CHƯƠNG 1 THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN 1. Quan niệm về nông thôn, nông thôn mới, xây dựng nông thôn mới 1. Quan niệm nông thôn Nông thôn là nơi sinh sống của tập hợp dân cư, trong đó có nhiều nông dân, tham gia vào các hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội, môi trường trong một thế chế chính trị nhất định, chịu ảnh hưởng của các tổ chức khác, phân biệt với đô thị. Nông thôn hay vùng nông thôn được quan niệm theo nhiều cách khác nhau vì điều kiện kinh tế - xã hội, điều kiện tự nhiên ở mỗi nước, mỗi quốc gia là không giống nhau.
Đến nay, chưa có một khái niệm nào được chấp nhận một cách rộng rãi về nông thôn. Để đưa ra định nghĩa về nông thôn, người ta so sánh với thành thị. Khi so sánh sự khác nhau giữa thành thị và nông thôn, có ý kiến cho rằng lấy chỉ tiêu về mật độ dân số và số lượng dân cư để xác định và phân biệt. Nghị định Số: 57/2018/NĐ-CP qui định: "Vùng nông thôn là khu vực địa giới hành chính không bao gồm địa bàn phường thuộc thị xã, quận và thành phố".
Bên canh đó, có ý kiến cho rằng, nông thôn là nơi lưu giữ và bảo tồn những di sản văn hóa quốc gia như phong tục, tập quán cổ truyền về đời sống, lễ hội, sản xuất nông nghiệp, ngành nghề truyền thống, các di tích lịch sử, văn hóa, các danh lam thắng cảnh. Qua nghiên cứu của các nhà kinh tế và xã hội học, vùng nông thôn được khái niệm tổng quát như sau: "Nông thôn là vùng khác với thành thị, ở đó một cộng đồng chủ yếu là nông dân sống và làm việc, có mật độ dân cư thấp, có kết cấu hạ tầng kém phát triển hơn, có trình độ dân trí, trình độ tiếp cận thị trường và sản xuất hàng hóa kém hơn”. Từ những quan niệm khác nhau ở trên, chúng tôi đi đến khái quát một số đặc trưng cơ bản của vùng nông thôn như sau: [24] 8 - Nông thôn là vùng sinh sống và làm việc của một cộng đồng chủ yếu là nông dân, là vùng sản xuất nông nghiệp, ngoài ra còn có các hoạt động sản xuất và phi sản xuất khác phục vụ chủ yếu cho nông nghiệp và cho nông dân. - Nông thôn là vùng có kết cấu hạ tầng kém phát triển hơn so với thành thị, trình độ sản xuất hàng hoá và tiếp cận thị trường cũng thấp hơn.
- Người dân vùng nông thôn có thu nhập và đời sống thấp hơn, trình độ văn hoá, khoa học công nghệ thấp hơn thành thị và ngay cả trình độ dân chủ, tự do, công bằng xã hội trong một chừng mực nào đó cũng thấp hơn thành thị. - Nông thôn thường giàu tiềm năng về tài nguyên thiên nhiên như đất đai, nguồn nước, khí hậu. rất đa dạng về kinh tế, xã hội, về các hình thức tổ chức quản lí, về qui mô và trình độ phát triển. Từ sự phân tích các đặc trưng ở trên chúng ta có thể hình dung ra điểm đặc thù của nông thôn Việt Nam.
Ở khu vực nông thôn của Việt Nam, điểm nổi bật nhất đó là phân công lao động chưa cao, trình độ chuyên môn của người lao động mà chủ yếu là nông dân còn rất thấp, sản xuất nông nghiệp chiếm tỉ lệ cao; đa dạng về điều kiện tự nhiên, môi trường sinh thái; có quan hệ họ tộc, gia đình khá chặt chẽ với những quy định của từng họ tộc, gia đình, còn những người ngoài họ tộc cùng chung sống luôn có tinh thần giúp đỡ nhau tạo nên tình làng nghĩa xóm. Quan niệm về nông thôn mới Có nhiều cách tiếp cận khác nhau về NTM, nhưng khá thống nhất khi khẳng định NTM phải có đời sống vật chất, văn hoá, tinh thần của người dân được nâng cao, giảm dần sự cách biệt giữa nông thôn và thành thị, người nông dân được đào tạo, tiếp thu các tiến bộ kỹ thuật tiên tiến, có bản lĩnh chính trị vững vàng, đóng vai trò làm chủ NTM, bản sắc văn hóa dân tộc được giữ gìn, tái tạo. Nghị quyết 26-NQ/TW của TW xác định: NTM là khu vực nông thôn có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội từng bước hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển công nghiệp, dịch vụ; gắn phát triển nông thôn với đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn dân chủ, ổn định giàu bản sắc văn hóa dân tộc; môi trường sinh thái được bảo vệ; an ninh trật tự được giữ 9 vững; đời sống vật chất, tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao, theo định hướng xã hội chủ nghĩa. [1] Như vậy, NTM là tổng thể các đặc điểm, cấu trúc của một kiểu tổ chức nông thôn theo tiêu chí mới, đáp ứng tính tiên tiến ở 05 nội dung: làng xã văn minh; sạch đẹp, hạ tầng hiện đại; sản xuất phát triển bền vững theo hướng hàng hóa; Đời sống vật chất, tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao; bản sắc văn hóa dân tộc được giữ gìn, phát triển; được quản lý, dân chủ ngày càng được nâng cao.
Để xây dựng NTM với 5 nội dung trên, giai đoạn 2010-2015 về xây dựng xã NTM, huyện NTM được thực hiện bộ tiêu chí quốc gia về NTM ban hành kèm theo Quyết định số 491/QĐ-TTg ngày 16 tháng 4 năm 2009 và một số tiêu chí được sửa đổi, bổ sung theo Quyết định 342/QĐ-TTg ngày 20/2/2013 của Thủ tướng Chính phủ. Nhóm 2: Hạ tầng kinh tế - xã hội (có 08 tiêu chí): Tiêu chí 2 - giao thông (tỷ kệ 100% km đường trục xã, liên xã được nhựa hóa hoặc bê tông hóa đạt chuẩn theo cấp kỹ thuật của Bộ giao thông vận tải, tỷ lệ 100% khu đường ngõ xóm sạch và không có lầy lội vào mùa mưa); Tiêu chí 3 - Thủy lợi (Hệ thống thủy lợi cơ bản đáp ứng yêu cầu sản xuất và dân sinh, tỷ lệ từ 65% km kênh mương do xã quản lý được kiên cố hóa); Tiêu chí 4 - Điện (Tỷ lệ hộ sử dụng điện thuờng xuyên, an toàn); Tiêu chí 5 - Trường học (các trường đạt chuẩn quốc gia); Tiêu chí 6 - Cơ sở vật chất, văn hóa (Có khu thể thao, nhà văn hóa xã, thôn); Tiêu chí 7 - Chợ nông thôn (Đạt chuẩn bộ xây dựng); Tiêu chí 8 - Bưu điện (có điểm bưu điện, internet); Tiêu chí 9 - Nhà ở dân cư (không có nhà tạm, dột nát; tỷ lệ hộ có nhà đạt chuẩn của bộ xây dựng). Nhóm 3: Kinh tế và tổ chức sản xuất (có 04 tiêu chí), gồm: Tiêu chí 10 - thu nhập (thu nhập bình quân đầu người/ năm cao hơn trung bình 1,4 lần so với mức 10 bình quân chung); Tiêu chí 11- hộ nghèo (Tỷ lệ hộ nghèo chung thấp hơn 4%) Tiêu chí 12- cơ cấu lao động (tỷ lệ hộ lao động trong độ tuổi làm việc trong lĩnh vực nông thôn, nghề nghiệp trung bình thấp hơn 30%); Tiêu chí 13- hình thức tổ chức sản xuất (Có tổ hợp tác, hợp tác xã làm ăn có hiệu quả). Nhóm 4: Văn hóa - Xã hội – Môi trường (có 04 tiêu chí) gồm: Tiêu chí 14 - Giáo dục (Đạt phổ cập giáo dục trung học, tỷ lệ học sinh tốt nghiệp trung học cơ sở tiếp tục học trung học phổ thông, bổ túc, học nghề đạt 85 % tỷ lệ lao động qua đào tạo đạt trên 35% Tiếp tục thực hiện Chương trình MTQG trong lĩnh vực về giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu bộ tiêu chí Quốc gia NTM); Tiêu chí 15 - Y tế (xã đạt chuẩn y tế; tỷ lệ người dân tham gia các bảo hiểm y tế đạt từ 70% trở lên); Tiêu chí 16 - Văn hóa (Có từ 70% Thôn, bản trở lên đạt tiêu chuẩn làng văn hóa theo quy định của bộ văn hóa thể thao-du lịch); Tiêu chí 17 Môi trường; (Tỷ lệ hộ sử dụng nước sạch đạt chung là 85%; các cơ sở sản xuất đạt về môi trường, không có các hoạt động suy giảm về môi trường và có các hoạt động phát triển môi trường xanh, sạch, đẹp; Nghĩa trang xây dựng theo quy định; chất thải được thu gom và xử lý; tiếp tục thực hiện Chương trình MTQG trong lĩnh vực về nước sạch và vệ sinh môi trường đáp ứng yêu cầu bộ tiêu chí Quốc gia NTM).
Nhóm 5: Hệ thống chính trị (có 02 tiêu chí) gồm: Tiêu chí 18 - hệ thống tổ chức chính trị xã hội vững mạnh (cán bộ xã đạt chuẩn, có đủ các tổ chức trong hệ thống chính trị cơ sở theo quy định, Đảng bộ, chính quyền xã đạt trong sạch vững mạnh, các tổ chức chính trị của xã đều đạt danh hiệu từ tiên tiến trở lên); Tiêu chí 19 - an ninh trật tự xã hội (an ninh trật tự xã hội giữ vững). Theo các Quyết định trên: Một xã đạt đủ 19 tiêu chí là đạt tiêu chuẩn xã NTM; Huyện NTM: Giai đoạn: 2010-2015: Huyện NTM có 75% số xã trong huyện đạt NTM ; Giai đoạn 2016-2020: Huyện NTM có 100% số xã trong huyện đạt NTM. Mô hình NTM phải đáp ứng yêu cầu phát triển; có sự đổi mới về tổ chức, vận hành và cảnh quan môi trường, đạt hiệu quả cao nhất trên tất cả các mặt kinh tế, chính trị, văn hoá xã hội; tiến bộ hơn so với mô hình cũ; chứa đựng các đặc điểm chung, có thể phổ biến, vận dụng trên cả nước 11 Ngoài ra, NTM phải đáp ứng yêu cầu thị trường hóa, công nghiệp hoá hiện đại hóa. có khả năng khai thác hợp lý, nuôi dưỡng các nguồn lực, đạt tăng trưởng kinh tế cao, bền vững, cơ cấu kinh tế nông thôn phát triển hài hòa, hội nhập địa phương, vùng, cả nước và quốc tế, có văn hóa phát triển, dân trí được nâng cao, sức lao động được giải phóng.
Quan niệm xây dựng nông thôn mới Xây dựng NTM là cuộc cách mạng và cuộc vận động lớn để cộng đồng dân cư ở nông thôn đồng lòng xây dựng thôn khang trang, sạch đẹp; phát triển sản xuất toàn diện (nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ); có nếp sống văn hoá, môi trường và an ninh nông thôn được đảm bảo; thu nhập, đời sống vật chất, tinh thần của người dân được nâng cao. Xây dựng NTM là sự nghiệp cách mạng của toàn Đảng, toàn dân, của cả hệ thống chính trị. NTM không chỉ là vấn đề kinh tế - xã hội, mà là vấn đề kinh tế - chính trị tổng hợp. Xây dựng NTM giúp cho nông dân có niềm tin, trở nên tích cực, chăm chỉ, đoàn kết giúp đỡ nhau xây dựng nông thôn phát triển giàu đẹp, dân chủ, văn minh.
