Phần mở đầu Chƣơng 1: Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu Chƣơng 2: Hiện trạng cơ cấu hệ thống chức năng quản lý nhà nƣớc về hoạt động nghiên cứu khoa học của Bộ khoa học và công nghệ Chƣơng 3: Giải pháp đổi mới quản lý nhà nƣớc về hoạt động nghiên cứu khoa học trong tiến trình cải cách hành chính và trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay Kết luận 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. QUẢN LÝ VÀ QUẢN LÝ HÀNH CHÍNH NHÀ NƢỚC 1. Quản lý và Quá trình quản lý 1. Quản lý Kể từ khi con ngƣời có nhu cầu lao động và sinh hoạt theo nhóm nhằm thực hiện những mục tiêu mà con ngƣời không thể đạt đƣợc với tƣ cách cá nhân, riêng lẻ, thì quản lý đã là một yếu tố cần thiết để đảm bảo phối hợp với những nỗ lực cá nhân.
Ngày nay, quản lý hiện diện trong tất cả các lĩnh vực hoạt động, và hơn thế nữa, là nhân tố cần thiết, tất yếu để duy trì sự tồn tại và phát triển của các loại hình tổ chức của con ngƣời với mọi quy mô và phạm vi khác nhau. Trong thực tế, có nhiều cách tiếp cận khác nhau để giải thích về khái niệm, về bản chất, về lý luận và về các kỹ thuật làm cơ sở cho thực hành quản lý: - Theo Học thuyết quản lý theo khoa học (Frederick Winslow Taylor, 1856 - 1915), Quản lý là biết đƣợc chính xác điều bạn muốn ngƣời khác làm, và sau đó, hiểu đƣợc rằng họ đã hoàn thành công việc một cách tốt nhất và rẻ nhất. - Theo Thuyết quản lý hành chính (Henry Fayol, 1841 - 1925), Quản lý hành chính là dự đoán và lập kế hoạch, tổ chức điều khiển, phối hợp với kiểm tra. - Theo Thuyết quản lý tổ chức (Chester Irwing Barnard, 1886 - 1961), Quản lý bao giờ cũng là việc quản lý một hệ thống tổ chức nhất định; nó có tính hệ thống và mục đích của nó là làm tăng sức mạnh hệ thống của một tổ chức.
- Theo các thuyết văn hoá quản lý (từ cuối những năm 70), quản lý không những là việc tạo ra cơ cấu và công nghệ, mà còn là việc sáng tạo ra 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những biểu tƣợng, hệ tƣ tƣởng, ngôn ngữ, tín ngƣỡng, nghi lễ và những huyền thoại. Và nhƣ vậy - để có thể trả lời câu hỏi Quản lý là gì? - từ các điểm chung nhất của các cách tìm hiểu khác nhau về quản lý nhƣ đã nêu trên, có thể hiểu: Quản lý là sự tác động của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý nhằm đạt được mục tiêu đặt ra trong điều kiện biến động của môi trường Với cách hiểu nhƣ vậy, quản lý phải bao gồm các yếu tố (các điều kiện) sau: - Phải hƣớng tới một mục tiêu; - Thông qua con ngƣời; - Với kỹ thuật, công nghệ; - Hoạt động bên trong của một tổ chức. Quá trình quản lý Quản lý là quá trình thực hiện những hoạt động (chức năng) riêng biệt nhƣng có liên hệ mật thiết với nhau và theo một trình tự nhất định, hƣớng tới việc phối hợp các nguồn lực (nhân lực, vật lực, tài lực, thông tin) để đạt đƣợc mục tiêu với hiệu quả cao nhất (Hình 1). Đó là các hoạt động: 1) Lập kế hoạch (Phải làm gì); 2) Tổ chức (ai làm và làm cách nào); 3) Điều khiển (gây ảnh hƣởng lên cách làm) và 4) Kiểm tra (bảo đảm kế hoạch đƣợc thực thi).
Tuy nhiên, trong thực tế, các chức năng quản lý nói trên cũng không đƣợc thực hiện một cách riêng biệt và theo một trình tự nhƣ vậy. Bởi lẽ, tại mọi thời điểm, ngƣời quản lý bao giờ cũng đồng thời thực hiện nhiều hoạt động. Và hơn thế nữa, một biến cố phát sinh trong quá trình thực hiện cũng có thể làm thay đổi cách thức phối hợp giữa các chức năng này. Quản lý từ góc độ tiếp cận hệ thống Đây là một trong những cách tiếp cận đƣợc quan tâm và nhấn mạnh để nghiên cứu và phân tích các tƣ tƣởng quản lý trong những năm gần đây.
17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Về cơ bản, hệ thống là một tập hợp các sự vật (có thể mang tính chất vật lý, tính chất sinh học, hoặc tính chất lý thuyết) có liên hệ tƣơng hỗ hoặc phụ thuộc lẫn nhau để tạo nên một thể thống nhất nhất hoàn chỉnh. Và các hệ thống này, đều tƣơng tác với môi trƣờng và chịu ảnh hƣởng bởi môi trƣờng. Với cách tiếp cận nhƣ vậy, quản lý - đƣợc xem xét với tƣ cách là một hệ thống và là một hệ thống mở đối với môi trƣờng tuy có những giới hạn nhằm thuận tiện cho việc nghiên cứu. Điều đáng chú ý là, trong nội bộ bản thân phạm vi quản lý cũng có các hệ thống: hệ thống lập kế hoạch, hệ thống tổ chức, hệ thống kiểm tra.
Và bên trong các hệ thống này, vẫn còn có các hệ thống con khác (hệ thống uỷ thác, lập kế hoạch theo mạng, các hệ thống ngân quỹ. Việc nghiên cứu có ý thức về các hệ thống cũng nhƣ sự chú trọng tới chúng đã buộc nhiều nhà quản lý và nhiều nhà khoa học xem xét một cách sâu sắc hơn các yếu tố tƣơng tác khác nhau có ảnh hƣởng tới lý thuyết và thực hành quản lý. Tuy vậy, cũng có quan điểm cho rằng, khó có thể xem tiếp cận hệ thống là một cách tiếp cận mới đối với tƣ tƣởng quản lý, bởi trong thực tế, các nhà quản lý thực hành thông minh và có kinh nghiệm vẫn có thói quen xem xét các vấn đề nhƣ một mạng lƣới các phần tử có liên hệ lẫn nhau với sự tƣơng tác thƣờng xuyên giữa các môi trƣờng bên trong và bên ngoài tổ chức. Sơ đồ khái quát về quá trình quản lý Những việc Những việc Những việc Những việc khởi đầu trù bị thực hiện định lượng LẬP TỔ CHỨC ĐIỀU KHIỂN, KẾ HOẠCH PHỐI HỢP KIỂM TRA (Gây ảnh hƣởng lên (Ai làm? cách làm, và bảo đảm Lƣợng giá (Phải làm gì?) Làm cách nào?) thực thi?) 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Hành chính nhà nước và Quản lý hành chính nhà nước 1.1 Hành chính và Hành chính nhà nƣớc Có rất nhiều cách hiểu khác nhau về khái niệm “Hành chính”. Trong đó: Theo nghĩa rộng, Hành chính đƣợc hiểu là hoạt động hoặc tiến trình chủ yếu có liên quan tới những biện pháp để thực thi những nhiệm vụ và mục tiêu đã đƣợc vạch sẵn. Hay nói theo cách khác, Hành chính là những biện pháp tổ chức và điều hành của các tổ chức, các nhóm, các đoàn thể hợp tác trong hoạt động của mình để đạt đƣợc mục tiêu chung. Theo nghĩa hẹp, Hành chính đƣợc xem là hoạt động quản lý các công việc của Nhà nƣớc, đƣợc ra đời cùng với sự xuất hiện của nhà nƣớc.
Theo cách hiểu này, Hành chính đồng nghĩa với Hành chính nhà nƣớc. Hành chính Nhà nước là một dạng hoạt động tổ chức và điều hành để thực hiện quyền lực Nhà nước. Đó là hoạt động hành chính của các cơ quan thực thi quyền lực Nhà nước (quyền hành pháp) để quản lý, điều hành các lĩnh vực của đời sống xã hội theo luật pháp. Điều chú ý ở đây là, nếu xét về mặt nhà nƣớc, Hành chính không bao hàm toàn bộ nội dung của quản lý nhà nƣớc.
Nếu nội dung toàn diện của quản lý nhà nƣớc bao gồm tất cả các quyền lập pháp, hành pháp và tƣ pháp, thì hành chính chỉ là quyền hành pháp trong hành động, là hoạt động cụ thể của bộ máy hành pháp. Vấn đề quan trọng ở đây là, tổ chức và quy chế hoạt động của Nhà nƣớc ta đƣợc nghiên cứu và thiết kế theo thuyết quyền lực Nhà nƣớc là thống nhất, không phân chia, nhƣng có sự phân công và phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan Nhà nƣớc trong việc thực hiện ba quyền (lập pháp, tƣ pháp và hành pháp). Và ở đây, các cơ quan hành chính Nhà nƣớc thực hiện quyền hành pháp, 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com không có quyền lập pháp và tƣ pháp, nhƣng góp phần quan trọng vào các quy trình lập pháp và tƣ pháp. Quản lý hành chính Nhà nƣớc Nhƣ vậy, khi nói đến Hành chính nhà nƣớc là nói đến Quản lý hành chính nhà nƣớc.
Quản lý hành chính Nhà nước là sự thực thi quyền hành pháp của Nhà nước. Đó là sự tác động có tổ chức(*) và điều chỉnh(**) bằng quyền lực pháp luật của Nhà nước đối với các quá trình xã hội và hành vi hoạt động của con người để duy trì và phát triển mối quan hệ xã hội và trật tự pháp luật, nhằm thực hiện những chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước, do các cơ quan trong hệ thống hành chính từ trung ương đến cơ sở tiến hành. Hiểu một cách tƣơng đối, Quản lý hành chính nhà nƣớc là dạng quản lý mà trong đó, chủ thể quản lý chính là Nhà nƣớc. Đó là dạng quản lý xã hội mang tính quyền lực Nhà nước, được sử dụng quyền lực Nhà nước của bộ máy hành chính nhà nước để điều chỉnh các quan hệ xã hội và hành vi hoạt động của con ngƣời.
Theo quy định của Hiến pháp 1992, Chính phủ (cơ quan chấp hành của Quốc hội) là cơ quan hành pháp cao nhất. Tuy nhiên, việc thực hiện chức năng của Chính phủ cần phải thông qua hệ thống thể chế hành chính của nền hành chính Nhà nƣớc. Do vậy, cũng theo quy định của Hiến pháp, Chính phủ còn là cơ quan quản lý hành chính nhà nƣớc cao nhất của Nhà nƣớc ta. CHỨC NĂNG QUẢN LÝ HÀNH CHÍNH NHÀ NƢỚC 1.
Khái niệm Nội dung của quản lý hành chính nhà nƣớc với tƣ cách nhƣ một quá trình đƣợc thể hiện qua chức năng quản lý hành chính nhà nƣớc. (*) Tổ chức - đƣợc hiểu là tổ chức hành chính nhà nƣớc. Đó là sự thiết lập các mối quan hệ xã hội giữa con ngƣời và giữa các tập thể, để thực hiện quản lý hành chính nhà nƣớc một quá trình xã hội. 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com (**) Điều chỉnh - là sự quy định về mặt pháp lý, đƣợc thể hiện bằng các quyết định quản lý về các quy tắc, tiêu chuẩn, biện pháp.
nhằm tạo ra sự phù hợp giữa chủ thể và khách thể, tạo sự cân bằng, cân đối các mặt hoạt động của các quá trình xã hội và hành vi hoạt động của con ngƣời. hành chính nhà nƣớc đối với các dạng quản lý xã hội con ngƣời của các chủ thể khác (Công đoàn, Thanh niên, Phụ nữ .