CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến chính sách phát triển kinh tế hướng về xuất khẩu 1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến phát triển kinh tế và chính sách phát triển kinh tế xã hội của một quốc gia/tỉnh Một số công trình nghiên cứu liên quan đến PTKT và chính sách PTKTXH của một quốc gia/tỉnh gồm: Yew-KwangNg (2018), “Ten rules for public economic policy”, Economic Analysis and Policy, Volume 58, June 2018, Pages 32-42. Bài viết đưa ra mười nguyên tắc cơ bản để xây dựng các chính sách kinh tế hiệu quả.
Các nguyên tắc, nền tảng quy chuẩn được sử dụng nhằm tối đa hóa lợi ích kinh tế, xã hội. Một số nguyên tắc điển hình như: Sử dụng Bàn tay vô hình; Cung cấp hàng hóa công cộng thiết yếu; Giảm bất bình đẳng thu nhập; Áp dụng thương mại tự do và loại bỏ độc quyền; Cung cấp Thông tin và Quy chế hữu ích; Tăng thuế hiệu quả; hạn chế biến động thị trường quá mức; Thực hiện các dự án công một cách hiệu quả. Trần Thu Nga (2016), “Phát triển hoạt động thương mại biên giới trong tình hình mới”, Tạp chí Tài chính, kỳ 2 tháng 2/2016. Hoạt động kinh doanh thương mại biên giới cũng ngày càng đa dạng hơn với nhiều phương thức như: XNK trực tiếp, tạm nhập – tái xuất, chuyển khẩu, kho ngoại quan, trao đổi của cư dân biên giới.
Trong tương lai, các chính sách sẽ hướng tới một số nội dung như đẩy mạnh hợp tác với các nước có chung biên giới để tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách phát triển thương mại biên giới; Thúc đẩy đàm phán với các nước có chung biên giới với Việt Nam về việc ký kết các hiệp định, thỏa thuận tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển thương mại biên giới. Mặt khác, tập trung các giải pháp tháo gỡ khó khăn, vướng mắc về nguồn vốn đầu tư nâng cấp, hoàn thiện kết cấu hạ tầng thương mại ở khu vực biên giới nói chung và khu vực cửa khẩu nói riêng nhằm đảm bảo cơ sở hạ tầng thuận lợi cho hoạt động thương mại biên giới phát triển. Nguyễn Hoàng Quy (2016), Chính sách thương mại quốc tế: lý luận và thực tiễn Việt Nam hội nhập toàn cầu, NXB Thống Kê Hà Nội. Tác phẩm đã cập nhật các lý thuyết về chính sách thương mại quốc tế tại các nước phương Tây trong hai thập niên gần đây.
Đồng thời trình bày các nội dung chính sách thương mại quốc tế LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 của mỗi quốc gia tham gia thương mại và hội nhập kinh tế quốc tế; cũng như phân tích thực trạng chính sách thương mại quốc tế của Việt Nam trong thời gian qua, các bài học kinh nghiệm từ một số nước điển hình trên thế giới, từ đó đề xuất các định hướng và giải pháp hoàn thiện và triển khai chính sách PTKT của Việt Nam trong thời gian tới. Yuriy Kozak, Temur Shengelia (2014), International Economic Relations, Tbilisi Publishing House “Universal”. Trong nghiên cứu này, tác giả tập trung nghiên cứu các khái niệm, đặc điểm, và các chính sách phát triển trong mối quan hệ kinh tế theo hướng mở rộng hợp tác quốc tế. Theo đó, quan hệ kinh tế quốc tế được tác giả định nghĩa là hệ thống tổng thể các mối kinh tế đối ngoại của các nền kinh tế của các quốc gia nói chung.
Tác giả cũng chỉ ra rằng, chính sách PTKT của mỗi địa phương trong từng quốc gia có vai trò quan trọng trong điều chỉnh chi tiết nền kinh tế, đồng thời cấu thành nên một hệ thống thể chế kinh tế bền chặt. Chính vì vậy, một trong những nhiệm vụ quan trọng của hoạt động xây dựng quan hệ kinh tế quốc tế là đòi hỏi các quốc gia cần quan tâm, tập trung tới các chính sách ngoại giao của từng địa phương, nhằm thiết lập nền tảng chính sách kinh tế đối ngoại thống nhất trong khắp cả nước. Reinert (2012), An Introduction to International Economics, Cambridge University Press. Tác giả đã trình bày cụ thể hệ thống cơ sở lý luận xung quanh chủ đề nghiên cứu.
Kết hợp cùng một số ví dụ điển hình trong PTKT của một số quốc gia trên thế giới, nghiên cứu đã chỉ ra các đặc điểm, và các yếu tố tác động tới hoạt động PTKT, điển hình trong đó là chính sách PTKT của địa phương. Theo đó, quốc gia nào có hệ thống chính sách quản lý phát kiển kinh tế phát triển, cập nhật kịp thời tình hình kinh tế trong và ngoại nước thì quốc gia đó có khả năng PTKT cao hơn cả. Và ngược lại, một đất nước có hệ thống chính sách kinh tế đối ngoại nghèo nàn sẽ kéo theo sự trì trệ trong nền kinh tế của đất nước nói chung và của mỗi địa phương nói riêng The International Trade Centre (ITC) (2011), National Trade Policy for Export Success, International Trade Centre. Theo nghiên cứu, các chính sách PTKT của một quốc gia quyết định thế mạnh và cơ hội phát triển thị trường của quốc gia đó.
Xu hướng phát triển chính sách PTKT của một quốc gia phụ thuộc vào sự phát triển chung của đất nước, khả năng, nhu cầu PTKTXH và năng lực xây dựng chính sách của chính phủ, các bộ và các cơ quan, cũng như sự tham gia và hợp tác hiệu quả LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 của khu vực tư nhân. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, phát triển hoạt động XK đem lại lợi ích rất lớn cho quá trình PTKT của một quốc gia, thể hiện qua khả năng mở rộng thị trường, khả năng tiếp cận khoa học công nghệ mới, tìm kiếm, phát triển đối tác và quảng bá hình ảnh của đất nước. Tuy nhiên, để đạt được hiệu quả như kỳ vọng, chính sách PTKT theo hướng đẩy mạnh XK của quốc gia đó phải đảm bảo các tiêu chí nhất định cũng như theo kịp xu hướng phát triển của nền kinh tế toàn cầu. Một quốc gia có chính sách kinh tế XK phù hợp sẽ thúc đẩy mạnh mẽ quá trình hội nhập kinh tế của quốc gia.
Marjorie Jouen, Katalin Kolosy, Jean-Pierre Pellegrin, Peter Ramsden, Péter Szegvar, Nadège Chambon (2010), Cohesion policy support for local development: best practice and future policy options, Study commissioned by Directorate General for Regional Policy, European Commission. Từ giữa những năm 80 cho đến năm 2000, EU đã xây dựng hệ thống các chính sách kinh tế nhằm phát triển các nền địa phương tự phát thành một thành phần của PTKT châu Âu. Phát triển địa phương góp phần giảm thiểu tỷ lệ thất nghiệp đang tăng lên ở các vùng. Với cuộc khủng hoảng 2008-2009, một số chuyên gia xây dựng chính sách dự tính tái đầu tư vào PTKT thông qua cải thiện triệt để cách thức sử dụng nguồn tài chính công.
Trên thực tế, EU tiến hành huy động tối đa các nguồn lực và phát triển các chiến lược sáng tạo. Sự thay đổi này giúp tạo ra những cơ hội mới cho các nền kinh tế trong bối cảnh phải đối mặt với những thách thức mới như toàn cầu hóa, biến đổi khí hậu,. Nguyễn Văn Nam và Ngô Thắng Lợi (2010), “Quan điểm chiến lược phát triển vùng kinh tế trọng điểm Việt Nam đến 2020”, Tạp chí Kinh tế và Phát triển. Công trình đã nghiên cứu những bất cập về thực trạng phát triển các vùng kinh tế trọng điểm tại một số quốc gia và đề xuất quan điểm chiến lược phát triển vùng kinh tế trọng điểm ở nước ta đến năm 2020.
Các tác giả cho rằng, chính sách PTKT phải đảm bảo quá trình phát triển bền vững các vùng kinh tế trọng điểm ở Việt Nam, một mặt phù hợp với đặc điểm và thực trạng các vùng động lực tăng trưởng ở nước ta hiện nay, mặt khác phải phù hợp với xu thế chung, trên cơ sở nghiên cứu kinh nghiệm về sự thành công trong việc tổ chức các vùng động lực kinh tế của các nước trên thế giới. Ngoài ra, còn có nhiều công trình trong và ngoài nước khác về phát triển kinh tế và chính sách phát triển kinh tế xã hội của một quốc gia/tỉnh như: Phạm Thị Lương Diệu (2018), Nguyễn Xuân Thắng (2017), Christopher D. Piros, và cộng sự (2013), Joynal Abdin (2013), Vũ Trọng Hóa vaf Nguyễn Sỹ Cường (2013), Phạm Thị Túy LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 14 và Phạm Quốc Trung (2012), Ngô Doãn Vịnh và Bùi Tất Thắng (2009), Ngô Doãn Vịnh (2007), Nicolas Bayne và Stephen Woolcock (2007), Ludwig v on Mises von Mises (2006), Đoàn Thị Thu Hà và cộng sự (2000). Các công trình nghiên cứu liên quan đến xuất nhập khẩu và chính sách phát triển kinh tế hướng về xuất khẩu của một tỉnh/ thành phố trung ương Các công trình nghiên cứu liên quan đến XNK và chính sách PTKT hướng về XK của một tỉnh/ thành phố TW gồm: Nguyễn Danh Sơn (2018), “Chính sách phát triển vùng ở Việt Nam”, Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số 1 – 2018.
Nghiên cứu chỉ ra rằng, chính sách quy hoạch tổng thể PTKTXH hiện nay ở Việt Nam gồm: quy hoạch tổng thể PTKTXH vùng, vùng kinh tế trọng điểm; quy hoạch tổng thể PTKTXH cấp tỉnh, cấp huyện; quy hoạch phát triển các ngành, lĩnh vực cấp quốc gia, cấp tỉnh; quy hoạch phát triển các sản phẩm chủ yếu cấp quốc gia, cấp tỉnh. Các quy hoạch này được lập cho thời kỳ 10 năm, có tầm nhìn từ 15 - 20 năm và thể hiện cho từng thời kỳ 5 năm và có thể được rà soát, điều chỉnh, bổ sung phù hợp với tình hình kinh tế - xã hội. Phát triển vùng nói chung và chính sách phát triển vùng nói riêng ở Việt Nam hiện vẫn đang là một lĩnh vực còn nhiều khoảng trống. Teerapong Teangsompong, Somboon Sirisunhirun (2018), “Multi-level structural equation modeling for city development based on the expectations of the local population in a special border economic zone in Western Thailand”.
Kasetsart Journal of Social Sciences, Volume 39, Issue 3, September–December 2018, Pages 534-541. Theo nghiên cứu, để đáp ứng với việc mở cửa ASEAN và tạo ra các KKT biên giới đặc biệt trong toàn bộ cộng đồng ASEAN, các địa phương có khu vực biên giới cần có các chính sách thúc đẩy kinh tế, đặc biệt là kinh tế XK phù hợp. Thông qua dử dụng phương pháp hỗn hợp, nghiên cứu này đã tập hợp mô hình phương trình kết cấu đa cấp dựa trên tổng số mẫu là 540 người dân tại120 địa phương tại Thái Lan. Kết quả cho thấy sự phát triển, phù hợp của chính sách kinh tế tại các địa phương có ảnh hưởng gián tiếp đến sự tham gia của cộng đồng và khả năng phát triển của các KKT cửa khẩu đặc biệt.