quyền lực nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN.
• Phát triển Lý thuyết công lý của Aristotle: Luận giải ranh giới và mối quan hệ hữu cơ giữa "Công lý phân phối" (Distributive Justice – phân bổ lợi ích dựa trên sự bình đẳng hình học, tương xứng với đóng góp) và "Công lý cải tạo" (Corrective Justice – khôi phục trạng thái cân bằng số học thông qua xét xử tư pháp). Luận án áp dụng sự phân loại này vào cấu trúc hiến pháp để luận giải chế định kinh tế và chế định quyền con người.
• Hệ thống hóa Tư tưởng Hồ Chí Minh về Công lý: Khẳng định công lý trong tư tưởng Hồ Chí Minh là sự hòa quyện giữa chủ nghĩa nhân văn sâu sắc, lẽ công bằng tự nhiên và quyền tự quyết dân tộc, tạo nên nền tảng cho học thuyết "Pháp quyền nhân nghĩa" của Việt Nam.

                  ┌─────────────────────────────────────────────────────────┐
                  │                 HỆ THỐNG CÔNG LÝ HIẾN ĐỊNH              │
                  └────────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                               │
               ┌───────────────────────────────┴───────────────────────────────┐
               ▼                                                               ▼
┌───────────────────────────────┐                               ┌───────────────────────────────┐
│     CÔNG LÝ PHÂN PHỐI         │                               │       CÔNG LÝ CẢI TẠO         │
│    (Distributive Justice)     │                               │     (Corrective Justice)      │
├───────────────────────────────┤                               ├───────────────────────────────┤
│ • Chế định Kinh tế - Xã hội   │                               │ • Chế định Quyền Tư pháp      │
│ • Phân phối theo lao động &   │                               │ • Tòa án là thiết chế trung   │
│   phúc lợi an sinh xã hội     │                               │   tâm bảo vệ lẽ phải          │
│ • Bình đẳng về cơ hội phát    │                               │ • Khôi phục nguyên trạng,     │
│   triển của mọi công dân      │                               │   bồi thường thiệt hại        │
└──────────────┬────────────────┘                               └───────────────┬───────────────┘
               │                                                                │
               └───────────────────────────────┬────────────────────────────────┘
                                               ▼
                  ┌─────────────────────────────────────────────────────────┐
                  │     CÔNG LÝ THỦ TỤC & QUYỀN CON NGƯỜI (Hiến pháp 2013)  │
                  │  • Tranh tụng bình đẳng (Adversary Principles)          │
                  │  • Thẩm phán độc lập, vô tư, chỉ tuân theo pháp luật    │
                  │  • Kiểm soát, ngăn ngừa sự tha hóa quyền lực nhà nước   │
                  └─────────────────────────────────────────────────────────┘

Khung phân tích độc đáo

Luận án xây dựng khung phân tích đa chiều tích hợp ba lý thuyết lớn: Thuyết phân công và kiểm soát quyền lực (Montesquieu, Madison), Thuyết luân lý và đạo đức thể chế (Plato, Rousseau), và Thuyết pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Khung phân tích này vận hành dựa trên ba mệnh đề lý thuyết:

• Mệnh đề 1 (P1): Công lý là phẩm hạnh đầu tiên của thể chế; một đạo luật thiếu vắng tính công lý sẽ tự đánh mất tính chính đáng chính trị và hiệu lực thực thi xã hội.
• Mệnh đề 2 (P2): Tòa án là thiết chế duy nhất có đủ tư cách đạo lý và pháp lý để bảo vệ công lý nhờ các thuộc tính: trung lập chính trị, tính độc lập trong xét xử, sự vô tư khách quan và vận hành theo quy trình tố tụng nghiêm ngặt.
• Mệnh đề 3 (P3): Mối liên kết giữa quyền lực và công lý được điều hòa theo nguyên lý của Blaise Pascal: “CL không dựa vào quyền lực thì bất lực; quyền lực không đi đôi với CL thì tàn bạo. Vì vậy cần phải kết hợp CL và quyền lực, và nhằm mục đích này, phải làm thế nào cho những điều hợp CL có đủ quyền lực; hay những điều dựa vào quyền lực phải hợp với CL”.

Điều kiện biên (Boundary Conditions) của khung phân tích được xác lập trong phạm vi thể chế chính trị nhất nguyên, kinh tế thị trường định hướng XHCN và nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước tại Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng lập trường triết học hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp đa cấp độ (Multi-level mixed design) được triển khai:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Phân tích triết học pháp luật và lập hiến so sánh đối với các bản hiến pháp tiêu biểu (Hoa Kỳ, Đức, Pháp, Nhật Bản, Hàn Quốc, Indonesia, Ba Lan, Nam Phi).
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Phân tích quy phạm và lịch sử lập hiến Việt Nam qua 5 bản Hiến pháp (1946, 1959, 1980, 1992, 2013) cùng các văn kiện chiến lược của Đảng (Nghị quyết số 08-NQ/TW, Nghị quyết số 49-NQ/TW).
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Khảo sát thực tiễn áp dụng pháp luật tố tụng và phân tích định lượng hiệu quả xét xử của hệ thống TAND.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược thu thập và xử lý dữ liệu bảo đảm tính chuẩn mực cao:

• Quy chuẩn thu thập văn bản: Khảo sát toàn văn 5 bản Hiến pháp Việt Nam, 4 bộ luật tố tụng trụ cột (Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, Luật Tố tụng hành chính 2015, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2014).
• Giao thức tam giác hóa (Triangulation Protocol):
  • Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Kết hợp dữ liệu văn bản lập pháp với số liệu thống kê tư pháp chính thức và các báo cáo xếp hạng quốc tế.
  • Tam giác hóa lý thuyết (Theory Triangulation): Chiếu rọi thực tiễn Việt Nam dưới các lăng kính lý thuyết Mác-Lênin, luật tự nhiên và lý thuyết công lý hiện đại.
  • Tam giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation): Kết hợp phân tích văn bản quy phạm (doctrinal legal research), luật học so sánh (comparative law) và xã hội học pháp luật.

Data và phân tích

• Dữ liệu thực nghiệm: Dữ liệu thống kê về tỷ lệ các bản án bị sửa, hủy qua thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm và tái thẩm của ngành Tòa án trong giai đoạn cải cách tư pháp; Báo cáo chỉ số công lý của UNDP và Hội Luật gia Việt Nam; Báo cáo môi trường kinh doanh (Doing Business 2018) của Ngân hàng Thế giới (World Bank); Báo cáo chỉ số pháp quyền toàn cầu (WJP Rule of Law Index 2018) của World Justice Project; Báo cáo Việt Nam 2035 của Bộ Kế hoạch và Đầu tư.
• Phương pháp phân tích chuyên sâu: Sử dụng phương pháp tổng hợp - quy nạp, logic - lịch sử và kỹ thuật phân tích nội dung định tính kết hợp phân tích xu hướng thống kê.
• Kiểm tra độ vững chắc (Robustness Checks): Kiểm tra tính nhất quán của các nhận định lý thuyết thông qua việc đối chiếu giữa phán quyết thực tế của thẩm phán và các nguyên tắc công lý tự nhiên (Natural Justice), đặc biệt là quy tắc Audi Alteram Partem (Lắng nghe các bên) và Nemo debet esse judex in propria sua causa (Không ai có thể làm thẩm phán trong vụ việc của chính mình).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án rút ra 4 phát hiện mang tính đột phá về mặt khoa học:

1. Sự chuyển dịch từ Công lý chính trị - đạo đức sang Công lý hiến định thực định: Lần đầu tiên trong lịch sử lập hiến Việt Nam, Hiến pháp năm 2013 đã định danh TAND là cơ quan thực hiện quyền tư pháp với nhiệm vụ tối thượng là bảo vệ công lý (Khoản 1 Điều 102). Đây là bước nhảy vọt so với các bản Hiến pháp trước đây (vốn chỉ nhấn mạnh nhiệm vụ chấp hành pháp luật và bảo vệ pháp chế XHCN).
2. Nhận diện "Điểm nghẽn thể chế" trong cơ chế kiểm soát quyền lực: Luận án phát hiện mâu thuẫn nội tại giữa nguyên tắc tập quyền XHCN truyền thống và yêu cầu kiểm soát quyền lực hiến định (Khoản 3 Điều 2 Hiến pháp năm 2013). Khi Tòa án đặt dưới sự giám sát hành chính và phụ thuộc vào ngân sách, nhân sự địa phương, tính độc lập xét xử của thẩm phán bị suy giảm, dẫn đến sự gia tăng tỷ lệ án bị hủy, sửa tại các cấp xét xử giám đốc thẩm và tái thẩm.
3. Quy luật "Công lý thủ tục chi phối tính chính đáng của Công lý nội dung": Luận án chứng minh rằng việc áp dụng đúng pháp luật thực định sẽ trở nên vô nghĩa nếu quy trình thu thập chứng cứ và xét xử vi phạm các chuẩn mực công lý thủ tục. Trong tư duy tố tụng tiến bộ, châm ngôn “Công lý không chỉ được thực thi mà phải được nhìn thấy được thực thi” đòi hỏi tính minh bạch và nguyên tắc tranh tụng bình đẳng phải được coi là điều kiện tiên quyết để triệt tiêu án oan sai.
4. Cơ chế "Xứng đáng" (Desert) và "Quyền năng" (Entitlement) là thước đo kép của công lý: Sự công bằng tuyệt đối chỉ đạt được khi một trật tự xã hội vừa bảo đảm trao cho mỗi người những gì họ xứng đáng được hưởng dựa trên đóng góp, vừa bảo vệ các quyền tự nhiên không thể bị tước đoạt bởi quyền lực công quyền.

Implications đa chiều

• Đóng góp học thuật: Làm phong phú và hoàn thiện lý luận về NNPQ XHCN Việt Nam; bổ sung các chiều kích lý thuyết mới về quyền tư pháp và công lý hiến định vào giáo trình đào tạo sau đại học ngành Luật học.
• Đổi mới phương pháp luận: Thiết lập mô hình đánh giá chất lượng xét xử dựa trên bộ tiêu chí tích hợp giữa các chỉ số tố tụng nội địa và các chỉ số đo lường pháp quyền quốc tế (WJP Index, Doing Business).
• Ứng dụng thực tiễn và Hoạch định chính sách:
  1. Hoàn thiện Hiến pháp và pháp luật: Sửa đổi Luật Tổ chức TAND theo hướng tổ chức Tòa án theo thẩm quyền xét xử độc lập, không phụ thuộc vào địa hạt hành chính.
  2. Bảo đảm độc lập tư pháp: Thiết lập chế độ bổ nhiệm thẩm phán nhiệm kỳ dài hạn hoặc suốt đời; xây dựng cơ chế ngân sách độc lập cho TAND do Quốc hội phân bổ trực tiếp; tăng cường bảo vệ an ninh công vụ cho người tiến hành tố tụng.
  3. Thực chất hóa tranh tụng: Chuyển đổi mạnh mẽ từ mô hình tố tụng thẩm vấn (Inquisitorial system) sang kết hợp các ưu điểm của mô hình tranh tụng (Adversary system), coi tranh tụng tại phiên tòa là khâu đột phá tư pháp.

Limitations và Future Research

• Hạn chế nghiên cứu:
  • Dữ liệu thực chứng: Dữ liệu về số lượng bản án bị hủy, sửa chưa được phân rã chi tiết theo từng loại tội phạm và từng cấp Tòa án nhân dân cấp huyện trên toàn quốc do hạn chế về độ mở dữ liệu tư pháp.
  • Mẫu khảo sát xã hội học: Chưa thực hiện được các cuộc phỏng vấn sâu trên quy mô lớn đối với đội ngũ thẩm phán đương nhiệm và đương sự do tính chất bảo mật đặc thù của hoạt động tố tụng.
• Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Agenda):
  1. Nghiên cứu tác động của chuyển đổi số và Tòa án điện tử (E-Court), ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) trong việc bảo đảm công lý thủ tục và tính nhất quán của án lệ.
  2. Xây dựng bộ chỉ số quốc gia về "Tiếp cận công lý" (National Access to Justice Index) áp dụng cho 63 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương.
  3. Nghiên cứu so sánh chuyên sâu về cơ chế tài phán hiến pháp (Constitutional Review) giữa mô hình Hội đồng Hiến pháp và Tòa án Hiến pháp nhằm bảo vệ tối đa các quyền công lý hiến định.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án tạo tiền đề lý luận vững chắc, dự kiến đóng góp hàng chục trích dẫn khoa học cho các nghiên cứu tiếp theo về hiến pháp, quyền con người và tư pháp học tại các viện nghiên cứu và trường đại học lớn.
• Tác động lập pháp và chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ việc tổng kết Nghị quyết số 49-NQ/TW, triển khai Nghị quyết số 27-NQ/TW về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện NNPQ XHCN Việt Nam trong giai đoạn mới, cũng như các đợt sửa đổi, bổ sung Hiến pháp trong tương lai.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Việc nâng cao hiệu quả bảo vệ công lý và minh bạch tư pháp sẽ trực tiếp cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia (thông qua chỉ số giải quyết tranh chấp hợp đồng và bảo hộ quyền tài sản), đồng thời củng cố niềm tin của nhân dân vào lẽ công bằng và trật tự pháp luật.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận hệ thống luận điểm lý thuyết toàn diện, nguồn tài liệu tham khảo phong phú và khung phân tích liên ngành chuẩn mực.
• Nhà lập pháp và Cơ quan hoạch định chính sách: Sử dụng các luận cứ thực chứng để sửa đổi, hoàn thiện Hiến pháp và các đạo luật tố tụng tư pháp.
• Thẩm phán, Kiểm sát viên, Luật sư: Nâng cao nhận thức chuẩn mực về công lý thủ tục, đạo đức tư pháp và kỹ năng tranh tụng tại phiên tòa.
• Người dân và Cộng đồng doanh nghiệp: Hưởng lợi từ một nền tư pháp minh bạch, công bằng, giảm thiểu chi phí và thời gian tiếp cận công lý, bảo đảm quyền con người, quyền công dân không bị xâm phạm.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc xây dựng hệ thống lý luận về "Công lý hiến định trong NNPQ XHCN Việt Nam". Luận án đã mở rộng Lý thuyết hình thái kinh tế - xã hội của Karl Marx bằng cách chứng minh công lý là công cụ kiểm soát quyền lực nhà nước chống lại nguy cơ tha hóa trong nền kinh tế thị trường, đồng thời tích hợp Thuyết công lý cải tạo của Aristotle để xác lập vị thế trung tâm độc lập của Tòa án trong việc khôi phục trạng thái công bằng xã hội.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án khi so sánh với các công trình trước đây? Trả lời: So với các nghiên cứu trước (như của Albert Venn Dicey 1885 hay Abram Chayes 1988 vốn thuần túy lập hiến phương Tây), luận án áp dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành kết hợp giữa phân tích chuẩn tắc lập hiến với xã hội học pháp luật và tam giác hóa dữ liệu thực nghiệm (chỉ số WJP Rule of Law Index, tỷ lệ hủy sửa án, báo cáo Doing Business), giải quyết vấn đề công lý trong thể chế chính trị đặc thù của Việt Nam.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực chứng là gì? Trả lời: Phát hiện bất ngờ là nguyên nhân cốt lõi dẫn đến sự suy giảm niềm tin công lý không xuất phát chủ yếu từ sự thiếu hụt của các quy phạm nội dung, mà bắt nguồn từ "khuyết tật của công lý thủ tục" và sự thiếu hụt các điều kiện bảo đảm độc lập tư pháp trên thực tế (như nhiệm kỳ ngắn của thẩm phán và sự can thiệp từ bộ máy hành chính địa phương).

4. Luận án có cung cấp giao thức nhân bản (Replication protocol) không? Trả lời: Luận án thiết lập giao thức nghiên cứu minh bạch gồm 3 bước: (1) Khung mã hóa phân tích nội dung các bản Hiến pháp và luật tố tụng; (2) Ma trận tiêu chí đánh giá bản án theo chuẩn công lý tự nhiên; (3) Quy trình đối chuẩn các chỉ số tư pháp quốc tế, cho phép các nhà nghiên cứu khác áp dụng để đánh giá hiệu quả tư pháp tại các giai đoạn tiếp theo.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm (2025–2035) được vạch ra như thế nào? Trả lời: Lộ trình gồm hai giai đoạn: Giai đoạn 2025–2030 tập trung hoàn thiện thể chế Tòa án độc lập theo thẩm quyền xét xử và xây dựng khung pháp lý về Tòa án điện tử; Giai đoạn 2030–2035 chuyển trọng tâm sang nghiên cứu cơ chế tài phán hiến pháp chuyên trách và tích hợp chuẩn mực tư pháp số quốc tế.

Kết luận

Luận án khẳng định 5 giá trị cống hiến cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện các tư tưởng, học thuyết kinh điển về công lý từ thời cổ đại đến hiện đại, định hình khung lý luận chuẩn mực về công lý trong Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam.
2. Làm sáng tỏ các phương diện thể hiện của công lý trong Hiến pháp năm 2013, chứng minh mối liên hệ hữu cơ giữa công lý, tính chính đáng chính trị và quyền con người.
3. Xác lập cơ sở khoa học khẳng định TAND là thiết chế trung tâm thực hiện quyền tư pháp và bảo vệ công lý, chỉ ra những xung đột thể chế đang cản trở tính độc lập xét xử.
4. Cung cấp bức tranh thực chứng toàn diện về thực trạng bảo vệ công lý thông qua phân tích tỷ lệ bản án bị sửa, hủy và các chỉ số đo lường pháp quyền quốc tế.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ, khả thi nhằm hoàn thiện Hiến pháp và nâng cao hiệu quả bảo vệ công lý tại Việt Nam với tầm nhìn chiến lược đến năm 2030.

Công trình tạo ra bước chuyển hệ hình quan trọng trong khoa học pháp lý nước nhà: chuyển từ nhận thức công lý mang tính trừu tượng sang công lý hiến định có thể định lượng và đo lường được, mở ra các hướng nghiên cứu mới về tài phán hiến pháp và tư pháp số, đóng góp thiết thực vào sự nghiệp xây dựng một nền tư pháp Việt Nam liêm chính, phụng sự Tổ quốc và Nhân dân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề CL trong tổng thể học thuyết về giai cấp thống trị và đấu tranh giai cấp. Những luận điểm nổi bật của ông về CL được phân tích, đánh giá và trình bày khá sâu sắc tại cuốn Marx and Justice-The Radical Critique of Liberalism (Marx và CL - Phê bình chủ nghĩa tự do) của Allen E.Buchanan, Nxb Metheuen (1984), bao gồm: Một là, lý luận hình thái kinh tế - xã hội khẳng định cũng như những quan hệ xã hội khác, CL là một hiện tượng xã hội mang tính giai cấp và tính lịch sử sâu sắc. CL chỉ xuất hiện, hình thành khi các yếu tố kinh tế-xã hội của xã hội loài người đã phát triển và đạt đến một trình độ nhất định. CL phụ thuộc chặt chẽ và do mỗi hình thái kinh tế - xã hội mà nó tồn tại chi phối, quyết định.

Ngược lại, các giá trị của CL cùng với các quan hệ sản xuất khác có tác động trở lại, ảnh hưởng mạnh mẽ, sâu rộng đến các phương thức tổ chức xã hội, từ đó thúc đẩy hoặc cản trở, kìm hãm sự phát triển của xã hội trong từng giai đoạn lịch sử nhất định. Trong mỗi chế độ, nội hàm về CL sẽ có các nội dung, tính chất và phương thức vận hành khác nhau. Không tồn tại một thứ CL chung chung, trừu tượng, duy tâm, siêu hình. Sẽ là sai lầm nếu cho rằng CL có bản chất “vô vụ lợi”.

12 Trong bài viết Cơ sở kinh tế-xã hội cho sự hình thành và phát triển của CL, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật (2015), với những luận cứ cụ thể, tác giả Nguyễn Xuân Tùng cũng đã tập trung phân tích và làm rõ tính khoa học của học thuyết này trong lý giải nguồn gốc và sự hình thành của CL. Hai là, từ luận điểm nêu trên, ông nhấn mạnh về một sự dự đoán chắc chắn của tội phạm có nguồn gốc từ hình thái kinh tế của xã hội tư sản, do đó, tội phạm không chỉ thuần túy là nô lệ của CL mà cần phải chú ý xóa bỏ nguồn gốc xã hội hay nguyên nhân giai cấp của tội phạm. Ông từ chối cách tiếp cận của cả học thuyết cải tạo và công lợi, cho dù hình phạt là cơ chế cải thiện hay răn đe thì cá nhân không thể bị trừng phạt bởi xã hội mới là nguồn gốc tội phạm. Ba là, nguyên tắc phân phối theo nhu cầu.

Ông đã liên hệ công bằng với trình độ phát triển của sản xuất xã hội và cho rằng trong giai đoạn đầu việc phân phối được thực hiện theo nguyên tắc đóng góp “làm theo năng lực, hưởng theo lao động”. CL ở đây là nguyên tắc phân phối cho mỗi người dựa trên đóng góp lao động của họ, từ đó hình thành nguyên tắc phân phối phúc lợi dựa trên nỗ lực, cố gắng của người lao động. Khi chuyển sang giai đoạn của xã hội cộng sản, sản phẩm tiêu dùng dồi dào đến mức không cần dùng phân phối lợi ích vật chất để kích thích lao động nữa thì thực hiện nguyên tắc mới là “làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu” [196, Tr. - Tư tưởng Hồ Chí Minh về CL Tại Việt Nam, tư tưởng Hồ Chí Minh về CL có ảnh hưởng hết sức sâu rộng đến quá trình hình thành và phát triển lý luận về CL.

Tại bài viết Tư tưởng Hồ Chí Minh về CL của Nguyễn Xuân Tùng, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số tháng 11 (260) năm 2014, tác giả đã khái quát những nội dung, giá trị cơ bản của CL trong tư tưởng Hồ Chí Minh, bao gồm: (1) Là hiện thân, giá trị của xã hội văn minh, đối lập với trạng thái xã hội dã man, bán khai; (2) Là lẽ phải, lẽ công bằng mà TA phải bảo vệ và mang lại cho mọi người dân; (3) Là quyền cơ bản, chân chính của mỗi quốc gia, dân tộc; (4) Là vũ khí tư tưởng, chính trị, pháp lý sắc bén góp phần làm sáng rạng tính chính nghĩa, chính đáng, hợp pháp, cũng 13 như bản chất của nhà nước thân dân, vì dân; (5) Là căn cứ pháp lý, là điểm tựa đạo lý quốc tế vững chắc để lên án các cuộc chiến tranh xâm lược phi nghĩa, khẳng định tính chính nghĩa của cuộc kháng chiến gian khổ của nhân dân Việt Nam, qua đó, bảo vệ hòa bình, tự do, công bằng và các quyền cơ bản của con người; (6) Là giá trị phổ quát, là lương tri, phẩm giá tốt đẹp mà nhân loại tiến bộ hướng tới. Luận án tiến sỹ luật học Tư tưởng khoan dung và ý nghĩa hiện thời của nó của Nguyễn Thị Phương Mai, Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn (2010) cũng nhấn mạnh ở khía cạnh này, có thể khẳng định tư tưởng khoan dung của Hồ Chí Minh được hình thành và dựa trên nền tảng của CL. Bài viết Quan niệm về CL ở Việt Nam từ năm 1945 đến cuộc CCTP năm 1950, Nguyễn Xuân Tùng, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật (2014) cũng có những nhận định về ảnh hưởng của tư tưởng Hồ Chí Minh về CL cũng như quá trình phát triển nhận thức về CL, đặc biệt là sự du nhập, tiếp biến của các học thuyết Mác - Lênin trong nhận thức về CL và xây dựng nền tư pháp nhân dân. Về khái niệm CL, tại bài viết Một số vấn đề lý luận cơ bản về CL, Tạp chí Công thương (2019), tác giả Trần Trí Dũng định nghĩa CL là lẽ đúng đắn mà mọi người đều thừa nhận, dùng làm cơ sở để phán xét, để xác lập, thực hiện quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm đối với các chủ thể tham gia trong những mối quan hệ nhất định.

Đây là một khái niệm tương đối phù hợp với bối cảnh CL trong tố tụng. Ở Việt Nam, các học thuyết và lý luận cơ bản về CL cũng được tiếp tục chú trọng chắt lọc, du nhập, nghiên cứu và truyền bá nhiều hơn, đặc biệt khi Việt Nam phát triển và hoàn thiện học thuyết NNPQ XHCN và thực hiện công cuộc CCTP từ năm 2002 đến nay. Các công trình nghiên cứu là sách tiêu biểu là Pháp quyền nhân nghĩa Hồ Chí Minh của Vũ Đình Hòe, Nxb Văn hóa Thông tin (2001); Quyền con người, GS. Võ Khánh Vinh (chủ biên), Nxb Khoa học xã hội (2011); Vũ Trọng Khánh - Bộ trưởng Tư pháp đầu tiên, Nhiều tác giả, Nxb Tri thức (2015); CL và tiếp cận CL - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn, Nguyễn Đăng Dung và Vũ Công Giao đồng chủ biên, Nxb Hồng Đức (2018).

Công trình nghiên cứu là tạp chí tiêu biểu là Về khái niệm “CL” trong Dự thảo sửa đổi Hiến pháp năm 1992, Nguyễn Xuân Tùng, Tạp chí Tổ chức nhà nước (2013). 14 Nhìn chung, các nghiên cứu nêu trên đều tiếp tục tập trung phân tích và làm rõ nguồn gốc, quan niệm, bản chất, nội dung, chức năng, vị trí, vai trò của CL, từ đó góp phần phát triển và hoàn thiện các học thuyết về CL cũng như khả năng ứng dụng trong tổ chức và quản lý xã hội nói chung và tại Việt Nam nói riêng. Nhóm các nghiên cứu về vai trò của công lý trong tổ chức và quản lý xã hội CL có một vai trò hết sức to lớn, ý nghĩa trong tổ chức, quản lý và vận hành xã hội một cách trật tự, ổn định và văn minh. Các công trình nghiên cứu chuyên ngành về ứng dụng này của CL khá đa dạng và phong phú.

Trước hết, phải kể đến một số nghiên cứu khẳng định tính đa dạng, năng động trong quan niệm CL. Cuốn sách Nhân loại học về pháp luật- Một lý thuyết so sánh (Anthropology of Law-A Comparative Theory) của Leopold Pospísil, Nxb Đại học Yale (1971) coi quan niệm CL như một phần của nền văn hóa mỗi dân tộc và sự đa dạng về văn hóa, tính cách sẽ mang lại những quan niệm về CL khác nhau. Tại cuốn sách Vượt trên CL (Beyond Justice) của Agnes Heller, Nxb Basil Blackwell Inc. (1987), phân tích bốn phương pháp tiếp cận cơ bản đưa đến bốn định nghĩa khác nhau về CL, từ đó đưa ra những ứng dụng khác nhau của CL.

Các công trình nghiên cứu điển hình như Khế ước xã hội (The Social Contract) của Jean-Jacques Rousseau, Nxb Thế giới (2014); CL (Justice) của Josef Pieper, Nxb Pantheon Books (1955); CL (Justice) do Alan Ryan chủ biên, Nxb Oxford University Press (1993); CL (Justice) của Harry Brighouse, Nxb Polity Press (2004); CL (Justice) do Eugene Kamenka và Alice Erh-Soon Tay chủ biên, Nxb Edward Arnold (1979);… đều tập trung lý giải vai trò không thể thiếu của CL nói chung và vai trò luân lý của CL nói riêng trong quá trình đưa xã hội tiến hóa từ trạng thái dã man, bán khai sang trạng thái kỷ cương, văn minh. Các công trình nghiên cứu bao gồm Chính trị luận (The Politics) của Aristotle, Nxb Thế giới (2013); Chính thể đại diện (Representative Government) của John Stuart Mill, Nxb Tri thức (2008); Bàn về chính quyền (On Government) của Marcus Tullius Cicero, Nxb Hồng Đức (2017); “CL” (Justice) do Alan Ryan 15 chủ biên, Nxb Oxford University Press (1993);… đều tập trung làm rõ tính chất chính trị của CL với tư cách là một nhân tố chính nghĩa của mỗi bộ máy chính quyền. Ngược lại, bất công hay cảm giác bất công cũng chính là một nhân tố quan trọng dẫn đến các cuộc cách mạng lật đổ chính quyền. Các công trình nghiên cứu cũng khẳng định mối quan hệ biện chứng, chặt chẽ giữa CL và pháp luật.

Các quan điểm phổ biến coi CL là căn cứ để ban hành các chính sách pháp luật. Pháp luật công bằng phải thể hiện được CL trong lĩnh vực mà nó điều chỉnh. Các công trình tiêu biểu về mối tương quan giữa CL và pháp luật bao gồm: Lý thuyết về CL (The theory of justice) của Rudolf Stammler, Nxb Macmilan (1925); Lý luận chung về pháp luật và nhà nước (General Theory of Law and State) của Hans Kelsen, Nxb Harvard University Press (1946); CL dựa trên nền tảng luật pháp (Justice according to law) của Nathan Roscoe Pound, Nxb Yale University Press (1951); Sự hình thành của khoa học luật (Foundations of Jurisprudence) của Jerome Hall, Nxb The Bobbs-Merrill Company (1973); Luật tự nhiên và CL (Natural Law and Justice), Lloyd L. Weinbeb, Nxb Havard University Press (1987); Triết học về luật thực định (The Philosophy of Positive Law) của James Bernard Murphy, Nxb Yale University Press (2005); Triết học luật pháp (The Philosophy of Law) của Raymond Wacks Nxb Trẻ (2011); Luật pháp và Triết học: Dẫn nhập với những bài đọc (Law and Philosophy: An introduction with readings) của Thomas W.Simon, Nxb Mc.