Mở đầu Truyện Kiều, khi tả mùa xuân Nguyễn Du đã viết: Cỏ non xanh tận chân trời Cành lê trắng điểm một vài bông hoa Câu thơ không chỉ phác thảo ra cảnh tuyệt đẹp của trời đất ngày xuân, mà còn diễn tả cả vẻ tinh khiết của tiết thanh xuân. Qua đây, ta có thể khẳng định rằng thơ ca và cái đẹp có mối quan hệ thống nhất, gần gũi với nhau. Là sản phẩm độc đáo của một hoạt động sáng tạo có mục đích, in đậm dấu ấn tài năng, cá tính sáng tạo và thế giới tinh thần của người sáng tạo ra nó. Giúp con người hướng đến cái cao cả, cái tốt đẹp chân – thiện – mĩ, góp phần tô điểm cho cuộc sống trở nên tốt đẹp hơn.
Thơ ca với mùa thu Mùa thu là mùa của thi ca, là nguồn cảm hứng của bao thi sĩ, màu sắc, âm thanh mùa thu là động lực để đánh thức tâm hồn của con người. Tiết thu se lạnh khiến lòng người se lại. Lá bắt đầu lác đác trên đường phố và những ánh nắng cũng nhạt dần theo từng ngày qua. Mùa thu tới lặng lẽ, bình thường 10 như chu kỳ tuần hoàn của đất trời, Chế Lan Viên ngạc nhiên, buột miệng thốt lên: Chao ơi! Thu đã tới rồi sao? Thu trước vừa qua mới độ nào! Mới độ nào đây, hoa rạn vỡ, Nắng hồng choàng ấp dãy bàng cao (Thu) Có lẽ đã từng có nhiều nghệ sĩ mượn cảm hứng sáng tác từ mùa thu nhưng thi ca vẫn ẩn chứa nhiều bí ẩn.
Thi ca về mùa xuân, mùa hè, mùa đông rất nhiều nhưng mùa thu là nhiều hơn cả, và chất chứa nhiều tâm trạng. Thu có gì cuốn hút đến vậy mà nhiều nhà thơ nổi tiếng phải ngả bút để sáng tác thành các thi phẩm? Trong không gian thu, cái gì cũng đẹp, đến lung linh huyền ảo, thu bắt đầu từ khi chiếc lá bàng đang xanh rì giật mình uốn cong chuyển vàng rồi sang sắc đỏ. Ai bảo chỉ có lá phong ở phương trời Tây mới có sắc thu vàng đỏ mà sắc đỏ vàng cũng đã rơi vào các tác phẩm nghệ thuật của các nghệ sĩ Đông phương như một nét độc đáo báo hiệu đất trời con người đang thu. Nhắc đến nền văn học Trung Hoa từ hàng ngàn năm trước, chúng ta không thể không kể đến những tác giả đã tạo nên những tuyệt tác ca ngợi mùa thu như: Lý Bạch, Vương Duy, Thôi Hiệu, Đỗ Phủ,… Một đêm thu với những cảnh vật: Trăng xế, quạ kêu, sương đầy trời, cây phong bên sông, ánh lửa chài được Trương Kế tạo nên kiệt tác Phong Kiều dạ bạc: “Nguyệt lạc ô đề sương mãn thiên/ Giang phong ngư hỏa đối sầu miên/ Cô Tô thành ngoại Hàn Sơn tự/ Dạ bán chung thanh đáo khách thuyền” (Trăng tà chiếc quạ kêu sương/ Lửa chài cây bến sầu vương giấc hồ/ Thuyền ai đậu bến Cô Tô/ Nửa đêm nghe liếng chuông chùa Hàn Sơn) Cảnh vừa có màu sắc vừa có âm thanh.
Màu vàng của vầng trăng xế, vầng trăng tà. Màu trắng bao la của sương đêm phủ đầy trời, ngọn lửa chài le 11 lói trong các khoang thuyền. Lùm cây phong đen sẫm ẩn hiện bên bờ sông. Và có tiếng quạ; quạ giật mình thấy sương trắng phủ đầy trời, ngỡ là trời đã sáng, cất tiếng kêu.
Một cảnh buồn trên bến Phong Kiều. Và đó cũng là tâm trạng buồn của li khách đang nằm mơ ngủ trong thuyền. Tiếng chuông chùa Hàn Sơn đã làm rõ thêm cảnh vắng lặng, êm đềm bến Phong Kiều một đêm thu. Tiếng chuông chùa vẳng lên giữa đêm khuya còn mang một ý nghĩa thẩm mĩ rất tinh tế.
Đó là nỗi buồn nhớ cố hương của người lữ khách. Hơn một nghìn năm đã trôi qua, ai đã từng đọc thơ Đường, ai đã yêu thơ Đường, nhất là những khách li hương đó dây, vẫn cảm thấy tiếng chuông chùa Hàn Sơn được Trương Kế nói đến vẫn còn làm rung động hồn mình, làm nao nao, làm thổn thức lòng mình. Bức tranh thu đã được tô đẹp bằng một vầng trăng thu huyền ảo. Trăng soi lồng lộng trên sóng nước bập bềnh biến dòng sông thành một giải lụa vàng óng ả.
Trong một đêm trăng vắng vẻ nhà thơ Lý Bạch nằm trong thư phòng, bóng trăng khe khẽ len qua khung cửa sổ rọi sáng đầu giường, trong một không gian tịch mịch giữa đêm, hồn thơ đã nhập vào hồn trăng bay lâng lâng vào một cõi mộng ảo vô cùng. Những tia sáng của trăng chập chờn mờ ảo đã làm nhà thơ ngỡ ngàng như sương khói bao phủ đầu giường, nhìn trăng mà lòng buồn vời vợi, ngổn ngang trăm mối tơ lòng. Có nỗi buồn nào ray rứt da diết ngấm tận hồn bằng nỗi sầu nhớ cố hương, quê cha đất tổ: “Giường khuya trăng chiếu bời bời/ Sương rơi phủ đất ngỡ đời chiêm bao/ Ngẩng đầu trăng sáng trên cao/ Cúi đầu ngấn lệ nghẹn ngào cố hương (Tĩnh dạ tứ – Lý Bạch) Bài thơ thu này đã vẽ lên một bức tranh sống động, có một âm hưởng tuyệt vời, trở thành một bài nhạc phủ (khúc hát mùa thu) trác tuyệt của Đường thi Ngưỡng đầu khán minh nguyệt, Ký tình thiên lý quang (Ngẩng nhìn trăng sáng lung linh, Xót thương nghìn dặm gửi tình quê xa). Trăng là người tình chung thủy của Lý Bạch, để cuối cùng trong một đêm say khướt nhà thơ đã 12 trầm mình xuống sông Trường Giang để được ôm vầng trăng huyền ảo để cùng với trăng vĩnh viễn an giấc ngàn thu … Không có trăng nào đẹp bằng trăng thu, chẳng có trăng nào nào sáng hơn trăng quê như Đỗ Phủ đã âm thầm hoài vọng thiết tha: Tha phương đêm phủ màu sương trắng/ Cố quận trăng soi ánh tỏ ngời (Nguyệt dạ ức xá đệ – Đỗ Phủ).
Phong cảnh mùa thu đa tình đa cảm ru ngủ lòng người đã được diễn tả qua ngòi bút trác tuyệt tài tình của các thi nhân như Đỗ Phủ (“Oanh vàng liễu biếc song song hót/ Nhạn trắng trời xanh vút vút bay/ Tây lĩnh nghìn thu sương tuyết phủ/ Đông Ngô thuyền đậu lớp lớp đầy” - Tuyệt cú) hay Tô Thức (“Mây chiều gom hết trời thu giá/ Lẳng lặng sông Ngân đổ nguyệt đầy/ Kiếp ấy đêm nao tình nở đẹp/ Chốn nào trăng sáng hẹn cùng say? - Trung thu nguyệt) Mùa thu là mùa của sự gợi nhớ mông lung, nhớ nhà, nhớ quê, nhớ gia đình của những kẻ phải mang kiếp sống tha phương lênh đênh nơi xứ lạ quê người, cái nỗi niềm cô độc lầm than của một kiếp sống ly hương: “Lưa thưa sao sớm vờn chân nhạn/ Réo rắt lầu khuya lộng sáo diều/ Sông quê mùa cá, chưa về xứ/ Đày đọa phương người, phận hẩm hiu” (Tràng An thu tịch – Triệu Cổ), “Tùng cúc hai lần rơi lệ uất/ Đò đơn một độ khóc quê ròng/ Thấu xương cơn rét cần may áo/ Bạch Đế chày buông tiếng chập chùng (Thu hứng – Đỗ Phủ) Có những bài thơ thu đã được sáng tác để ghi nhớ, hồi tưởng lại một giai đoạn lịch sử nào đó, nhớ lại một thời vàng son nhung gấm, khi nhà thơ đã nhập thế, làm quan, lo việc triều cung, nhưng đôi khi gặp hoàn cảnh không may, không được thăng quan tiến chức, mà thất vọng chán nản, đành thúc thủ an phận, chấp nhận số mệnh một cách tiêu cực theo đạo lý Trung Dung (Thượng oán bất thiên, hạ bất vưu nhân, cư dị dĩ sĩ mệnh - Trên không oán trời, dưới không trách người, sống bình dị đợi mệnh): 13 “Nức nở ve kêu thương nguyệt úa/ Não nùng đom đóm khóc chiều ngây/ Tài văn bao thuở triều cung hiến/ Thở vắn đêm sương lệ ứa đầy (Tân thu – Đỗ Phủ) “Ghé bến thu sầu đau dạ khách/ Lên non tuổi hạc xót thương mình/ Phơ phơ tóc trắng đời chao đảo/ Lắm nỗi chua cay, rượu chẳng đành (Đăng cao – Đỗ Phủ) “Lê gót phong trần, thư bặt tín/ Dặm trường quan tái, bước gian nan/ Mười năm lủi thủi đời hiu quạnh/ Thúc thủ giờ đây sống tịnh an (Túc phủ – Đỗ Phủ) Những hạt mưa thu rơi thánh thót bên song gợi nỗi sầu hiu hắt, cảnh lòng quạnh hiu cô đơn, sau tháng ngày đăng đẵng việc triều cung, nay ngồi ngẫm nghĩ về thân phận con người và cuộc đời: “Nắng tàn dạo mát hồ trong/ Lăn tăn sóng nước gợi lòng cô liêu/ Sự đời trôi nổi đã nhiều/ Hỏi con nước chảy còn điều thở than? (Thu nhật hồ thượng - Tịch Huỳnh) Đọc thơ Đường để cảm nhận tiếng lòng xao xuyến của người xưa vọng lại của hồn xưa trăn trở còn phảng phất đâu đây. Những bài thơ thu với những từ ngữ điêu luyện, ý tưởng phong phú, cảnh tình thắm thiết đậm đà tình cảm sâu sắc, nồng nàn, với những ngôn ngữ thâm thúy, tự nhiên hàm súc, ý tưởng chân thật, đầy cảm xúc. Mùa thu của dân tộc ta bước ra từ những trang sách, khi lần đầu tiên cắp cặp tới trường trong tiết trời thu mát mẻ mà nhà thơ Quang Huy đã tinh tế khi đưa mùa thu tới cho tâm hồn học trò với đa dạng màu sắc, hình ảnh độc đáo của thu Hà Nội vàng hoa cúc, xanh cốm mới hương sen quẩn quanh, với trời xanh thẳm trong đêm rằm trung thu có chị Hằng xinh đẹp đến từ cung trăng (Mùa thu của em), dường như tạo cảm hứng cho một năm học mới. Rồi nhiều bài thơ mang cảm hứng mùa thu của các nhà thơ khác cũng lần lượt được giới thiệu trong chương trình học phổ thông mà không khỏi khiến những 14 cô cậu học trò thả hồn mơ mộng, như ba bài thơ về mùa thu của Nguyễn Khuyến: Thu vịnh, Thu điếu, Thu ẩm; Đây mùa thu tới của Xuân Diệu, Tiếng thu của Lưu Trọng Lư, Hai sắc hoa ti gôn của T.KH… Có lẽ trong bốn mùa, thu là mùa gần với tâm hồn người nghệ sĩ hơn cả, nó tác động mạnh tới xúc cảm thẩm mỹ của người nghệ sĩ.
Mỗi cơn gió lành lạnh của mùa thu hoang hoải thổi khiến con người ta gần nhau hơn, dễ cảm nhau hơn, quyến luyến nhau hơn…Thu cũng là mùa khiến tình yêu mong manh hơn, bởi cảnh sinh tình, người buồn cảnh có vui đâu bao giờ nên thơ thu thường mang một nỗi buồn mênh mang: “Thu héo nấc thành những tiếng khô/ Một vì sao lạ mọc phương mô?/ Người thơ chưa thấy ra đời nhỉ?/ Trinh bạch ai chôn tận đáy mồ?(Cuối thu - Hàn Mặc Tử). Mùa thu lang thang phố phường Hà Nội, chợt nhận ra lá vàng rải đầy gót chân, để bất chợt nhớ một người ra đi đầu không ngoảnh lại/ sau lưng thềm nắng lá rơi đầy (Đất nước - Nguyễn Đình Thi). Say đất trời thu để rồi ca từ trong các ca khúc nổi tiếng về thu cũng đầy chất thơ.