Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CÁC CHỨC NĂNG XÃ HỘI CỦA NHÀ NƢỚC CỘNG HÕA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN 1. NHẬN THỨC VỀ CÁC CHỨC NĂNG XÃ HỘI CỦA NHÀ NƢỚC CỘNG HÕA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM 1. Khái niệm chức năng xã hội của nhà nƣớc Chức năng của nhà nước là những phương diện hoạt động cơ bản, quan trọng nhất của nhà nước, phù hợp với bản chất, mục đích, nhiệm vụ quản lý nhà nước trên các lĩnh vực của đời sống xã hội. "Chức năng nhà nước được xác định từ bản chất, vai trò của nhà nước trong đời sống xã hội và ngược lại, các chức năng nhà nước lại là sự biểu hiện cụ thể của bản chất và vai trò của nhà nước" [60, tr.
Theo một định nghĩa tương tự, chức năng của nhà nước là hoạt động nhà nước cơ bản nhất, mang tính thường xuyên, liên tục, ổn định tương đối, xuất phát từ bản chất, cơ sở kinh tế - xã hội, nhiệm vụ chiến lược, mục tiêu cơ bản của nhà nước và có ý nghĩa quyết định tới sự tồn tại và phát triển của nhà nước. "Chức năng của nhà nước do bản chất, cơ sở kinh tế - xã hội, nhiệm vụ chiến lược và mục tiêu lâu dài của nhà nước quyết định" [23, tr. Là sản phẩm tất yếu của lịch sử, nhà nước đã trải qua quá trình không ngừng phát triển và trong quá trình đó vai trò, chức năng của nó cũng được biến đổi không ngừng từ chế độ chiếm hữu nô lệ, chế độ phong kiến, chế độ tư bản và chế độ xã hội chủ nghĩa. Ngay từ khi xuất hiện, nhà nước thể hiện vai trò là công cụ bảo vệ giai cấp và quản lý những công việc chung của xã hội tức là thực hiện hai chức năng: chức năng thống trị giai cấp và chức năng xã hội.
12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chức năng giai cấp là công cụ chuyên chính của một giai cấp nhất định. Tất cả các nhà nước đều sử dụng các công cụ, biện pháp để bảo vệ sự thống trị của giai cấp mình. Còn chức năng xã hội của nhà nước là việc Nhà nước phải quản lý những hoạt động chung vì sự tồn tại của xã hội, đồng thời phải chăm lo một số công việc chung của toàn xã hội. Nhà nước phải hoạt động để đáp ứng những nhu cầu chung của dân cư dưới sự quản lý của nhà nước đó.
Trong các xã hội có giai cấp đối kháng trước đây, để giữ nhà nước trong tay mình, giai cấp thống trị nào cũng phải nhân danh xã hội mà quản lý những công việc chung, duy trì trật tự xã hội. Việc giải quyết tốt những vấn đề chung của xã hội sẽ tạo điều kiện để duy trì xã hội theo quan điểm và lợi ích của giai cấp cầm quyền. Do đó, việc thực hiện chức năng xã hội theo ý chí của giai cấp cầm quyền là phương thức, là điều kiện để nhà nước đó thực hiện vai trò thống trị giai cấp của nó. Chức năng xã hội thể hiện thuộc tính xã hội và vai trò của nhà nước trong việc tác động vào lĩnh vực xã hội để đảm bảo sự ổn định và phát triển xã hội, giải quyết mối quan hệ giữa cá nhân với cộng đồng xã hội bằng các hoạt động như đề ra các chính sách, pháp luật và tạo các điều kiện để giải quyết các vấn đề về văn hóa, giáo dục, y tế, lao động và việc làm, xóa đói giảm nghèo, bảo hiểm, cứu trợ xã hội, phòng chống thiên tai, phòng chống tệ nạn xã hội.
Trong quá trình lịch sử nhân loại, đối với các nhà nước chiếm hữu nô lệ, nhà nước phong kiến và nhà nước tư bản chủ nghĩa ở giai đoạn trước đây chức năng trấn áp, thống trị giai cấp được rất được coi trọng, chiếm vị trí cao hơn so với chức năng xã hội. Còn ở các nhà nước trong thời đại ngày nay thì chức năng xã hội lại được chú trọng hơn theo quan điểm đề cao "xã hội công dân", nhà nước chuyển từ hình thức "cai trị" sang nhà nước "phục vụ". Các nhà nước trong giai đoạn hiện nay đều chú trọng thực hiện chức năng xã hội thông qua việc bảo đảm công bằng xã hội, coi trọng phát triển văn hóa, giáo dục, y tế, khoa học kỹ thuật, bảo trợ xã hội, giảm bớt sự phân hóa giàu nghèo, 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thực hiện tốt các chính sách an sinh, phòng chống các rủi ro đe dọa đời sống cộng đồng, cung cấp các dịch vụ công cho xã hội. Nhà nước không thể tồn tại nếu nó chỉ phục vụ lợi ích của giai cấp thống trị mà không thực hiện các nhiệm vụ, chức năng xã hội của nó.
Ngoài việc củng cố, bảo vệ quyền lợi của giai cấp thống trị thì nhà nước còn phải đảm bảo an ninh, trật tự trong xã hội và quyền lợi của các giai cấp khác trong một chừng mực nhất định. Lịch sử đã chứng minh rằng: Mọi nhà nước sau này luôn mang trong bản thân mình hai chức năng cố hữu là: công quản (cộng đồng, xã hội) và chuyên chính (đẳng cấp, giai cấp). Theo đó, điều tiết xã hội là một trong những chức năng không thể thiếu của nhà nước; và để thực hiện được chức năng này, hoạt động của nhà nước phải thể hiện được lợi ích chung của toàn xã hội. Bất kỳ nhà nước cụ thể nào trong lịch sử mà không làm được như vậy đều bị diệt vong bởi các cuộc cách mạng xã hội [62, tr.
Vai trò xã hội của nhà nước thể hiện thông qua việc nhà nước giải quyết những công việc mang tính xã hội, phục vụ lợi ích chung của xã hội. Trong xã hội ngày nay, vai trò xã hội của nhà nước ngày càng được nâng cao. Nhà nước xây dựng các công trình phúc lợi xã hội, bảo vệ môi trường, phòng chống các dịch bệnh, thiên tai. Do vậy, nhà nước không chỉ là công cụ thống trị giai cấp mà còn là phương thức tổ chức và đảm bảo các lợi ích chung của xã hội.
Khi nền kinh tế phát triển mạnh mẽ và sự xuất hiện của chính phủ điện tử như hiện nay, cùng với yêu cầu của người dân ngày càng cao đối với nhà nước thì việc thực hiện chức năng xã hội cũng phải phát triển góp phần đáp ứng yêu cầu của xã hội, nhằm cung cấp các dịch vụ công một cách nhanh chóng, với mục tiêu đặt người dân vào trung tâm của mọi hoạt động thì vai trò của nhà nước ngày càng to lớn hơn. Như vậy, có thể thấy không chỉ mối quan 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hệ giữa chức năng giai cấp và chức năng xã hội của nhà nước có sự biến đổi, mà ngay cả nội dung của việc thực hiện chức năng xã hội của nhà nước cũng có sự biến đổi to lớn. Trong giai đoạn hiện nay việc thực hiện tốt chức năng xã hội chính là cơ sở để bảo đảm thực hiện chức năng giai cấp của nhà nước; bởi như Ph.Ăng-ghen đã chỉ ra: "chức năng xã hội là cơ sở của sự thống trị chính trị và sự thống trị chính trị cũng chỉ kéo dài chừng nào mà nó còn thực hiện chức năng xã hội đó của nó" [27, tr. Đối với Nhà nước xã hội chủ nghĩa, mặc dù chú trọng đến chức năng giai cấp, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin vẫn coi chức năng xã hội là thuộc tính cơ bản và quan trọng nhất của nó.
Về nội dung này, V.Lênin cho rằng, chuyên chính vô sản không phải chỉ là bạo lực đối với bọn bóc lột mà mặt cơ bản của nó là không ngừng mở rộng dân chủ cho nhân dân cùng với việc tổ chức, xây dựng toàn diện xã hội mới - xã hội xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa.Lênin viết: "Lần đầu tiên chuyên chính vô sản, tức là thời kỳ quá độ tiến tới chủ nghĩa cộng sản, sẽ đem lại một chế độ dân chủ cho nhân dân, cho số đông, đi đôi với sự trấn áp tất yếu đối với số ít, đối với bọn bóc lột" [25, tr. Như vậy, có thể nói, chuyên chính vô sản, theo quan điểm mácxít, tự nó đã thể hiện sự thống nhất giữa chức năng giai cấp và chức năng xã hội. Nhà nước xã hội chủ nghĩa, là nhà nước có chính quyền của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân nên trong nhà nước này, nền dân chủ phải bao quát toàn diện mọi lĩnh vực đời sống xã hội và lấy dân chủ trong lĩnh vực kinh tế làm nền tảng. Chủ nghĩa xã hội sẽ không thể tồn tại và phát triển được nếu thiếu dân chủ và không ngừng mở rộng dân chủ.
Xã hội chủ nghĩa là xã hội không còn các giai cấp đối kháng, nhà nước xã hội chủ nghĩa vẫn thực hiện chức năng giai cấp và chức năng xã hội, nhưng cách thức thực hiện và mục đích thực hiện hai chức năng đó đã có sự thay đổi cơ bản. Cũng như các nhà nước khác, nhà nước xã hội chủ nghĩa 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com muốn bảo vệ được chức năng giai cấp của mình, phải làm tốt chức năng xã hội, trong đó vấn đề mở rộng dân chủ cho nhân dân, sử dụng sức mạnh, lực lượng của mình để bảo vệ và bảo đảm tuyệt đối các quyền tự do dân chủ cho nhân dân là vấn đề cốt yếu. Thực hiện tốt chức năng xã hội là cơ sở, là điều kiện để nhà nước xã hội chủ nghĩa đảm bảo và giữ vững địa vị thống trị xã hội về của mình đồng thời có đầy đủ sức mạnh để trấn áp sự phản kháng của các giai cấp bóc lột và các thế lực thù địch. Chức năng giai cấp và chức năng xã hội luôn có mối quan hệ biện chứng, cái nọ làm tiền đề và là cơ sở cho cái kia.
Tuy nhiên, trong điều kiện giai cấp vô sản đã giành được chính quyền và thiết lập được nhà nước của mình, thì chức năng giai cấp là nhiệm vụ thường xuyên, lâu dài; còn chức năng xã hội là nhiệm vụ cơ bản, quyết định trực tiếp sự thắng lợi hay thất bại của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội. Việc thực hiện chức năng xã hội của nhà nước xã hội chủ nghĩa có sự khác biệt với nhà nước tư bản chủ nghĩa, nhà nước tư bản thực hiện chức năng xã hội là phương tiện để củng cố, đảm bảo sự thống trị chính trị và kinh tế của thiểu số trong xã hội là giai cấp tư sản đối với đa số là giai cấp công nhân và những người lao động khác.