Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 ðất nông nghiệp và vấn ñề sử dụng ñất nông nghiệp 1.1 ðất và vai trò của ñất trong sản xuất nông nghiệp 1.1 Khái niệm về ñất và ñất sản xuất nông nghiệp Theo Học giả người Nga Docutraiep: “ðất là một vật thể thiên nhiên cấu tạo ñộc lập lâu ñời do kết quả quá trình hoạt ñộng tổng hợp của 5 yếu tố hình thành ñất ñó là: sinh vật, ñá mẹ, khí hậu, ñịa hình và thời gian”. Các Mác cho rằng: “ðất ñai là tư liệu sản xuất cơ bản và phổ biến quý báu nhất của sản xuất nông nghiệp, ñiều kiện không thể thiếu ñược của sự tồn tại và tái sinh của hàng loạt thế hệ người kế tiếp nhau” Các nhà kinh tế, thổ nhưỡng và quy hoạch ñưa ra khái niệm “ðất là phần trên mặt của vỏ trái ñất mà ở ñó cây cối có thể mọc ñược” và ñất ñược hiểu theo nghĩa rộng như sau: “ðất ñai là một diện tích cụ thể của bề mặt trái ñất bao gồm các cấu thành của môi trường sinh thái ngay bên trên và dưới bề mặt ñó như: khí hậu thời tiết, thổ nhưỡng, ñịa hình, mặt nước (hồ, sông suối…), các dạng trầm tích sát bề mặt cùng với nước ngầm và khoáng sản trong lòng ñất, tập ñoàn thực vật, trạng thái ñịnh cư của con người, những kết quả nghiên cứu trong quá khứ và hiện tại ñể lại” (ðào Châu Thu, Nguyễn Khang, 1997) [66]. Theo Luật ñất ñai 2003 [43] “ðất nông nghiệp bao gồm ñất sản xuất nông nghiệp (ñất trồng lúa, ñất ñồng cỏ dùng vào chăn nuôi, ñất trồng cây hàng năm khác), ñất lâm nghiệp (ñất rừng sản xuất, ñất rừng phòng hộ, ñất rừng ñặc dụng), ñất nuôi trồng thuỷ sản, ñất làm muối và ñất nông nghiệp khác theo quy ñịnh của Chính phủ“ 1.2 Vai trò và ý nghĩa của ñất ñai trong sản xuất nông nghiệp ðất ñai ñóng vai trò quyết ñịnh ñến sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người, là cơ sở tự nhiên, là tiền ñề cho mọi quá trình sản xuất. Các Mác 5 ñã nhấn mạnh “ðất là mẹ, sức lao ñộng là cha sản sinh ra của cải vật chất”.
Luật ñất ñai năm 2003 [43] khẳng ñịnh “ðất ñai là tài nguyên vô cùng quý giá, là tư liệu sản xuất ñặc biệt, là thành phần quan trọng hàng ñầu của môi trường sống, là ñịa bàn phân bố các khu dân cư, xây dựng các cơ sở y tế, văn hoá, xã hội, an ninh quốc phòng”. ðất ñai vừa là ñối tượng lao ñộng vừa là tư liệu lao ñộng trong quá trình sản xuất. ðất ñai là ñối tượng lao ñộng vì ñó là nơi ñể con người thực hiện các hoạt ñộng của mình tác ñộng vào cây trồng, vật nuôi ñể tạo ra sản phẩm. ðất ñai còn là tư liệu lao ñộng trong quá trình sản xuất thông qua việc con người ñã biết lợi dụng một cách ý thức các ñặc tính tự nhiên của ñất như lý học, hoá học, sinh vật học và các tính chất khác ñể tác ñộngvà giúp cây trồng tạo nên sản phẩm.2 Sơ lược về sử dụng ñất nông nghịêp trên thế giới và ở Việt Nam Nông nghiệp là một ngành sản xuất chính chiếm tỷ trọng không nhỏ trong cơ cấu kinh tế của nhiều nước trên thế giới.
Tại các nước ñang phát triển, nông nghiệp không những ñảm bảo nhu cầu lương thực, thực phẩm trong nước mà còn tạo ra sản phẩm xuất khẩu, thu ngoại tệ cho Quốc gia. Theo ñánh giá của Ngân hàng thế giới, hiện tại dân số thế giới khoảng trên 6 tỉ người thì lượng lương thực có thể ñáp ứng ñược, tuy nhiên có sự không ñồng ñều giữa các vùng. Nông nghiệp sẽ phải gánh chịu sức ép của nhu cầu, lương thực thực phẩm ngày càng tăng của con người. Trên thế giới có khoảng 3,3 tỉ ha ñất nông nghịêp, trong ñó ñã khai thác ñược 1,5 tỉ ha, còn lại phần ña là ñất xấu, sản xuất nông nghiệp gặp nhiều khó khăn.
Qui mô ñất nông nghịêp ñược phân bố như sau: châu Mỹ chiếm 35%, châu Á chiếm 26%, châu Âu chiếm 13%, châu Phi chiếm 20%, châu ðại Dương chiếm 6%. Bình quân ñất nông nghiệp trên ñầu người toàn thế giới là 12. Theo báo cáo của UNDP năm 1995 ở khu vực ðông Nam Á bình quân ñất canh tác trên ñầu 6 người của các nước như sau: Indonesia 0,12 ha, Malaysia 0,27 ha, Philippin 0,13 ha, Thailand 0,42 ha, Việt Nam 0,1 ha (Nguyễn ðình Bồng, 1995) [6]. Biến ñộng diện tích ñất nông nghiệp và diện tích ñất trồng cây hàng năm TDT ñất TDT ñất trồng Bình quân DT ñất Dân số Năm nông nghiệp cây hàng năm trồng cây hàng (1.840,0 715,22 Nguồn: Niên giám thống kê các năm (1995 ñến 2010) Việt Nam là nước có diện tích ñứng thứ 4 ở ðông Nam Á, nhưng dân số ñứng thứ 2, dẫn tới bình quân diện tích trên ñầu người ñứng thứ 9 trong khu vực.
Theo số liệu thống kê (Nhà xuất bản thống kê Hà Nội năm 2000) diện tích ñất nông nghiệp và diện tích ñất canh tác của Việt Nam có sự biến ñộng lớn, cụ thể năm 1990, diện tích ñất nông nghiệp là 9.000 ha, diện tích canh tác là 8.500 ha, bình quân ñất canh tác trên ñầu người là 1.223m2, ñến năm 1998 diện tích ñất nông nghiệp là 11.800 ha, diện tích canh tác là 10.300 ha, bình quân ñất canh tác trên ñầu người là 1.2 ðánh giá ñất ñai phục vụ quy hoạch sử dụng ñất nông nghiệp 1.1 ðánh giá ñất ñai ở Liên Xô (cũ) và các nước ðông Âu Việc phân hạng ñánh giá ñất ñai thực hiện theo 3 bước: 1) ðánh giá theo lớp phủ thổ nhưỡng. 2) ðánh giá khả năng sản xuất của ñất ñai. 3) ðánh giá kinh tế ñất. Hệ thống ñánh giá ñất ñược phân chia thành 6 nhóm và 36 lớp (Bùi Quang Toản, 1995) [69].
Phương pháp ñánh giá này chủ yếu quan tâm ñến các yếu tố tự nhiên hướng tới mục tiêu và sử dụng bảo vệ cải tạo ñất hợp lý. Phương pháp này chưa ñi sâu cụ thể vào từng loại sử dụng và các ñiều kiện kinh tế xã hội có liên quan ñến quá trình cải tạo và sử dụng ñất ñai.2 ðánh giá ñất ñai của Canada Dựa trên cơ sở ñánh giá khả năng ñất ñai ñối với biện pháp sử dụng khác nhau về kinh tế và dựa vào khả năng sử dụng ñất vào mục ñích nông nghiệp, chỉ chú trọng ñến thành phần cơ giới, cấu trúc của ñất, xói mòn và ñá lẫn. ðất ñược chia thành 7 nhóm.3 ðánh giá ñất ñai của Anh Ứng dụng 2 phương pháp: Phương pháp ñánh giá ñất dựa vào thống kê năng xuất của ñất, mô tả các hạng ñất trong quan hệ ảnh hưởng của những yếu tố hạn chế của ñất ñối với việc sử dụng chúng cho sản xuất nông nghiệp; Phương pháp dựa vào thống kê sức sản xuất thực tế của ñất là căn cứ vào năng suất bình quân nhiều năm so với năng suất thực tế trên ñất ñược lấy làm chuẩn.4 Phân loại khả năng thích hợp ñất ñai của USDA (Hoa Kỳ) Phân loại bao gồm 8 lớp, trong ñó 4 lớp thích hợp và 4 lớp không thích hợp cho trồng trọt dựa trên 5 loại hình sử dụng ñất gồm (các loại cây trồng nông nghiệp, ñồng cỏ, bãi chăn thả, trồng cây lấy gỗ và dành cho thú hoang dã). Trong bảng phân loại có tính ñến các yếu tố hạn chế vĩnh viễn : ñộ dốc, ñộ dầy tầng ñất, lũ lụt và khí hậu khắc nghiệt; Yếu tố hạn chế tạm thời có khả năng khắc phục ñược: ðộ phì, thành phần dinh dưỡng và những trở ngại về tưới tiêu.5 Phương pháp ñánh giá ñất ñai theo FAO 1.1 Mục ñích của việc xây dựng hệ thống ñánh giá ñất ñai Xác ñịnh và xây dựng nguyên lý, quan ñiểm và qui trình ñánh giá ñất ñai cho sử dụng ñất nông nghiệp như: trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản; hay cho lâm nghiệp, bảo tồn thiên nhiên.
Có khả năng áp dụng ñược cho toàn cầu cũng như xuống ñến cấp ñịa phương của cả các quốc gia ñã phát triển và ñang phát triển. Cho ñược một cái nhìn tổng quát về những ñặc tính tự nhiên của ñất ñai, những chiều hướng về kinh tế xã hội, và sự thay ñổi môi trường, cũng như các biện pháp kỷ thuật ñang áp dụng của ñất ñai và sử dụng ñất ñai. Từ ñó cung cấp những thông tin cần thiết cho qui hoạch sử dụng ñất ñai. Hệ thống này ñược sử dụng như là nền tảng ñể ñánh giá các hệ thống ñánh giá ñất ñai hiện có thông qua sự so sánh và kết quả.
Với hệ thống này sẽ là cơ sở cho việc nghiên cứu thành những hệ thống ñánh giá ñất ñai mới riêng cho các vùng chuyên biệt. Hệ thống này ñã và ñang ñược áp dụng rộng rãi cho các nước trên thế giới.2 Qui trình ñánh giá ñất ñai Theo FAO, (1983) [103] qui trình ñánh gia ñất ñai ñược mô tả và tiến hành qua các bước sau: Xây dựng các khoanh ñơn vị bản ñồ ñất ñai dựa trên cơ sở kết quả ñiều tra khảo sát các nguồn tài nguyên ñất ñai như: khí hậu, ñịa hình, ñất, nước, thực vật, nước ngầm. Chọn lọc và mô tả kiểu sử dụng ñất ñai phải phù hợp và liên quan ñến mục tiêu chính sách và phát triển ñã ñược xây dựng bới các nhà qui hoạch cũng như phải phù hợp với những ñiều kiện về kinh tế xã hội và tự nhiên môi trường trong khu vực ñang thực hiện. 9 Chuyển ñổi những ñặc tính ñất ñai của mỗi ñơn vị bản ñồ ñất ñai thành các chất lượng ñất ñai mà những chất lượng ñất ñai này có ảnh hưởng trực tiêp ñến các kiểu sử dụng ñất ñai ñã ñược chọn lọc.
Xác ñịnh yêu cầu về ñất ñai cho các kiểu sử dụng ñất ñai ñã chọn lọc, hay gọi là yêu cầu sử dụng ñất ñai trên cơ sở của các chất lượng ñất ñai. ðối chiếu giữa yêu cầu sử dụng ñất ñai của các kiểu sử dụng ñất ñai ñược diễn tả dưới dạng phân cấp yếu tố với các chất lượng trong mỗi ñơn vị bản ñồ ñất ñai ñược diễn tả dưới dạng yếu tố chẩn ñoán. Kết quả cho ñược sự phân hạng khả năng thích nghi ñất ñai của mỗi ñơn vị bản ñồ ñất ñai với từng kiểu sử dụng ñất ñai. Các bước thực hiện trong qui trình ñánh giá ñất ñai ñược trình bày một cách hệ thống trong sơ ñồ tại hình 1.3 Nguyên tắc của ñánh giá ñất ñai.
Theo FAO, (1976) [92], (1983) [104], (1989) [105], (1989) [106], (1990) [107] ñánh giá ñất ñai phải tuân theo 6 nguyên tắc Nguyên tắc 1: Khả năng thích nghi ñất ñai phải ñược ñánh giá và phân hạng cho một loại sử dụng chuyên biệt.