phần mở đầu, kết luận và phụ lục, nội dung của luận văn đề tài Những biểu hiện của Chủ nghĩa Hậu hiện đại trong thơ Việt Nam đương đại được cấu trúc gồm ba chương như sau: Chƣơng 1: Khái lƣợc về Chủ nghĩa Hậu hiện đại và thơ Việt Nam đƣơng đại Chƣơng 2: Những biểu hiện về mặt nội dung Chƣơng 3: Những biểu hiện về mặt hình thức nghệ thuật 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Những biểu hiện của Chủ nghĩa Hậu hiện đại trong thơ Việt Nam đương đại NỘI DUNG CHƢƠNG 1 KHÁI LƢỢC VỀ CHỦ NGHĨA HẬU HIỆN ĐẠI VÀ THƠ VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI 1. Khái lƣợc về Chủ nghĩa Hậu hiện đại 1. Khái niệm về Chủ nghĩa Hậu hiện đại Thuật ngữ “Chủ nghĩa Hậu hiện đại” (Post Modernisime) bắt đầu xuất hiện từ cuối những năm 70 của thế kỷ XX. Đầu tiên là ở Mỹ, sau đó nhanh chóng lan sang các nước châu Âu.
Cho đến nay thuật ngữ Chủ nghĩa Hậu hiện đại đã lan tỏa trên khắp thế giới, được thừa nhận và thậm chí được coi như là một khuynh hướng chủ đạo của nền nghệ thuật đương đại. Chủ nghĩa Hậu hiện đại trong nghệ thuật nói chung và văn học nói riêng là một thuật ngữ bao quát được nhiều người dùng để chỉ các xu hướng văn học – nghệ thuật ngoài chủ nghĩa hiện thực truyền thống, xuất hiện nửa cuối thế kỷ XX, sau thời kỳ của Chủ nghĩa hiện đại và có xu hướng tìm tòi đổi mới, thậm chí đổi mới đến cực đoan, đến mức siêu hiện đại [12, tr. Kể từ khi ra đời cho đến nay, đã có vô số các cách hiểu thế nào là Chủ nghĩa Hậu hiện đại. Vì thế mà đã nảy ra hàng trăm, hàng nghìn các cuộc tranh luận của giới học thuật, nghiên cứu, phê bình, cũng như giới sáng tác để đi đến cùng một định nghĩa thống nhất trả lời cho câu hỏi Chủ nghĩa Hậu hiện đại là gì? Federico de Onis coi Chủ nghĩa Hậu hiện đại là giai đoạn từ 1905 đến 1914 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Những biểu hiện của Chủ nghĩa Hậu hiện đại trong thơ Việt Nam đương đại là một phiên bản nôm na hơn của Chủ nghĩa Hiện đại trong nghệ thuật.
Bernard Smith quan niệm Chủ nghĩa Hậu hiện đại là một phản ứng mang tính hiện thực và xã hội chống lại tính trừu tượng của Chủ nghĩa Hiện đại và chống lại các quan điểm mỹ học nghệ thuật vị nghệ thuật. Sau này, Ihab Hassan coi Chủ nghĩa Hậu hiện đại là một thứ chủ nghĩa hiện đại muộn – hay là chủ nghĩa hiện đại hậu kỳ - mang tính phi lý tính, phi xác định, hỗn loạn, nhưng cũng mang tính nhập cuộc. Còn Jean Francois Lyotard thì ngoài quan điểm triết học chính trị, coi Chủ nghĩa Hậu hiện đại là nỗ lực chống lại các “đại tự sự” (tức các “lý thuyết phổ biến”) của chủ nghĩa duy lý thời thế kỷ Ánh Sáng cùng các di sản của nó, trong đó có chủ nghĩa Mác. Hậu hiện đại là ý chí tuyệt giao với lý tính và với sự biểu hiện, là việc phải ám chỉ cái không thể diễn đạt được thông qua những điều diễn đạt bằng thị giác, là phải làm cho người ta thấy rằng có một cái gì đó mà người ta có thể quan niệm được nhưng không thể nhìn thấy được.
Như vậy, theo Lyotard, Chủ nghĩa Hậu hiện đại là đỉnh cao của Chủ nghĩa Hiện đại, hay là “cơn kịch phát của Chủ nghĩa Hiện đại” [12, tr. John Barth và Umberto Eco, hai tên tuổi lớn tiêu biểu cho Chủ nghĩa Hậu hiện đại thế giới, cùng với nhiều tác giả khác định nghĩa Chủ nghĩa Hậu hiện đại như một cách viết trong đó người ta có thể dùng các hình thức truyền thống một cách châm biếm hay hoán vị để diễn tả các chủ đề bất diệt. Nó hi vọng vượt thoát khỏi những phương tiện và độc giả giới hạn vốn là những đặc trưng của tiểu thuyết hiện đại. Ở Việt Nam, trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học Việt Nam, các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi, cho rằng Chủ nghĩa Hậu hiện đại với tư cách là một khuynh hướng phê bình văn học hiện đại, có ý đồ khám phá, phát hiện ở cấp độ tổ chức văn bản nghệ thuật tập hợp tư tưởng – tình cảm mang nội dung vũ trụ quan.
Dựa vào các công trình nghiên cứu của các tên tuổi lớn như J.Jamerson (Mỹ),… các tác giả này khái quát hệ thống quan điểm của Chủ nghĩa Hậu hiện đại thành bốn điểm lớn, như sau: 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Những biểu hiện của Chủ nghĩa Hậu hiện đại trong thơ Việt Nam đương đại Thứ nhất, nói tới Chủ nghĩa Hậu hiện đại, người ta hoàn toàn có thể khẳng định sự tồn tại của một tập hợp quan điểm mang tính phổ quát của chủ nghĩa cấu trúc – chủ nghĩa giải cấu trúc – chủ nghĩa hậu hiện đại. Thứ hai, các nhà lý luận của Chủ nghĩa Hậu hiện đại thường xuyên nhấn mạnh vào tình trạng khủng hoảng của ý thức Hậu hiện đại chủ nghĩa. Chủ nghĩa Hậu hiện đại hoàn toàn phủ nhận cái gọi là “truyền thống châu Âu”, đúng hơn là “truyền thống duy lý – tư sản”. Việc chối bỏ chủ nghĩa duy lý, phủ nhận truyền thống và mọi đức tin tôn giáo được cả xã hội thừa nhận, sự nghi ngờ tính chính xác của các tri thức khoa học, làm nảy sinh cái gọi là hoài nghi nhận thức luận của Chủ nghĩa Hậu hiện đại.
Thứ ba, từ sự hoài nghi khoa học tự nhiên, khoa học chính xác, cũng như triết học truyền thống… các nhà Hậu hiện đại cho rằng muốn chiếm lĩnh thế giới như nó vốn có chỉ có cách duy nhất là dựa vào trực giác, vào “tư duy thơ ca” với những liên tưởng, hình tượng, ẩn dụ. Thứ tư, các nhà phê bình văn học hậu hiện đại thường sử dụng những khái niệm công cụ cơ bản như: vũ trụ như sự hỗn độn, tri giác hậu hiện đại, thế giới như một văn bản, ý thức như một văn bản, tính liên văn bản, khủng hoảng uy tín, hoài nghi nhận thức luận, mặt nạ tác giả, mã kép, phương thức trần thuật giễu nhại, ngắt đoạn, đoạn trần thuật, hố giao tiếp, siêu trần thuật. Như vậy có thể thấy rằng, các quan niệm về Chủ nghĩa Hậu hiện đại là vô cùng phong phú. Nhưng xét cho cùng, giữa quan niệm về Hậu hiện đại trong nghệ thuật với quan niệm về Hậu hiện đại trong các lĩnh vực hoạt động xã hội có một sự khác biệt nhất định.
Nghĩa là nếu trong nghệ thuật, người ta chú ý nhiều đến các thuộc tính biểu đạt của nó thì trong các lĩnh vực khác, khái niệm Hậu hiện đại hầu như chỉ là một tiêu chí chỉ thời gian để phân kỳ lịch sử. Từ đó, chúng ta có thể phân ra ba nhóm quan niệm chính về Chủ nghĩa Hậu hiện đại trong nghệ thuật như sau: Một là, Chủ nghĩa Hậu hiện đại như là đỉnh cao của Chủ nghĩa Hiện đại, là “cơn kịch phát của Chủ nghĩa Hiện đại” (Lyotard, Hassan…) 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Những biểu hiện của Chủ nghĩa Hậu hiện đại trong thơ Việt Nam đương đại Hai là, Chủ nghĩa Hậu hiện đại như là sự quay trở về với truyền thống để chống lại Chủ nghĩa Hiện đại (Smith, Lipovetsky…), đặc biệt là trong kiến trúc và tạo hình. Ba là, Chủ nghĩa Hậu hiện đại như là một sự vượt khỏi Chủ nghĩa Hiện đại, một phong trào lai tạp mới và tương phản với Chủ nghĩa Hiện đại (Jencks, Koehler…) Nhìn chung hầu hết các ý kiến đều lấy Chủ nghĩa Hiên đại làm hệ quy chiếu để xác định cái gọi là Hậu hiện đại. Theo Giáo sư nghiên cứu về Văn học Mary Klages (Đại học Corolado, Mỹ), Chủ nghĩa Hậu hiện đại là một từ ngữ phức tạp bao gồm một hệ thống tư tưởng rất khó để có thể đưa ra một định nghĩa chính xác và hàm súc.
Vì bản thân khái niệm này xuất hiện trên rất nhiều lĩnh vực nghiên cứu khác nhau bao gồm cả văn học, kiến trúc, âm nhạc, phim ảnh, chính trị, xã hội, truyền thông, khoa học kỹ thuật, và thậm chí cả quân sự.Tuy nhiên, dù là trên phương diện nào, thì khái niệm Chủ nghĩa Hậu hiện đại vẫn liên quan mật thiết đến Chủ nghĩa Hiện đại. Và trong phạm vi luận văn này, chúng tôi cố gắng đưa ra một định nghĩa xác đáng nhất về Chủ nghĩa Hậu hiện đại trong văn học. Xét trên góc độ ngôn ngữ Chủ nghĩa Hiện đại – Modernisme và Chủ nghĩa Hậu hiện đại – Postmodernisme, tiền tố Post – hậu, đã mặc định sự liên quan giữa hai khái niệm này. Có thể coi Hậu hiện đại như là một sự phản ứng lại với chủ nghĩa hiện đại (cái hiện đại), phản ứng lại những mô thức định sẵn.
Post (hậu, sau) ở đây không chỉ đơn thuần mang nghĩa chỉ một tiến trình lịch sử, cái này ra đời thì cái kia biến mất, mà là sự phản ứng ngược trở lại. Vì vậy, một bộ phận các nhà nghiên cứu trên thế giới xem Hậu hiện đại như là một khái niệm phi thời. Tức là trong bất cứ một thời kỳ nào mà có sự khủng hoảng tinh thần cũng có thể tồn tại tinh thần hậu hiện đại. Có chăng là sự khác biệt ở những giai đoạn gần đây, tinh thần ấy trở nên nổi trội, đậm đặc và ở nhiều nơi trở thành chủ đạo mà thôi.
Nếu coi Hậu hiện đại là một trạng thái tâm thức thì khó có thể định 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Những biểu hiện của Chủ nghĩa Hậu hiện đại trong thơ Việt Nam đương đại nghĩa Hậu hiện đại là gì, bởi nó chống lại những khái niệm tuyệt đối, chống lại những nguyên lý bất di bất dịch… và chống lại hay phá dỡ, dỡ bỏ đại tự sự [66]. Mặc dù vậy không có nghĩa rằng Hậu hiện đại hoàn toàn độc lập với Hiện đại. Đưa hai khái niệm trên lên hệ quy chiếu các đặc tính thì người ta nhận thấy, các tính phi lý tính, tính phi chủ thể, tính phân mảnh, tính phi xác định về không gian và thời gian, tính đại chúng, tính chiết trung giữa hiện đại và truyền thống là các đặc tính tiêu biểu của Chủ nghĩa Hậu hiện đại thì đều đã có mầm mống ở Chủ nghĩa Hiện đại. Như vậy, cùng lúc song song tồn tại hai quan niệm về Chủ nghĩa Hậu hiện đại.
Một là cho rằng nó rồn tại trong tất cả các thời kỳ xã hội – những thời kỳ có sự khủng hoảng tinh thần. Hai là cho rằng nó là đỉnh cao của Chủ nghĩa Hiện đại, xuất hiện sau khi Chủ nghĩa Hiện đại kết thúc.