CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CƠ CHẾ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH TẠI CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP 1.1 Đơn vị sự nghiệp công lập thuộc lĩnh vực giáo dục – đào tạo Đơn vị sự nghiệp công lập do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước thành lập theo quy định của pháp luật, có tư cách pháp nhân, cung cấp dịch vụ công, phục vụ quản lý nhà nước [14]. Đơn vị sự nghiệp công lập thuộc lĩnh vực giáo dục – đào tạo do cơ quan có thẩm quyền thành lập, hoạt động trong các lĩnh vực giáo dục đào tạo. Các trường đại học công lập trong quá trình hoạt động được phép thu phí để bù đắp một phần hay toàn bộ hoạt động thường xuyên của đơn vị được gọi là Các trường đại học công lập có thu. - Các trường đại học công lập trong quá trình hoạt động được Nhà nước cho phép thu một số các loại phí, lệ phí, được tiến hành các hoạt động sản xuất và cung ứng dịch vụ để bù đắp chi phí cho các hoạt động thường xuyên và góp phần tăng thu nhập cho người lao động trong đơn vị.
Các trường đại học công lập hoạt động đem lại lợi ích chung cho xã hội. Nguồn kinh phí để duy trì hoạt động của Các trường đại học công lập được hỗ trợ từ ngân sách Nhà nước. Tuy nhiên để giảm bớt gánh nặng cho Ngân sách Nhà nước thì Nhà nước cho phép Các trường đại học công lập được phép thu một số khoản phí, lệ phí để bù đắp các hoạt động thường xuyên của đơn vị và góp phần tăng thu nhập cho người lao động trong đơn vị. Nguồn thu này được gọi là nguồn thu sự nghiệp, nó rất quan trọng đối với đơn vị, là một trong những động lực làm cho các đơn vị sự nghiệp hoạt động có hiệu quả hơn, cung ứng các dịch vụ công ngày càng chất lượng tốt hơn cho xã hội.
- Hoạt động của Các trường đại học công lập luôn gắn liền và bị chi phối bởi các chương trình phát triển của Nhà nước trong từng thời kỳ. Mục 8 tiêu các chương trình phát triển kinh tế xã hội của Nhà nước chi phối tới mục tiêu, nhiệm vụ, phạm vi hoạt động và nguồn thu của các Các trường đại học công lập. Đặc điểm của các trường đại học là đơn vị sự nghiệp công lập thuộc lĩnh vực Giáo dục - Đào tạo Trường đại học công lập thuộc thuộc lĩnh vực Giáo dục - Đào tạo cũng có những đặc điểm chung của đơn vị sự nghiệp công lập. Tuy nhiên, hoạt động Giáo dục - Đào tạo lại có những nét riêng biệt so với các hoạt động kinh tế khác trong nền kinh tế.
Chính những nét riêng biệt này chi phối đến những nét đặc trưng của đơn vị sự nghiệp công lập thuộc lĩnh vực giáo dục và đào tạo: - Trường đại học công lập thuộc thuộc lĩnh vực Giáo dục - Đào tạo bao gồm đơn vị sự nghiệp giáo dục và các đơn vị sự nghiệp đào tạo. Sự hoạt động của các đơn vị thuộc lĩnh vực giáo dục và đào tạo hình thành một hệ thống giáo dục quốc dân. Mỗi đơn vị sự nghiệp công lập sẽ đảm nhận một vai trò nhất định đào tạo cấp học hoặc bậc học nhất định nhưng giữa các cấp bậc học lại có mối quan hệ mật thiết và có sự kết nối với nhau. Do vậy, đơn vị sự nghiệp dù là giáo dục hay đào tạo đều giữ vai trò hết sức quan trọng trong hệ thống giáo dục quốc dân; - Hoạt động của đơn vị sự nghiệp Giáo dục - Đào tạo luôn mang tính định hướng của Nhà nước trong từng thời kỳ đặc biệt là đối với các hoạt động đào tạo.
Mục tiêu của đào tạo thường hướng vào nhu cầu của xã hội và định hướng của Nhà nước để tạo ra nguồn nhân lực đáp ứng đủ cả về số lượng và chất lượng lao động cho sự phát triển nền kinh tế. So với các đơn vị sự nghiệp đào tạo thì hoạt động của các đơn vị sự nghiệp giáo dục thường ổn định vì thời gian, nội dung và chương trình học tập ít bị thay đổi; - Năm học không trùng với năm ngân sách. Đặc điểm này chi phối tới nguồn thu sự nghiệp của đơn vị Giáo dục – Đào tạo bởi thu từ học phí, lệ phí chỉ giới hạn theo số tháng thực học của học sinh, sinh viên (đối với khối giáo dục là 9 tháng thực học, khối đào tạo là 10 tháng thực học); 9 - Trường đại học công lập thuộc lĩnh vực Giáo dục – Đào tạo cung ứng dịch vụ công đặc biệt, sản phẩm là tri thức. Chính vì vậy mà Đảng và Nhà nước ta luôn quan tâm đến Giáo dục - Đào tạo, coi Giáo dục - Đào tạo là quốc sách hàng đầu góp phần sớm đưa nước ta trở thành một nước phát triển; - Kết quả của việc giáo dục, đào tạo là tạo ra những con người được trang bị đầy đủ tri thức.
Bên cạnh việc trang bị những kiến thức cho con người, đơn vị sự nghiệp công lập hoạt động trong lĩnh vực Giáo dục - Đào tạo còn hướng tới việc rèn luyện tu dưỡng phẩm chất đạo đức hướng tới mục tiêu Giáo dục - Đào tạo con người một cách toàn diện đủ cả đức và tài. Thực hiện được mục tiêu này phần lớn là phải nhờ vào những người thầy - những người thầy có đủ đức, đủ tài để giáo dục và đào tạo ra những con người toàn diện cho xã hội; - Hoạt động của Trường đại học công lập thuộc thuộc lĩnh vực Giáo dục - Đào tạo mang tính kết nối cao giữa gia đình, nhà trường và xã hội. Có thể nói sự tham gia kết nối giữa gia đình và nhà trường (đặc biệt là khối giáo dục) là rất cần thiết, sự kết nối này đem lại hiệu quả cao hơn trong giáo dục. Đối với xã hội, đơn vị sự nghiệp công lập hoạt động trong lĩnh vực đào tạo là nơi cung cấp nguồn nhân lực có chất lượng cho xã hội.
Như vậy, từ những đặc trưng cơ bản của đơn vị sự nghiệp công lập thuộc lĩnh vực Giáo dục - Đào tạo không chỉ giúp chúng ta thấy được sự khác biệt giữa đơn vị sự nghiệp công lập thuộc lĩnh vực này với đơn vị sự nghiệp công lập thuộc lĩnh vực khác mà những đặc trưng này còn giúp cho quản lý mọi mặt hoạt động của đơn vị sự nghiệp Giáo dục - Đào tạo được tốt hơn trong đó có hoạt động quản lý tài chính.3 Cơ chế tự chủ tài chính đối với Trường đại học công lập thuộc thuộc lĩnh vực giáo dục - đào tạo 1. Khái niệm tự chủ tài chính của các đơn vị công lập Xét trên góc độ quản lý tài chính, cơ chế tự chủ tài chính là việc cơ quan quản lý cấp trên (chủ thể quản lý) cho phép đơn vị cấp dưới (chủ thể bị quản lý) được phép chủ động điều hành, tự quyết các hoạt động tài chính 10 trong khuôn khổ pháp luật về quản lý tài chính với mục đích nâng cao hiệu quả hoạt động của đơn vị. [23] Cùng với việc trao quyền tự chủ về tài chính cho các đơn vị, cơ quan cấp trên cũng yêu cầu đơn vị được trao quyền tự chủ phải tự chịu trách nhiệm về quyền tự quyết của mình. Đơn vị phải thực hiện tự đánh giá và tự giám sát việc thực hiện các quy định theo đúng quy định của pháp luật về quản lý tài chính và lĩnh vực khác được trao quyền tự chủ, sẵn sàng giải trình và công khai hoá các hoạt động của mình đồng thời chịu trách nhiệm về kết quả hoạt động của mình.
Tự chủ và tự chịu trách nhiệm luôn gắn liền với nhau để nâng cao hiệu quả hoạt động của các đơn vị và đảm bảo hoạt động đó luôn đúng theo quy luật của pháp luật. Tóm lại, “Cơ chế tự chủ của đơn vị sự nghiệp công” là các quy định về quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm trong việc thực hiện nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, nhân sự và tài chính của đơn vị sự nghiệp công. Tự chủ tài chính của các trường đại học công lập thuộc bộ Công thương Bộ Công Thương hiện đang quản lý trực tiếp 08 trường đại học công lập, đó là : Đại học Công nghiệp Hà Nội ; Đại học Công nghiệp TP.HCM ; Đại học Công nghiệp Thực phẩm TP.HCM ; Đại học Công nghiệp Quảng Ninh ; Đại học Công nghiệp Việt Hung ; Đại học Công nghiệp Việt Trì ; Đại học Kinh tế Kỹ thuật công nghiệp và Đại học Sao Đỏ. Tự chủ tài chính đối với các trường đại học công lập trực thuộc Bộ Công thương là việc thực hiện quyền tực chủ, tự chịu trách nhiệm cho các trường đại học công lập trực thuộc Bộ Công thương trong việc tổ chức các nguồn lực tài chính để hoàn thành nhiệm vụ được giao, phát huy mọi khả năng của đơn vị để cung cấp dịch vụ đào tạo với chất lượng cao cho xã hội, từng bước giảm dần bao cấp từ ngân sách nhà nước, tăng nguồn thu nhằm từng bước giải quyết thu nhập cho người lao động.
Sự cần thiết của tự chủ tài chính của các trường đại học công lập thuộc Bộ Công thương Cơ chế “xin cho” đã được thực hiện trong một thời gian dài, sự bao cấp quá nhiều từ phía Nhà nước đã làm cho các đơn vị sự nghiệp hoạt động cứng nhắc kém năng động và hiệu quả không cao. Do vậy, để nâng cao hiệu quả hoạt động của khu vực công cần thiết phải thay đổi cơ chế quản lý của Nhà nước, từ quản lý theo cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang quản lý theo cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm. Đánh dấu sự thay đổi về cơ chế quản lý là sự ra đời của Nghị định 10/2002/NĐ-CP ngày 16/01/2002 về việc trao quyền tự chủ tài chính cho các đơn vị sự nghiệp có thu. Tuy nhiên tự chủ theo Nghị định 10/2002/NĐ-CP còn ở phạm vi hẹp, Nhà nước mới chỉ trao quyền tự chủ về tài chính là chủ yếu mà các quyền khác bị hạn chế nên các đơn vị còn gặp khó khăn trong quá trình hoạt động.
Ngày 25/4/2006 Chính phủ ban hành Nghị định số 43/2006/NĐ-CP thay thế Nghị định 10/2002/NĐ-CP. Theo Nghị định này các đơn vị sự nghiệp Giáo dục - Đào tạo công lập được mở rộng quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về thực hiện nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, biên chế và tài chính đối với đơn vị sự nghiệp công lập. Việc trao quyền tự chủ cho các đơn vị sự nghiệp không phải là “tự chủ toàn bộ” mà tự chủ luôn gắn với trách nhiệm [13].