phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận án gồm các nội dung chính là tổng quan tình hình nghiên cứu và 3 chương: Chƣơng 1: Một số vấn đề lý luận về bán hàng đa cấp bất chính và pháp luật chống bán hàng đa cấp bất chính Chƣơng 2: Thực trạng pháp luật về chống bán hàng đa cấp bất chính ở Việt Nam Chƣơng 3: Phương hướng, giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả chống bán hàng đa cấp bất chính. 6 PHẦN TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án BHĐC bất chính là một trong những hành vi biến tướng của BHĐC. Trong bản chất của hành vi BHĐC bất chính luôn hàm chứa tác động tiêu cực tới cả kinh tế và xã hội.
Do đó, hành vi BHĐC bất chính là vấn đề được quan tâm nghiên cứu cả trong kinh tế học và một số lĩnh vực khoa học xã hội. Trong khoa học pháp lý, nghiên cứu về BHĐC bất chính là nghiên cứu xây dựng và thực thi pháp luật đảm bảo quyền và lợi ích của các chủ thể có liên quan khi quyền lợi của họ bị xâm phạm bởi các hành vi BHĐC bất chính. Các Nhà nước khác nhau, hay một Nhà nước trong những thời kỳ khác nhau có phạm vi, mức độ bảo vệ quyền khác nhau. Điều đó phụ thuộc vào các điều kiện khách quan, chủ quan của mỗi quốc gia trong những giai đoạn cụ thể.
Hệ thống pháp luật BHĐC nói chung và chống BHĐC bất chính nói riêng luôn phải vận động để nâng cao vai trò bảo vệ quyền và lợi ích của chủ thể liên quan và môi trường kinh doanh, môi trường cạnh tranh của DN BHĐC phù hợp với từng bối cảnh lịch sử, giai đoạn phát triển kinh tế. Trong điều kiện Việt Nam những năm gần đây đang chuyển mình mạnh mẽ về kinh tế - xã hội, Nhà nước nâng cao việc bảo vệ quyền con người, quyền lợi của người tham gia BHĐC, quyền lợi của DN BHĐC và quyền lợi của người tiêu dùng. Nghiên cứu hoàn thiện pháp luật chống BHĐC bất chính là một nhu cầu tất yếu khách quan và vẫn đang còn nhiều khoảng trống. Nghiên cứu hoàn thiện pháp luật chống BHĐC bất chính ở Việt Nam hiện hành cần tập trung vào các khía cạnh pháp lý quy định về BHĐC, đồng thời khảo sát và tiếp thu một cách có chọn lọc những kết quả nghiên cứu cơ bản về khía cạnh kinh tế, xã hội về tác động, ảnh hưởng của hành vi BHĐC và BHĐC bất chính.
Việc nghiên cứu lý luận pháp luật về BHĐC bất chính, thực trạng pháp luật chống BHĐC bất chính ở Việt Nam hiện hành và kiến nghị hoàn thiện pháp luật chống BHĐC bất chính cũng cần đ t ra trong tổng thể xu hướng phát triển của pháp luật BHĐC để hạn chế hành vi BHĐC bất chính nhưng bảo đảm được quyền lợi của các chủ thể có liên quan, tránh tình trạng không quản lý được là cấm. Xuất phát từ những tiền đề trên, nghiên cứu sinh tiến hành nghiên cứu, rà soát các công trình khoa học trong và ngoài nước liên quan đến BHĐC, BHĐC bất chính và pháp luật chống BHĐC bất chính ở Việt Nam, tập trung trong lĩnh vực khoa học pháp lý để đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài Luận án. Nghiên cứu lý luận về bán hàng đa cấp, bán hàng đa cấp bất chính và pháp luật chống bán hàng đa cấp bất chính 1. Nghiên cứu lí luận về bán hàng đa cấp và bán hàng đa cấp bất chính Những vấn đề lý luận về BHĐC và BHĐC bất chính được nghiên cứu trong nhiều ngành khoa học như luật học, kinh tế học…ở trong và ngoài nước.
Mỗi công trình khoa học như luận án, luận văn, sách chuyên khảo, đề tài nghiên cứu khoa học các cấp, bài báo…có cách tiếp cận và luận giải riêng về BHĐC và BHĐC bất chính, có thể kể đến một số nghiên cứu tiêu biểu: Về bán hàng đa cấp Ở cấp độ nghiên cứu của luận án tiến sĩ, Luận án tiến sĩ ―Pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh ở Việt Nam” của tác giả Lê Anh Tuấn (2008). Tác giả tiếp cận BHĐC dưới góc độ của pháp LCT và ghi nhận khái niệm BHĐC lần đầu tiên được quy định trong LCT 2004. Tác giả đưa ra những quan niệm khác nhau về hình thức bán hàng này như: ―truyền tiêu đa cấp‖, ―kinh doanh theo mạng‖, ―tiếp thị đa tầng‖. Tác giả đi từ khái niệm đến lịch sử hình thành BHĐC và đưa ra khái niệm BHĐC: Theo cách hiểu của các nước trên thế giới kinh doanh đa cấp là phương thức phân phối lẻ hàng hóa, dịch vụ, thông qua một mạng lưới những cá nhân phân phối gồm nhiều tầng khác nhau trong đó mỗi người đều có trách nhiệm bán lẻ sản phẩm và có quyền tuyển dụng, đào tạo người mới tham gia mạng lưới của mình, mỗi phân phối viên được nhận tiền hoa hồng tiền thưởng ho c các lợi ích kinh tế khác từ kết quả sản phẩm của mình và của mạng lưới do mình trực tiếp tổ chức và được DN thừa nhận.
Tác giả Lê Anh Tuấn cho rằng pháp luật Việt Nam không nhìn nhận như vậy và dẫn chứng bằng quy định tại Theo Khoản 11 Điều 3 LCT 2004.Từ đó tác giả đã rút ra các đ c điểm của BHĐC [70]. Luận án tiến sĩ: “Quản lý nhà nước đối với hoạt động bán hàng đa cấp ở Việt Nam hiện nay” - Lê Bí Bo (2016) là đề tài nghiên cứu tập trung nhất viết về lý luận BHĐC. Tuy nhiên, tác giả chỉ đề cấp đến sự hình thành và phát triển của BHĐC ở Việt Nam. Về khái niệm BHĐC tác giả đề cập dưới các góc độ khác nhau, từ góc độ phương thức kinh doanh đến góc độ maketing và dưới quan điểm của nhà kinh doanh mạng nổi tiếng người M Donfaila.
Cuối cùng tác giả chốt khái niệm dưới góc độ pháp lý bằng cách trích dẫn quy định BHĐC tại Khoản 2 Điều 3 Nghị định 42/2014/NĐ-CP và Khoản 11 Điều 3 LCT 2004 [33]. Luận án tiến sĩ quản trị kinh doanh: “Strategies for Building and Retaining a Productive Multilevel Marketing Downline” - Ranelli Williams (2018), tạm dịch: Các chiến lược để xây dựng và duy trì một tuyến dưới tiếp thị đa cấp hiệu quả. Trong Luận án tác giả đã đưa ra BHĐC là hình thức bán hàng trực tiếp “face-to-face” hay còn được gọi là kinh doanh theo 8 mạng, là một loại cấu trúc kinh doanh và chiến lược tiếp thị mà mỗi nhà phân phối (chủ DN) tuyển dụng mạng lưới các nhà phân phối (tuyến dưới), những người được trả công không chỉ cho doanh số bán hàng cá nhân mà còn trên doanh số bán hàng của tuyến dưới [103]. Ở cấp độ luận văn thạc s trên phương diện luật học, trong nhiều luận văn thạc s cũng đã đ t nền tảng lý thuyết cho công trình nghiên cứu của mình bằng việc trình bày những vấn đề cơ bản về BHĐC như nguồn gốc ra đời, khái niệm, đ c điểm, ý nghĩa của BHĐC như: Đề tài ―Pháp luật bán hàng đa cấp bất chính ở Việt Nam” của tác giả Ninh Thị Minh Phương (2012) đã đưa ra khái quát về BHĐC.
Dựa vào các dấu hiệu pháp lý trong LCT 2004 tác giả tổng quát khái niệm như sau:“Bán hàng đa cấp là một phương thức bán hàng trực tiếp, theo đó doanh nghiệp bán hàng hoá thông qua mạng lưới những người tham gia ở nhiều cấp, nhiều nhánh khác nhau, trong đó người tham gia sẽ nhận được tiền hoa hồng, tiền thưởng hoặc lợi ích kinh tế khác từ kết quả bán hàng của mình và của người tham gia khác do mình tổ chức ra và được doanh nghiệp chấp nhận”[64]. Luận văn thạc sĩ: ―Hoàn thiện pháp luật về bán hàng đa cấp tại Việt Nam theo kinh nghiệm một số nước trên thế giới” của tác giả Vũ Văn Tú đã đi từ khái niệm BHĐC đến pháp luật BHĐC. Với khái niệm BHĐC tác giả diễn giải hành vi là phương thức bán lẻ tiếp thị sản phẩm với đội ngũ bán hàng được trả thưởng không chỉ từ doanh số bán hàng của họ mà còn của nhà phân phối phía dưới của họ. Tác giả đi sâu vào phân tích hành vi này và chốt lại khái niệm BHĐCđược quy định tại LCT 2004 từ đó đưa ra một số đ c điểm của BHĐC [73].
Luận văn thạc sĩ ―Pháp luật về kiểm soát bán hàng đa cấp ở Việt Nam” của Trần Thị Thu, tác giả tiếp cận dưới phương thức giải thích thuật ngữ BHĐC là phương thức tiếp thị sản phẩm, là hoạt động kinh doanh bán hàng trực tiếp đến tay người tiêu dùng mà không phải thông qua các đại lý ho c các nhà bán lẻ. Việc lưu hành, bán và phân phối sản phẩm được thực hiện qua một cơ cấu nhiều tầng bao gồm những cá nhân riêng biệt hoạt động độc lập. Những cá nhân này không phải người lao động của công ty, họ là đối tác phân phối hàng hóa cho công ty đóng vai trò như những đại lý, giới thiệu sản phẩm và thu hút khách hàng thông qua những kết quả sử dụng của bản thân và những người quen biết và có khoản thu nhập nhất định. Ngoài ra, họ còn hướng dẫn những người khác tham gia DN BHĐC, hướng dẫn họ xây dựng mạng lưới phân phối của riêng mình.
Tác giả chốt lại khái niệm BHĐC được quy định tại Khoản 11 Điều 3 LCT 2004 và phân tích một số đ c điểm của BHĐC [74]. Trên phương diện luật học trong nhiều luận văn thạc s , các tác giả cũng đ t nền tảng lý thuyết cho công trình nghiên cứu bằng việc trình bày những vấn đề cơ bản về BHĐC như 9 nguồn gốc ra đời, khái niệm, đ c điểm, ý nghĩa của BHĐC. Trong mối tương quan với các luận án đã được khảo cứu, những luận điểm được đưa ra tại các luận văn này nhìn chung chưa có điểm mới đột phá trong nghiên cứu lý luận về BHĐC. BHĐC trước đây được coi là hành vi cạnh tranh theo quy định của LCT 2004 nên hành vi này luôn được đề cập đến trong các tài liệu học tập ở các trường Đại học có chuyên ngành Luật như: Giáo trình Luật cạnh tranh của trường Đại học Luật Hà Nội [52- Tr 349], Giáo trình Luật cạnh tranh của trường Đại học Kinh tế - Luật Thành phố Hồ Chí Minh [53-Tr 189], Giáo trình pháp luật về cạnh tranh và giải quyết tranh chấp thương mại của trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, Giáo trình pháp luật cạnh tranh của trường Đại học Ngoại thương (2003) [54-Tr 287] … các giáo trình này đã phân tích về lý luận bản chất của hành vi BHĐC.
