I. Chuyển đổi số giảm nghèo bền vững Tương lai tại P
Chuyển đổi số đang trở thành một xu thế tất yếu, tác động sâu rộng đến mọi lĩnh vực kinh tế - xã hội. Tại Phường 5, Quận 6, TP.HCM, việc áp dụng công nghệ vào công cuộc giảm nghèo không còn là lựa chọn mà đã trở thành giải pháp chiến lược. Chuyển đổi số giảm nghèo bền vững là quá trình thay đổi toàn diện phương thức quản lý và hỗ trợ hộ nghèo, dựa trên nền tảng công nghệ số. Quá trình này giúp chính quyền địa phương triển khai chính sách hiệu quả, minh bạch hơn. Đồng thời, nó mở ra cơ hội bình đẳng cho người dân trong việc tiếp cận dịch vụ, đào tạo và tri thức. Mục tiêu cuối cùng là cải thiện đời sống vật chất, tinh thần, đẩy nhanh tiến độ và nâng cao hiệu quả công tác giảm nghèo. Theo định hướng của Chính phủ, chuyển đổi số giúp giải quyết hiệu quả mối quan hệ giữa Nhà nước, thị trường và xã hội, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, nâng cao năng suất lao động. Tại Phường 5, việc này được cụ thể hóa thông qua các sáng kiến nhằm đưa công nghệ đến gần hơn với người dân, đặc biệt là các hộ gia đình có thu nhập thấp. Đây là bước đi quan trọng để thực hiện thành công chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo giai đoạn mới, đảm bảo không ai bị bỏ lại phía sau trong cuộc cách mạng công nghiệp 4.0. Việc tích hợp các giải pháp công nghệ giảm nghèo không chỉ giúp quản lý dữ liệu tốt hơn mà còn tạo ra những phương thức hỗ trợ mới, từ đào tạo kỹ năng số đến kết nối thị trường lao động, góp phần tạo nên một mô hình giảm nghèo bền vững thực sự hiệu quả và phù hợp với bối cảnh hiện đại.
1.1. Hiểu đúng về xóa đói giảm nghèo công nghệ 4.0
Xóa đói giảm nghèo công nghệ 4.0 không đơn thuần là việc ứng dụng tin học hóa các quy trình sẵn có. Nó là sự thay đổi mang tính tổng thể về cách làm việc và phương thức sản xuất dựa trên các công nghệ đột phá. Khác với tin học hóa chỉ số hóa quy trình nghiệp vụ cũ, chuyển đổi số hướng đến việc tái cấu trúc, tạo ra mô hình hoạt động mới hiệu quả hơn. Ví dụ, thay vì quản lý hộ nghèo bằng sổ sách giấy tờ, chính quyền xây dựng cơ sở dữ liệu điện tử, cho phép phân tích và đưa ra chính sách hỗ trợ cá nhân hóa. Quá trình này giúp nâng cao năng lực quản lý, giảm chi phí hành chính và tăng tính minh bạch trong việc phân bổ nguồn lực. Đối với người dân, công nghệ 4.0 mở ra cơ hội học hỏi, kinh doanh và nâng cao thu nhập nhờ chuyển đổi số.
1.2. Vai trò của chính quyền điện tử Quận 6 trong an sinh xã hội
Việc xây dựng chính quyền điện tử Quận 6 đóng vai trò then chốt trong việc thực thi các chính sách an sinh xã hội số. Khi các thủ tục hành chính được đưa lên môi trường mạng, người dân, đặc biệt là các hộ nghèo, có thể dễ dàng tiếp cận dịch vụ công trực tuyến. Điều này giúp họ tiết kiệm thời gian, chi phí đi lại và giảm bớt các rào cản hành chính. Chính quyền điện tử còn là nền tảng để liên thông dữ liệu giữa các ngành như lao động, y tế, giáo dục. Nhờ đó, việc xác định đối tượng và triển khai các gói hỗ trợ trở nên chính xác và kịp thời hơn. Chẳng hạn, dữ liệu về hộ nghèo có thể được tự động đồng bộ với hệ thống bảo hiểm y tế, giúp người dân được hưởng quyền lợi nhanh chóng mà không cần nhiều giấy tờ xác nhận.
II. Rào cản chuyển đổi số giảm nghèo tại P
Mặc dù có nhiều tiềm năng, quá trình chuyển đổi số giảm nghèo bền vững tại Phường 5, Quận 6 vẫn đối mặt với không ít thách thức. Các rào cản này xuất phát từ nhiều yếu tố, bao gồm cả hạ tầng, con người và cơ chế chính sách. Một trong những khó khăn lớn nhất là trình độ dân trí và nhận thức của một bộ phận người dân còn hạn chế. Nhiều hộ gia đình vẫn quen với phương thức làm việc truyền thống và còn tâm lý e ngại khi tiếp cận công nghệ mới. Bên cạnh đó, nguồn lực đầu tư cho hạ tầng số tại địa phương còn chưa tương xứng với yêu cầu. Mặc dù đã có những nỗ lực ban đầu, việc triển khai các mô hình, giải pháp còn chưa đồng bộ và sâu rộng, đôi khi mang tính hình thức, chưa thực sự đi vào chiều sâu. Theo nghiên cứu, công tác chỉ đạo, điều hành đối với chuyển đổi số trong giảm nghèo tại địa phương còn chưa sâu sát, thiếu các mục tiêu và lộ trình cụ thể. Điều này dẫn đến sự thiếu nhất quán trong triển khai giữa các ban ngành, làm giảm hiệu quả chung của chương trình. Việc khắc phục những rào cản này đòi hỏi một chiến lược tổng thể và sự quyết tâm của cả hệ thống chính trị để chuyển đổi số giảm nghèo bền vững thực sự mang lại giá trị thiết thực.
2.1. Thách thức về hạ tầng và kỹ năng số cho người lao động
Một trong những trở ngại chính là hạ tầng số chưa hoàn thiện và sự thiếu hụt kỹ năng số cho người lao động. Tại Phường 5, dù tỷ lệ người dân sở hữu điện thoại thông minh tương đối cao, khả năng vận dụng các thiết bị này vào việc học tập, sản xuất, kinh doanh còn rất hạn chế. Nhiều thành viên hộ nghèo, cận nghèo có trình độ học vấn thấp, chỉ quen với các công việc phổ thông, do đó việc đào tạo kỹ năng số gặp nhiều khó khăn. Tài liệu nghiên cứu chỉ ra rằng, đa số hộ cận nghèo có tay nghề truyền thống không nhiều, thiếu ý chí vươn lên và còn tâm lý ỷ lại vào sự giúp đỡ của địa phương. Điều này tạo ra một vòng luẩn quẩn: thiếu kỹ năng dẫn đến thu nhập thấp, và thu nhập thấp lại hạn chế cơ hội tiếp cận công nghệ và đào tạo.
2.2. Vấn đề đồng bộ dữ liệu và tiếp cận dịch vụ công trực tuyến
Việc đồng bộ và liên thông dữ liệu giữa các hệ thống là một thách thức kỹ thuật lớn. Thực tế tại Phường 5 cho thấy, quá trình này còn nhiều bất cập. Báo cáo ghi nhận tỷ lệ dữ liệu hộ nghèo được đồng bộ vào cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư còn rất thấp, chỉ đạt 2,57% [32]. Nguyên nhân chính đến từ sự khác biệt trong định nghĩa khái niệm "hộ" giữa công tác giảm nghèo (dựa trên bếp ăn chung) và quản lý dân cư (dựa trên hộ khẩu). Thêm vào đó, dù đã triển khai các loại giấy chứng nhận điện tử, việc sử dụng chúng trong thực tế còn hạn chế do nhiều đơn vị chưa chấp nhận, buộc người dân vẫn phải xin bản giấy. Điều này làm giảm hiệu quả của việc tiếp cận dịch vụ công trực tuyến và chưa tạo được sự thuận lợi như kỳ vọng.
III. Phương pháp xây dựng nền tảng số cho giảm nghèo bền vững
Để vượt qua các thách thức, việc xây dựng một nền tảng vững chắc là giải pháp tiên quyết cho chuyển đổi số giảm nghèo bền vững. Phương pháp này tập trung vào hai trụ cột chính: hoàn thiện cơ sở hạ tầng dữ liệu và nâng cao nhận thức cộng đồng. Trước hết, cần xây dựng một hệ thống cơ sở dữ liệu về giảm nghèo tập trung, chính xác và được cập nhật liên tục. Dữ liệu này không chỉ bao gồm thông tin nhân khẩu học mà còn phải phản ánh được các chiều thiếu hụt đa chiều như y tế, giáo dục, nhà ở và thông tin. Việc chuẩn hóa và "làm sạch" dữ liệu là bước đi cơ bản để đảm bảo các quyết sách đưa ra dựa trên thông tin xác thực. Song song đó, việc đẩy mạnh tuyên truyền để nâng cao nhận thức cho cả cán bộ và người dân là nhiệm vụ trọng tâm. Cần làm cho mọi người hiểu rõ lợi ích mà chuyển đổi số mang lại, từ đó tạo ra sự đồng thuận và tham gia tích cực. Một nền tảng số vững chắc sẽ là tiền đề để triển khai hiệu quả các ứng dụng công nghệ số cho hộ nghèo và thúc đẩy phát triển kinh tế số địa phương.
3.1. Hoàn thiện cơ sở dữ liệu và liên thông an sinh xã hội số
Nội dung cốt lõi của việc xây dựng nền tảng là hoàn thiện cơ sở dữ liệu và đảm bảo khả năng liên thông. Hiện tại, Phường 5 đã triển khai quản lý danh sách hộ nghèo với 40 trường thông tin. Tuy nhiên, để tối ưu hóa, cần có một cơ chế cập nhật tự động và liên thông với các hệ thống quốc gia như dân cư, bảo hiểm, thuế. Việc này giúp tạo ra một hệ thống an sinh xã hội số toàn diện, nơi thông tin của người dân được chia sẻ một cách an toàn và bảo mật giữa các cơ quan. Khi một hộ gia đình được công nhận là hộ nghèo, các chính sách hỗ trợ về y tế, giáo dục sẽ được kích hoạt tự động mà không cần người dân phải làm nhiều thủ tục. Đây chính là mục tiêu của một hệ thống quản lý hiện đại, giảm thiểu giấy tờ và nâng cao hiệu quả phục vụ.
3.2. Nâng cao nhận thức về phát triển kinh tế số địa phương
Nhận thức là động lực của sự thay đổi. Vì vậy, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến kiến thức về phát triển kinh tế số địa phương. Các chương trình này không chỉ hướng đến cán bộ mà phải lan tỏa đến từng người dân, đặc biệt là thanh niên trong các hộ nghèo. Nội dung tuyên truyền cần đơn giản, dễ hiểu, tập trung vào các lợi ích thiết thực như: làm thế nào để bán hàng online, làm sao để tìm kiếm việc làm qua mạng, hay cách sử dụng các ứng dụng thanh toán điện tử. Khi người dân nhận thấy công nghệ có thể trực tiếp giúp họ cải thiện cuộc sống, họ sẽ chủ động học hỏi và ứng dụng, góp phần tạo ra một cộng đồng số phát triển mạnh mẽ.
IV. Cách thức ứng dụng công nghệ số hỗ trợ hộ nghèo P
Từ nền tảng đã xây dựng, việc triển khai các ứng dụng thực tiễn là bước tiếp theo trong lộ trình chuyển đổi số giảm nghèo bền vững. Tại Phường 5, nhiều sáng kiến đã được áp dụng nhằm đưa công nghệ vào đời sống của các hộ nghèo. Các giải pháp này tập trung vào việc nâng cao kỹ năng, tạo sinh kế và đơn giản hóa các giao dịch hàng ngày. Một trong những mô hình hiệu quả là thành lập các nhóm Zalo để tuyên truyền chính sách, giới thiệu việc làm và chia sẻ kinh nghiệm sản xuất. Bên cạnh đó, địa phương đã triển khai cấp giấy chứng nhận hộ nghèo qua mã QR Code, giúp người dân lưu trữ và sử dụng thuận tiện hơn. Các chương trình đào tạo kỹ năng số được tổ chức thường xuyên, giúp người dân làm quen với máy tính, internet và các nền tảng mạng xã hội. Những ứng dụng công nghệ số cho hộ nghèo này không chỉ mang tính hỗ trợ tạm thời mà còn trang bị cho họ công cụ để tự vươn lên, tạo ra sinh kế bền vững thời đại số và từng bước thoát nghèo một cách chủ động.
4.1. Hướng dẫn kỹ năng số hỗ trợ hộ nghèo kinh doanh online
Đào tạo kỹ năng và tạo sinh kế là hai nhiệm vụ song hành. Địa phương đã phối hợp với các đoàn thể như Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên để tổ chức các lớp tập huấn về thương mại điện tử cho người thu nhập thấp. Các thành viên được hướng dẫn cách chụp ảnh sản phẩm, viết bài quảng cáo và sử dụng các nền tảng mạng xã hội như Facebook, Zalo để bán hàng. Sáng kiến hỗ trợ hộ nghèo kinh doanh online đã giúp nhiều gia đình tiếp cận được với lượng khách hàng lớn hơn, vượt ra ngoài phạm vi địa phương. Nhờ đó, nhiều sản phẩm thủ công, thực phẩm tự làm đã có đầu ra ổn định, mang lại nguồn thu nhập đáng kể và góp phần vào việc nâng cao thu nhập nhờ chuyển đổi số.
4.2. Triển khai thanh toán không dùng tiền mặt và tiện ích số
Để đơn giản hóa việc chi trả trợ cấp và các giao dịch tài chính, Phường 5 đã bắt đầu triển khai chính sách thanh toán không dùng tiền mặt. Địa phương vận động các đối tượng bảo trợ xã hội mở tài khoản ngân hàng để nhận trợ cấp hàng tháng qua hình thức chuyển khoản. Việc này không chỉ đảm bảo sự minh bạch, an toàn mà còn giúp người dân làm quen với các dịch vụ tài chính hiện đại. Đồng thời, phường cũng vận động người dân cài đặt các ứng dụng như VNeID, VSSID để thực hiện khám chữa bệnh bằng thẻ căn cước công dân thay vì thẻ BHYT giấy, giảm thiểu rủi ro mất mát và đơn giản hóa thủ tục.
V. Mô hình giảm nghèo bền vững P
Quá trình triển khai chuyển đổi số giảm nghèo bền vững tại Phường 5, Quận 6 đã ghi nhận những kết quả tích cực ban đầu, hình thành nên một mô hình giảm nghèo bền vững dựa trên công nghệ. Từ năm 2021 đến cuối năm 2023, số hộ nghèo trên địa bàn đã giảm mạnh từ 109 hộ xuống còn 21 hộ [33, 37, 39, 41]. Đây là minh chứng rõ nét cho hiệu quả của việc kết hợp các chính sách an sinh truyền thống với các giải pháp số. Mô hình khảo sát hộ nghèo trực tuyến đã giúp thu thập dữ liệu nhanh chóng, tiết kiệm chi phí in ấn. Năm 2023, mô hình này đã giúp địa phương kịp thời hỗ trợ sửa chữa 02 căn nhà và vận động 09 trường hợp tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện [35]. Việc cấp giấy chứng nhận điện tử qua mã QR cũng được duy trì hiệu quả, với hàng trăm mã được phát hành mỗi năm. Tuy nhiên, bên cạnh thành công, vẫn còn những tồn tại cần khắc phục, đặc biệt là vấn đề đồng bộ dữ liệu và khả năng chấp nhận văn bản điện tử ở các đơn vị liên quan. Những bài học này là kinh nghiệm quý báu để hoàn thiện mô hình trong giai đoạn tiếp theo.
5.1. Phân tích hiệu quả các giải pháp công nghệ giảm nghèo đã áp dụng
Hiệu quả của các giải pháp công nghệ giảm nghèo được thể hiện qua các con số cụ thể. Tỷ lệ kéo giảm hộ nghèo và cận nghèo trong năm 2022 và 2023 đều vượt chỉ tiêu đề ra từ 10% trở lên. Cụ thể, năm 2023, phường đã kéo giảm 54 hộ nghèo, đạt tỷ lệ 138,46% so với kế hoạch [34]. Mô hình cấp giấy chứng nhận bằng mã QR đã phát hành 714 giấy xác nhận điện tử trong năm 2023 và 515 giấy trong năm 2024 [36]. Các nhóm Zalo đã trở thành kênh giao tiếp hiệu quả, giúp thông tin chính sách đến với người dân nhanh hơn. Mặc dù vậy, hiệu quả chưa thực sự toàn diện khi tỷ lệ đồng bộ dữ liệu dân cư còn thấp và kỹ năng số của người dân vẫn là một điểm yếu cần cải thiện.
5.2. Bài học kinh nghiệm từ chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo
Từ thực tiễn triển khai chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo, có thể rút ra nhiều bài học quan trọng. Thứ nhất, chuyển đổi số cần được thực hiện một cách đồng bộ, có sự phối hợp chặt chẽ giữa các ban ngành. Thứ hai, công nghệ chỉ là công cụ, yếu tố con người vẫn là quyết định. Do đó, cần đầu tư mạnh mẽ vào việc đào tạo, nâng cao nhận thức cho cả cán bộ và người dân. Thứ ba, cần có cơ chế pháp lý rõ ràng để công nhận giá trị của các văn bản, thủ tục điện tử, tạo điều kiện cho việc áp dụng rộng rãi. Cuối cùng, việc triển khai cần có lộ trình rõ ràng, bắt đầu từ những mô hình thí điểm, sau đó đánh giá, rút kinh nghiệm và nhân rộng, tránh đầu tư dàn trải, thiếu trọng tâm.
VI. Hướng đi tương lai Nâng cao thu nhập nhờ chuyển đổi số
Hướng đi trong giai đoạn 2025-2030 cho chuyển đổi số giảm nghèo bền vững tại Phường 5, Quận 6 là tập trung vào chiều sâu, chuyển từ hỗ trợ sang tạo năng lực tự chủ cho người dân. Mục tiêu không chỉ là giảm số hộ nghèo mà còn là nâng cao thu nhập nhờ chuyển đổi số một cách bền vững. Lộ trình này sẽ tập trung vào việc hoàn thiện hệ sinh thái số, bao gồm hạ tầng, dữ liệu, nhân lực và thể chế. Cần xây dựng các chương trình đào tạo nghề chuyên sâu, gắn liền với nhu cầu của nền kinh tế số như marketing kỹ thuật số, quản trị bán hàng online, thiết kế đồ họa cơ bản. Đồng thời, cần có chính sách khuyến khích các doanh nghiệp công nghệ tham gia vào quá trình này, cung cấp các giải pháp và nền tảng phù hợp cho người thu nhập thấp. Tương lai của công tác giảm nghèo nằm ở việc trao cho người dân "cần câu số", giúp họ tự tin bước vào một kỷ nguyên mới, nơi sinh kế bền vững thời đại số không còn là khái niệm xa vời mà là hiện thực trong cuộc sống hàng ngày.
6.1. Lộ trình phát triển sinh kế bền vững thời đại số đến 2030
Lộ trình đến năm 2030 cần được chia thành các giai đoạn cụ thể. Giai đoạn 2025-2027: Tập trung hoàn thiện hạ tầng và dữ liệu, đảm bảo 100% hộ nghèo, cận nghèo được tiếp cận internet và có tài khoản thanh toán điện tử. Phổ cập kỹ năng số cơ bản cho toàn bộ thành viên trong độ tuổi lao động. Giai đoạn 2028-2030: Đẩy mạnh các mô hình sinh kế bền vững thời đại số. Hỗ trợ xây dựng các thương hiệu sản phẩm địa phương trên nền tảng trực tuyến, kết nối các hộ sản xuất với sàn thương mại điện tử lớn. Hình thành các tổ hợp tác, hợp tác xã kiểu mới hoạt động dựa trên công nghệ số. Mục tiêu là tạo ra sự thay đổi về chất, giúp người dân làm chủ công nghệ và tự tạo ra giá trị kinh tế.
6.2. Kiến nghị chính sách thúc đẩy toàn diện tại Quận 6
Để thực hiện thành công lộ trình trên, cần có những kiến nghị chính sách mang tính đột phá. Thứ nhất, kiến nghị UBND Quận 6 ban hành một kế hoạch tổng thể về chuyển đổi số trong giảm nghèo, có mục tiêu, lộ trình và nguồn lực cụ thể. Thứ hai, cần có chính sách ưu đãi về thuế, vốn vay cho các hộ nghèo khởi nghiệp kinh doanh trên nền tảng số. Thứ ba, xây dựng một cơ chế phối hợp liên phường để chia sẻ kinh nghiệm và nhân rộng các mô hình thành công. Cuối cùng, cần đầu tư xây dựng một trung tâm hỗ trợ chuyển đổi số cộng đồng tại quận, là nơi cung cấp dịch vụ tư vấn, đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật miễn phí cho người dân.
