Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Các công trình có liên quan đến đề tài luận án 1. Hướng nghiên cứu về kỹ năng dạy học và hoạt động rèn luyện kỹ năng dạy học Nghiên cứu về hoạt động rèn luyện nghiệp vụ sư phạm cho đội ngũ nhà giáo nói chung và rèn luyện thực hành dạy học cho người học nói riêng là một trong những hướng thu hút quan tâm của các nhà giáo dục tiến bộ trong từng thời kỳ phát triển của lịch sử. Tiêu biểu có một số công trình: 1.
Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài Usinxki (1824-1870), nhà giáo dục lớn người Nga, người đầu tiên lập dự án về xây dựng trường sư phạm đào tạo giáo viên, Ông nhấn mạnh: “Người thầy giáo nên theo kịp bước tiến của nền giáo dục hiện đại”, người thầy giáo “phải dạy tốt môn của mình; phải là nhà giáo dục yêu nghề, có tri thức chuyên sâu rộng, có kỹ năng giáo dục học sinh” [26, tr. Những tư tưởng tiến bộ của Usinxki về yêu cầu chuyên môn của người thầy giáo đã có giá trị thực tiễn sâu sắc đối với sự phát triển của nhà trường và xã hội. Macarenkô (1888-1939), nhà giáo dục nổi tiếng thời Xô Viết (Liên Xô cũ), ông yêu cầu người thầy giáo phải thực sự coi trọng nghề nghiệp, tích cực làm việc, rèn luyện kỹ năng sư phạm, trau dồi tri thức toàn diện. Macarenkô nhấn mạnh: “Tôi đi đến một niềm tin sâu sắc là không có nhà giáo dục nào cả, còn tốt hơn là có những nhà giáo dục tự rèn luyện kém” [79, tr.
Những đóng góp của Macarenkô là rất lớn trong đào tạo, rèn luyện nâng cao trình độ người giáo viên. Nhấn mạnh vai trò của kỹ năng đối với hoạt động nghề nghiệp nói chung và trong lĩnh vực dạy học nói riêng, nhiều tác giả đã quan tâm nghiên cứu đến vai trò của việc rèn luyện kỹ năng, cũng như hoạt động đào tạo, rèn luyện KNDH của giáo viên. Tác giả đã nghiên cứu quá trình hình thành kỹ năng gồm 3 giai đoạn: Giai đoạn 1: Nhận thức đầy đủ về mục đích, cách thức và điều kiện hành động. Giai đoạn 2: Quan sát và làm thử theo mẫu.
Giai đoạn 3: Luyện tập để tiến hành các hành động theo đúng yêu cầu nhằm đạt được mục đích đặt ra. Tác giả Petrovxki quan niệm: “Kỹ năng được hình thành bằng con đường luyện tập, tạo khả năng cho con người thực hiện hành động không chỉ trong những điều kiện quen thuộc mà cả trong những điều kiện đã thay đổi” [68, tr. Trong quá trình đào tạo giáo viên ở các trường đại học sư phạm và đại học Tổng hợp của Liên Xô cũ, Kixegop (1973), Hình thành các kỹ năng, kỹ xảo sư phạm trong điều kiện giáo dục đại học [48], tác giả nhấn mạnh: Kỹ năng dạy học được hình thành thông qua luyện tập, qua luyện tập nghiệp vụ trong nhà trường sư phạm. Giai đoạn 1: sinh viên cần hình thành các kỹ năng: kỹ năng thiết kế, kỹ năng kiến thiết, kỹ năng nhận thức, kỹ năng tổ chức.
Giai đoạn 2: Ông cho rằng điều cốt lõi của sinh viên là tiếp thu các kỹ năng đó để tiến hành giờ lên lớp có hiệu quả. Tác giả khẳng định: KNDH được hình thành thông qua các hoạt động rèn luyện nghiệp vụ sư phạm thường xuyên, nhưng tổ chức thực tập sư phạm là con đường chủ yếu để hình thành nó. Có thể nói công trình của tác giả đã đóng góp lớn về lý luận, thực tiễn trong dạy học ở nhà trường. Tác giả đã chỉ ra cho người giáo viên thấy được yêu cầu của nghề nghiệp.
Tác giả nhấn mạnh: “Không chỉ những con người bình thường mà ngay cả những bộ óc vĩ đại nếu không thường xuyên tự bồi dưỡng cũng sẽ dần dần mất hết nhu cầu trí tuệ và hứng thú tinh thần” [23, tr. Những nghiên cứu của Gônôbôlin là định hướng hoạt động quan trọng cho đội ngũ giáo viên củng cố rèn luyện năng lực nghề nghiệp trong quá trình đào tạo. Nghiên cứu về vai trò của kỹ năng sư phạm trong hoạt động giáo dục, Bônđưrep (1980), Chuẩn bị cho sinh viên làm công tác giáo dục ở nhà trường phổ thông [9]. Theo tác giả, người thầy không chỉ cần kiến thức 18 phong phú về chuyên môn mà còn phải có những kỹ năng cần thiết để tổ chức thực hành công tác giáo dục.
Muốn làm công tác giáo dục tốt cần phải có những kỹ năng giáo dục tốt, vì vậy việc bồi dưỡng nghiệp vụ sư phạm cho giáo viên cần phải được làm thường xuyên. Với góc độ nghiên cứu về chuẩn bị kiến thức và các kỹ năng giáo dục chung nhất cho lực lượng sư phạm, nhưng đó là cuốn sách rất bổ ích giúp cho nhà quản lý giáo dục nghiên cứu trong đào tạo, bồi dưỡng giáo viên. Tác giả nhấn mạnh: “Nghề dạy học được xác định trước hết không phải bằng hoạt động dạy mà phải bằng các hoạt động học của người học” [59, tr. Trên cơ sở những nghiên cứu về hoạt động dạy và học, các nguyên tắc và nội dung đào tạo giáo viên, tác giả đề xuất: “Đào tạo giáo viên cũng là đào tạo con người, cho nên giáo sinh phải được sống thật sự trong các tình huống phong phú, đa dạng; phải có nhiều cách thức đào tạo” [59, tr.
Michael Fullan, Andy Hargreaves (2002), Teacher Development and Educational, (Phát triển đội ngũ nhà giáo và giáo dục) [117]. Nhóm tác giả đề cập đến các phương diện phát triển đội ngũ giáo viên: trong đó tập trung về phát triển chuyên môn, nghiệp vụ, gồm 6 cấp độ: đầu tiên, phát triển các kỹ năng tồn tại; thứ hai, thành thạo các kỹ năng dạy học cơ bản; thứ ba, mở rộng sự linh hoạt chuyên môn; thứ tư, trở thành chuyên gia; thứ năm, góp phần phát triển chuyên môn của đồng nghiệp; thứ sáu, tham gia đưa ra quyết sách giáo dục ở mọi cấp độ [117, tr. Đây là những yêu cầu cần thiết đối với phát triển chuyên môn, nghiệp vụ của giáo viên và một trong những yêu cầu quan trọng, giáo viên phải thành thạo các kỹ năng dạy học cơ bản. Godek, Hasan, Bilber (2012) với A study on developing “microteaching scale” for student teachers, (Nghiên cứu về phát triển dạy học vi mô cho sinh viên sư phạm) [112].
Nhóm tác giả nhấn mạnh: việc vận dụng các hình thức kết hợp trong rèn luyện KNDH cho sinh viên đem lại kết quả khả quan, sinh viên nhận thấy tầm quan trọng của việc rèn luyện KNDH trước khi bước vào hoạt động nghề nghiệp, đồng thời tăng được khả năng hợp tác, trao đổi các kỹ 19 năng cùng tiến bộ. Nhóm nghiên cứu cho thấy vai trò việc khai thác sử dụng các phương tiện nghe nhìn để trình chiếu đoạn băng giờ giảng tập của sinh viên khác giúp nhóm sinh viên sư phạm đang tập giảng có thể xem, thảo luận, tự rút kinh nghiệm [112, tr. Tóm lại: Những nghiên cứu của các tác giả nước ngoài đều quan tâm đến hoạt động thực hành, rèn luyện tay nghề cho giáo viên, trên cơ sở đó góp phần hình thành phẩm chất, kỹ năng nghề nghiệp sư phạm. Các tác giả đều nhấn mạnh giáo viên không chỉ trang bị cho mình kiến thức chuyên ngành mà còn phải rèn luyện hệ thống kỹ năng nghiệp vụ.
Những tư tưởng và tác phẩm trên có giá trị thực tiễn trong đào tạo rèn luyện đội ngũ nhà giáo ở nhà trường. Các công trình nghiên cứu ở trong nước Những năm gần đây đã có nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu đến việc đào tạo, bồi dưỡng, rèn luyện giáo viên, nhất là đội ngũ sinh viên đang được đào tạo. Trong đó, rèn luyện KNDH là một yếu tố quan trọng gắn với các hoạt động rèn luyện nghiệp vụ sư phạm của người giáo viên. Trong cuốn sách, tác giả đã đề cập tới những nội dung và cách thức cần thiết chuẩn bị cho người giáo sinh khi tham gia thực tập nghề nghiệp của mình ở nhà trường phổ thông.
Tác giả xác định: “Nếu sinh viên sư phạm có được các kiến thức, kỹ năng sư phạm ngay từ lúc còn học tập ở trường sư phạm sẽ là cơ sở, tiền đề rất quan trọng giúp các em chuẩn bị tốt cho các đợt kiến tập, thực tập sư phạm ở các nhà trường” [35, tr. Tiếp cập về mối quan hệ giữa năng lực và kỹ năng của giáo viên, Trần Bá Hoành (2010), Vấn đề giáo viên, những nghiên cứu lý luận và thực tiễn [29]. Ở cuốn sách này, tác giả chỉ rõ: năng lực của giáo viên là khả năng thực hiện các hoạt động dạy học và giáo dục với chất lượng cao. Năng lực bộc lộ trong hoạt động gắn liền với một số kỹ năng tương ứng.
Kỹ năng có tính cụ thể, riêng lẻ; năng lực có tính tổng hợp, khái quát, tác giả nhấn mạnh: “Kỹ năng và năng lực đều là sản phẩm của quá trình đào tạo, rèn luyện, bao gồm cả sự tự đào tạo, rèn luyện” [29, tr. 20 Tiếp cận nghiên cứu hệ thống kỹ năng dạy học của giáo viên, Trương Tuyết Minh (2016), Kỹ năng dạy học [62]. Tác giả đã chỉ ra 4 kỹ năng cần thiết của giáo viên gồm: “Kỹ năng tổ chức, ổn định lớp; kỹ năng kiểm tra bài cũ; kỹ năng sử dụng các thao tác cơ bản khi lên lớp; kỹ năng tổ chức quản lý lớp học” [62, tr. Thành công của tác giả: đã khái quát được hệ thống các KNDH cần thiết của giáo viên, đồng thời nhấn mạnh kỹ năng tổ chức quản lý lớp học và thực hành bài giảng; tuy nhiên, việc tổ chức rèn luyện các KNDH đó của tác giả chưa được đề cập một cách cụ thể.
Hà Nhật Thăng và Lê Quang Sơn (2010), Rèn luyện kỹ năng sư phạm [80]. Ở cuốn sách này, tác giả đã đề cập vai trò kỹ năng dạy học và các hoạt động của giáo viên ở nhà trường phổ thông trước yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay. Theo tác giả: tổ chức hoạt động dạy học ngày nay cần tạo cơ hội cho học sinh “phát huy tính tích cực nhận thức và rèn luyện thực hành, là dạy cho học sinh cách học, cách chiếm lĩnh tri thức của nhân loại. Vì vậy, giáo viên cần phải có nhiều tri thức mới, đặc biệt thường xuyên tự tu dưỡng, rèn luyện nâng cao kỹ năng sư phạm” [80, tr.
Trên cơ sở nghiên cứu một số vấn đề lý luận về dạy học hiện đại, tác giả làm rõ năng lực thực hiện và năng lực dạy học của giáo viên; đồng thời, đưa ra giải pháp rèn luyện năng lực dạy học trong thực tập sư phạm cho giáo viên theo tiếp cận năng lực thực hiện và hướng dẫn thiết kế bài giảng theo tiếp cận năng lực thực hiện.