Chính sách pháp luật hình sự về các tội phạm môi trường ở Việt Nam hiện nay

Luận án tiến sĩ phân tích chính sách pháp luật hình sự về tội phạm môi trường tại Việt Nam, nêu rõ thực trạng và giải pháp hiện nay.

• Tác giả: Vũ Thị Thùy Dung
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Văn Lợi
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Chính sách pháp luật hình sự đối phó với tội phạm môi trường tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Chính sách pháp luật hình sự về các tội phạm môi trường
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ở ngoài nước
• 1.3. Tình hình nghiên cứu ở trong nước
• 1.4. Đánh giá về những kết quả nghiên cứu khoa học đã công bố mà luận án sẽ kế thừa và những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.5. Giả thuyết nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu
• 1.6. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VỀ CÁC TỘI PHẠM MÔI TRƯỜNG
• 2.1. Khái niệm và đặc điểm của chính sách pháp luật hình sự về các tội phạm môi trường
• 2.2. Mục tiêu và các nguyên tắc của chính sách pháp luật hình sự về các tội phạm môi trường
• 2.3. Yêu cầu và các yếu tố bảo đảm xây dựng, thực hiện chính sách pháp luật hình sự về các tội phạm môi trường
• 2.4. Các yếu tố tác động đến chính sách pháp luật hình sự về các tội phạm môi trường
• 2.5. Nội dung của chính sách pháp luật hình sự về các tội phạm môi trường
• 2.6. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VỀ CÁC TỘI PHẠM MÔI TRƯỜNG VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VỀ CÁC TỘI PHẠM MÔI TRƯỜNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Thực trạng chính sách pháp luật hình sự về các tội phạm môi trường
• 3.2. Thực tiễn thực hiện chính sách pháp luật hình sự về các tội phạm môi trường ở Việt Nam hiện nay
• 3.3. Đánh giá thực tiễn thực hiện chính sách pháp luật hình sự về các tội phạm môi trường ở Việt Nam hiện nay
• 3.4. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ CHÍNH SÁCH PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VỀ CÁC TỘI PHẠM MÔI TRƯỜNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 4.1. Yêu cầu nâng cao hiệu quả chính sách pháp luật hình sự về các tội phạm môi trường
• 4.2. Giải pháp nâng cao hiệu quả chính sách pháp luật hình sự về các tội phạm môi trường
• 4.3. Kết luận chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
• LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về chính sách pháp luật hình sự đối phó với tội phạm môi trường

Chính sách pháp luật hình sự về các tội phạm môi trường tại Việt Nam đã được hình thành và phát triển trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự gia tăng các vấn đề môi trường. Việc bảo vệ môi trường không chỉ là trách nhiệm của Nhà nước mà còn là của toàn xã hội. Chính sách này nhằm mục đích ngăn chặn và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến môi trường, từ đó bảo vệ sức khỏe cộng đồng và phát triển bền vững.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của chính sách pháp luật hình sự

Chính sách pháp luật hình sự về tội phạm môi trường bao gồm các quy định pháp lý nhằm xử lý các hành vi gây hại đến môi trường. Đặc điểm của chính sách này là tính chất nghiêm khắc và tính phòng ngừa cao, nhằm bảo vệ môi trường sống cho thế hệ hiện tại và tương lai.

1.2. Tình hình nghiên cứu về chính sách pháp luật hình sự

Nghiên cứu về chính sách pháp luật hình sự đối phó với tội phạm môi trường đã được nhiều học giả quan tâm. Các công trình nghiên cứu đã chỉ ra những hạn chế và bất cập trong việc áp dụng pháp luật hiện hành, từ đó đề xuất các giải pháp cải thiện.

II. Vấn đề và thách thức trong việc thực hiện chính sách pháp luật hình sự

Việc thực hiện chính sách pháp luật hình sự đối phó với tội phạm môi trường tại Việt Nam gặp nhiều thách thức. Các vấn đề như sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng, nhận thức của cộng đồng và sự thiếu hụt nguồn lực là những yếu tố cản trở hiệu quả của chính sách này.

2.1. Những khó khăn trong công tác quản lý môi trường

Công tác quản lý môi trường tại Việt Nam còn nhiều hạn chế, đặc biệt là trong việc giám sát và xử lý các hành vi vi phạm. Sự thiếu hụt về nhân lực và kinh phí đã ảnh hưởng đến hiệu quả của các biện pháp bảo vệ môi trường.

2.2. Nhận thức của cộng đồng về tội phạm môi trường

Nhận thức của cộng đồng về tội phạm môi trường còn hạn chế, dẫn đến việc thiếu sự tham gia tích cực trong công tác bảo vệ môi trường. Cần có các chương trình tuyên truyền, giáo dục để nâng cao ý thức của người dân.

III. Phương pháp và giải pháp nâng cao hiệu quả chính sách pháp luật hình sự

Để nâng cao hiệu quả của chính sách pháp luật hình sự đối phó với tội phạm môi trường, cần áp dụng các phương pháp đồng bộ và giải pháp cụ thể. Việc cải cách hệ thống pháp luật và tăng cường công tác tuyên truyền là rất cần thiết.

3.1. Cải cách hệ thống pháp luật hình sự

Cần hoàn thiện các quy định pháp luật hình sự liên quan đến tội phạm môi trường, đảm bảo tính đồng bộ và khả thi trong thực tiễn. Việc này sẽ giúp nâng cao hiệu quả xử lý các hành vi vi phạm.

3.2. Tăng cường công tác tuyên truyền và giáo dục pháp luật

Tuyên truyền về tội phạm môi trường và các quy định pháp luật liên quan là cần thiết để nâng cao nhận thức của cộng đồng. Các chương trình giáo dục pháp luật cần được triển khai rộng rãi trong xã hội.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về chính sách pháp luật hình sự

Các nghiên cứu về chính sách pháp luật hình sự đối phó với tội phạm môi trường đã chỉ ra những kết quả tích cực trong việc nâng cao nhận thức và hành động của cộng đồng. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được giải quyết để đạt được hiệu quả cao hơn.

4.1. Kết quả thực hiện chính sách pháp luật hình sự

Kết quả thực hiện chính sách pháp luật hình sự đã góp phần giảm thiểu các hành vi vi phạm môi trường. Tuy nhiên, cần có các biện pháp mạnh mẽ hơn để xử lý triệt để các tội phạm môi trường.

4.2. Các mô hình thành công trong phòng ngừa tội phạm môi trường

Một số mô hình thành công trong phòng ngừa tội phạm môi trường đã được áp dụng tại các địa phương, cho thấy hiệu quả của việc kết hợp giữa chính quyền và cộng đồng trong bảo vệ môi trường.

V. Kết luận và tương lai của chính sách pháp luật hình sự về tội phạm môi trường

Chính sách pháp luật hình sự đối phó với tội phạm môi trường cần được tiếp tục hoàn thiện và phát triển. Tương lai của chính sách này phụ thuộc vào sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và sự tham gia tích cực của cộng đồng.

5.1. Định hướng phát triển chính sách pháp luật hình sự

Định hướng phát triển chính sách pháp luật hình sự cần tập trung vào việc nâng cao hiệu quả thực thi và xử lý các tội phạm môi trường. Cần có các biện pháp cụ thể để cải thiện tình hình hiện tại.

5.2. Vai trò của cộng đồng trong bảo vệ môi trường

Cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường. Sự tham gia của người dân sẽ góp phần nâng cao hiệu quả của các chính sách pháp luật hình sự và bảo vệ môi trường bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Chính sách pháp luật hình sự về các tội phạm môi trường là một cấu phần mang tính chiến lược trong hệ thống tư pháp hình sự quốc gia, đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ an ninh sinh thái, duy trì trật tự quản lý nhà nước và hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững. Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, mâu thuẫn giữa tăng trưởng kinh tế nóng và yêu cầu bảo vệ môi trường sống ngày càng trở nên gay gắt. Các hành vi xâm phạm môi trường không chỉ gia tăng nhanh chóng về số lượng mà còn biến chuyển phức tạp về tính chất, quy mô xuyên quốc gia và thủ đoạn tinh vi nhằm che giấu phi pháp các nguồn thải độc hại.

Mặc dù hệ thống văn bản quy phạm pháp luật đã liên tục được bổ sung—tiêu biểu là việc ghi nhận chế định trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại tại Chương XIX Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) và Luật Bảo vệ môi trường năm 2020—thực tiễn thực thi vẫn bộc lộ khoảng trống lý luận và rào cản hành động sâu sắc. Luận án tiến sĩ luật học "Chính sách pháp luật hình sự về các tội phạm môi trường ở Việt Nam hiện nay" do Nghiên cứu sinh Vũ Thị Thùy Dung thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Phạm Văn Lợi tại Học viện Khoa học Xã hội (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, 2023) là công trình khoa học tiên phong tiếp cận toàn diện, đa chiều và có hệ thống về chính sách pháp luật hình sự (CSPLHS) đối với nhóm tội phạm này tại Việt Nam.

graph TD
    A["Chính sách Hình sự Quốc gia"] --> B["Chính sách Pháp luật Hình sự (CSPLHS)"]
    B --> C["Chính sách về Tội phạm Môi trường<br/>(Tội phạm hóa / Phi tội phạm hóa)"]
    B --> D["Chính sách về Hình phạt & Chế tài<br/>(Hình sự hóa / Phi hình sự hóa)"]
    C --> E["Hệ thống QPPL Chương XIX BLHS 2015"]
    D --> E
    E --> F["Thực tiễn Áp dụng & Định tội danh<br/>(Cơ quan ĐT, VKS, TAND)"]
    F --> G["Hiệu quả Bảo vệ An ninh Sinh thái & Quyền Con người"]

Khoảng trống nghiên cứu (Research gap) được luận án định vị rõ rệt: Các công trình khoa học pháp lý trước đây ở Việt Nam chủ yếu tiếp cận vấn đề theo hai hướng đơn lẻ: hoặc nghiên cứu chính sách hình sự nói chung dưới góc độ lý thuyết tổng quát (Đào Trí Úc, 2000; Lê Văn Cảm, 2005; Phạm Văn Lợi, 2006; Võ Khánh Vinh, 2020), hoặc nghiên cứu tội phạm môi trường dưới góc độ cấu thành tội phạm và tội phạm học thuần túy (Dương Thanh An, 2011; Nguyễn Hữu Hòa, 2019; Ngô Ngọc Diễm, 2021). Chưa có một công trình nào giải quyết thấu đáo câu hỏi: Làm thế nào để thiết lập một khung lý luận hoàn chỉnh về CSPLHS đối với tội phạm môi trường, kết hợp hài hòa giữa chính sách tội phạm hóa/phi tội phạm hóa và chính sách hình sự hóa/phi hình sự hóa trong mối tương quan với các công cụ chế tài hành chính và phát triển kinh tế bền vững?

Để giải quyết khoảng trống học thuật này, luận án xác lập hệ thống 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 4 giả thuyết nghiên cứu (Hypotheses - H):

• RQ1: Nội hàm, đặc điểm, mục tiêu và các nguyên tắc cấu thành của CSPLHS về các tội phạm môi trường trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là gì?
• RQ2: Thực trạng quy định của Bộ luật Hình sự hiện hành và các văn bản liên quan phản ánh CSPLHS về tội phạm môi trường ở mức độ nào, tồn tại những bất cập quy phạm nào?
• RQ3: Thực tiễn áp dụng CSPLHS trong hoạt động phát hiện, khởi tố, điều tra, truy tố và xét xử tội phạm môi trường giai đoạn từ năm 2010 đến nay gặp phải những xung đột và vướng mắc thể chế nào?
• RQ4: Những định hướng, yêu cầu và giải pháp đột phá nào cần được thực thi để nâng cao hiệu quả CSPLHS về tội phạm môi trường tại Việt Nam trong giai đoạn mới?

Tương ứng với các câu hỏi nghiên cứu, hệ thống giả thuyết được kiểm định bao gồm:

• H1: CSPLHS về tội phạm môi trường là một bộ phận độc lập có tính liên ngành sâu sắc, chịu sự chi phối trực tiếp của chính sách môi trường quốc gia và các cam kết quốc tế.
• H2: Sự thiếu đồng bộ giữa các yếu tố định tính và định lượng kỹ thuật trong các cấu thành tội phạm tại Chương XIX BLHS 2015 làm suy giảm hiệu lực răn đe của pháp luật hình sự.
• H3: Tỷ lệ xử lý hình sự đối với các vi phạm pháp luật môi trường còn thấp bắt nguồn từ sự phân định chưa rõ ràng giữa chế tài hành chính và chế tài hình sự, cùng năng lực giám định tư pháp môi trường còn hạn chế.
• H4: Hoàn thiện mô hình trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại và tái cấu trúc hệ thống hình phạt theo hướng phục hồi sinh thái sẽ tạo ra bước chuyển căn bản trong công tác kiểm soát tội phạm môi trường.

Phạm vi nghiên cứu của luận án bao quát không gian lãnh thổ Việt Nam với trọng tâm là các quy định pháp luật thực định tại Chương XIX BLHS 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), đặt trong hệ thống số liệu thống kê tội phạm học và thực tiễn xét xử từ năm 2010 đến năm 2023. Luận án mang ý nghĩa học thuật nền tảng, định hình khung chính sách tư pháp môi trường trong kỷ nguyên kinh tế xanh và chuyển đổi số.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước và quốc tế cho thấy bức tranh đa tầng về tư pháp hình sự môi trường, đồng thời làm nổi bật vị thế học thuật độc lập của luận án.

Trong nghiên cứu quốc tế, các công trình kinh điển đã đặt nền móng cho việc phân tích chính sách tư pháp hình sự. Bobetev (1984) trong "Chính sách hình sự của Nhà nước Xô Viết" đã làm rõ cơ chế tội phạm hóa (TPH) và hình sự hóa (HSH) trong hoạt động lập pháp. Tim Newburn (1991), Joan Petersilia và Jodi Lane (2008), cùng James G. (2008) đã phân tích sâu quy trình hoạch định, thực thi và đánh giá chính sách kiểm soát tội phạm trong mối tương quan với các nhóm lợi ích xã hội.

Về mảng tội phạm môi trường, Michael J. Lynch và Paul B. (2000) trong "Environmental crime and justice" nhấn mạnh vai trò của dữ liệu liên ngành trong truy tố và dự báo tội phạm môi trường có tổ chức. Mary Clifford và Terry S. Edward (2012) phân tích sự khác biệt về chế tài hình sự môi trường giữa Hoa Kỳ, Châu Âu và Úc. Rob White (2018) trong "Transnational Environmental Crime" hệ thống hóa các hành vi hủy hoại sinh thái toàn cầu như buôn bán động vật hoang dã, ô nhiễm xuyên biên giới và thị trường tín chỉ carbon.

Tại Việt Nam, nghiên cứu về chính sách hình sự đã có những bước tiến vững chắc. GS. Đào Trí Úc (2000) khẳng định:

"Chính sách hình sự là một bộ phận của chính sách pháp luật, bởi vì đó là những định hướng, những chủ trương trong việc sử dụng pháp luật hình sự vào lĩnh vực đấu tranh chống tội phạm và phòng ngừa tội phạm."

Tiếp tục phát triển tư duy này, GS.TSKH. Lê Văn Cảm (2005, tái bản 2019) xác định ba hình thức biểu hiện của CSHS gồm: sáng tạo pháp luật, áp dụng pháp luật và giáo dục phát triển ý thức pháp luật. TS. Phạm Văn Lợi (2006, 2007) mở rộng nghiên cứu CSHS trong thời kỳ đổi mới và công nghiệp hóa. GS.TS. Võ Khánh Vinh (2020) trong giáo trình cao học "Chính sách pháp luật" đã hoàn thiện cấu trúc phân tầng của CSHS, xác định CSPLHS là hạt nhân điều chỉnh các quan hệ pháp luật hình sự. Ở góc độ chuyên ngành, các công trình của Phạm Thư (2005), Nguyễn Thị Thu Hương (2012), Hoàng Minh Đức (2016), Doãn Trung Đoàn (2017) và Trần Văn Hải (2021) lần lượt khai phá CSHS đối với tội phạm kinh tế, người chưa thành niên, tội phạm chức vụ và sở hữu trí tuệ.

Nghiên cứu đặt ra hai cuộc tranh luận lý thuyết nổi bật (Scholarly Debates):

1. Tranh luận về phạm vi hình sự hóa (Criminalization Scope): Một trường phái ủng hộ việc mở rộng tối đa các cấu thành hình thức để trừng trị nghiêm khắc các nguy cơ môi trường (Strict liability approach); trường phái đối lập yêu cầu thu hẹp phạm vi hình sự, coi luật hình sự là biện pháp cuối cùng (Ultima ratio) nhằm tránh kìm hãm các hoạt động kinh doanh thương mại.
2. Tranh luận về mô hình trách nhiệm hình sự của Pháp nhân thương mại: Tranh biện giữa mô hình quy kết trách nhiệm phái sinh (Derivative liability) từ hành vi của thể nhân quản lý và mô hình lỗi tổ chức độc lập (Corporate culture/Organizational fault).

So sánh với hai nghiên cứu tình huống quốc tế:

• Trường hợp CHLB Đức (Andreas Gallas & Julia Werner, 1998): Nghiên cứu chỉ ra rào cản lớn trong việc truy tố tội phạm môi trường xuyên biên giới bắt nguồn từ sự bất tương thích giữa quy chuẩn hành chính và cấu thành hình sự, cùng sự thiếu phối hợp giữa cảnh sát và cơ quan môi trường chuyên ngành. Luận án của Vũ Thị Thùy Dung đã kế thừa bài học này để phân tích sự xung đột tương tự giữa Luật Bảo vệ môi trường 2020 và BLHS 2015 tại Việt Nam.
• Trường hợp Iran (Masoud Heidari & Noshin Dorri, 2016): Nghiên cứu tại Iran khẳng định CSHS môi trường thất bại khi thiếu tính quyết đoán và không thiết lập được cơ chế buộc bồi thường, phục hồi nguyên trạng hệ sinh thái. Luận án đã sử dụng bằng chứng này để phản biện thực trạng áp dụng án treo và phạt tiền tượng trưng tại Tòa án Việt Nam, từ đó đề xuất đưa biện pháp phục hồi sinh thái thành chế tài hình sự bắt buộc.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng và hoàn thiện hệ thống lý luận của Khoa học Luật hình sự Việt Nam thông qua việc định hình rõ nét bản chất của CSPLHS đối với tội phạm môi trường. Kế thừa quan điểm của GS.TS. Võ Khánh Vinh (2020) rằng:

"CSPLHS được hiểu là hoạt động có căn cứ khoa học, nhất quán và có hệ thống của các cơ quan xây dựng pháp luật và áp dụng pháp luật nhằm soạn thảo và áp dụng các luận điểm chung của PLHS, xác định nhóm hành vi phạm tội và hệ thống hình phạt, xây dựng các chế tài trong cấu thành tội phạm cụ thể và lựa chọn các biện pháp tác động công bằng và hợp lý đối với người phạm tội."

Tác giả Vũ Thị Thùy Dung đã đưa ra định nghĩa mang tính đột phá lý thuyết:

"Chính sách pháp luật hình sự về các tội phạm về môi trường là các chủ trương, đường lối, sách lược của Nhà nước trong việc xây dựng, sử dụng pháp luật hình sự vào hoạt động đấu tranh phòng, chống các tội phạm môi trường một cách hiệu quả, góp phần bảo vệ môi trường; bảo vệ tính mạng, sức khỏe của con người; giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường bền vững."

classDiagram
    class CSPLHS_MoiTruong {
        +Mục tiêu: Bảo vệ an ninh sinh thái
        +Mục tiêu: Bảo vệ quyền sống con người
        +Mục tiêu: Cân bằng kinh tế - sinh thái
        +Chính sách Tội phạm (TPH / PTPH)
        +Chính sách Hình phạt (HSH / PHSH)
    }
    class DacDiem {
        +Xuất phát từ tính nguy hiểm xã hội
        +Bắt nguồn từ CS bảo vệ môi trường
        +Chịu tác động từ yếu tố quốc tế
        +Chủ thể đa tầng (Hoạch định - Thực thi)
    }
    class MenhDeLyThuyet {
        +P1: Tương thích Hành chính - Hình sự
        +P2: Khách quan hóa chứng cứ định lượng
        +P3: Cá thể hóa TNHS Pháp nhân
        +P4: Tư pháp phục hồi sinh thái
    }
    CSPLHS_MoiTruong ..> DacDiem : Thể hiện qua
    CSPLHS_MoiTruong ..> MenhDeLyThuyet : Hiện thực hóa bằng

Luận án xác lập 4 đặc trưng cốt lõi của CSPLHS về tội phạm môi trường:

1. Xuất phát từ tính nguy hiểm cho xã hội đặc thù của hành vi xâm phạm môi trường (thiệt hại tích lũy, diện rộng, khó phục hồi).
2. Phụ thuộc hữu cơ vào chính sách bảo vệ môi trường quốc gia trong từng giai đoạn phát triển.
3. Chịu sự chi phối mạnh mẽ của các cam kết và công ước quốc tế về môi trường (CPTPP, EVFTA, CITES).
4. Tính đa tầng của hệ thống chủ thể hoạch định, áp dụng và giám sát thực hiện.

Mô hình lý thuyết của luận án được phát biểu qua 4 mệnh đề khoa học (Propositions):

• Mệnh đề P1: Hiệu lực của CSPLHS về môi trường tỷ lệ thuận với mức độ tương thích kỹ thuật giữa quy phạm hình sự và quy chuẩn kỹ thuật môi trường quốc gia.
• Mệnh đề P2: Quá trình tội phạm hóa chỉ đạt hiệu quả khi các định lượng thiệt hại được chuẩn hóa thành chứng cứ khách quan, loại bỏ các khái niệm định tính tùy nghi.
• Mệnh đề P3: Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại đòi hỏi sự phân hóa rõ ràng giữa chế tài tài chính và các biện pháp đình chỉ hoạt động có điều kiện.
• Mệnh đề P4: Chuyển dịch mô hình trừng trị thuần túy sang mô hình kết hợp tư pháp phục hồi sinh thái là điều kiện tiên quyết để bảo đảm công lý môi trường.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp của ba lý thuyết nền tảng:

• Lý thuyết Chính sách hình sự và Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa: Định hướng việc thể chế hóa quan điểm của Đảng (Nghị quyết 27-NQ/TW và Nghị quyết 41-NQ/TW) vào các điều luật hình sự cụ thể.
• Lý thuyết Tội phạm hóa & Hình sự hóa (Criminalization & Penalization Theory): Cung cấp công cụ đánh giá ranh giới giữa vi phạm hành chính và tội phạm, xác định mức độ nguy hiểm xã hội đáng kể để đưa vào BLHS.
• Lý thuyết An ninh sinh thái và Phát triển bền vững: Xác định khách thể bảo vệ của luật hình sự không chỉ là quyền sở hữu hay trật tự quản lý mà là sự an toàn của toàn bộ hệ sinh thái và thế hệ tương lai.

Điều kiện biên (Boundary conditions) của khung phân tích được xác lập rõ ràng trong bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, nơi việc áp dụng các chế tài hình sự phải luôn cân nhắc hài hòa với mục tiêu thu hút đầu tư và duy trì sản xuất kinh doanh hợp pháp.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng lập trường triết học duy vật biện chứng kết hợp với chủ nghĩa hiện thực pháp lý phê phán (Critical Legal Realism) và xã hội học pháp luật. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level design) được triển khai qua ba cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Đánh giá đường lối, CSHS của Đảng và Nhà nước qua các văn kiện Đại hội Đảng, Nghị quyết 41-NQ/TW, Nghị quyết 48-NQ/TW, Nghị quyết 49-NQ/TW và Nghị quyết 27-NQ/TW.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Phân tích tính logic, tính hệ thống và tính đồng bộ của hệ thống quy phạm pháp luật thực định (BLHS 2015, Luật BVMT 2020, các Nghị định xử phạt hành chính 155/2016/NĐ-CP, 45/2022/NĐ-CP).
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Khảo sát thực tiễn áp dụng pháp luật trong hoạt động của Cơ quan Cảnh sát điều tra, Viện Kiểm sát nhân dân và Tòa án nhân dân các cấp thông qua các bản án và số liệu thống kê cụ thể.

flowchart TD
    subgraph ThietKe["THIẾT KẾ ĐA TẦNG"]
        Macro["Vĩ mô: Nghị quyết Đảng, Chiến lược CSHS"]
        Meso["Trung mô: BLHS 2015, Luật BVMT 2020, Nghị định"]
        Micro["Vi mô: Án lệ, Dữ liệu xét xử TAND, VKSND"]
    end

    subgraph ThuThap["THU THẬP & TAM GIÁC HÓA"]
        DataStats["Thống kê Tội phạm học 2010-2023"]
        LegalDocs["Phân tích 12 Điều luật Chương XIX"]
        ExpertInt["Phỏng vấn Chuyên gia Tư pháp & Môi trường"]
        IntCases["So sánh Quốc tế (Đức, Hoa Kỳ, Iran)"]
    end

    subgraph PhanTich["PHÂN TÍCH CHUYÊN SÂU"]
        CompLaw["Luật học So sánh (Comparative Jurisprudence)"]
        CaseStudy["Phân tích Bản án Điển hình (Case Study)"]
        StatAnalysis["Thống kê Mô tả & Phân tích Cơ cấu Hình phạt"]
    end

    Macro --> Meso --> Micro
    Micro --> DataStats & LegalDocs & ExpertInt & IntCases
    DataStats & LegalDocs & ExpertInt & IntCases --> CompLaw & CaseStudy & StatAnalysis

Quy trình nghiên cứu rigorous

Luận án vận dụng giao thức tam giác hóa toàn diện (Comprehensive Triangulation):

• Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Kết hợp báo cáo nghiệp vụ của Cục Cảnh sát phòng chống tội phạm về môi trường (C05), dữ liệu thống kê xét xử của Tòa án nhân dân tối cao, số liệu thanh tra của Bộ Tài nguyên và Môi trường từ năm 2010 đến 2023.
• Tam giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation): Kết hợp phương pháp phân tích văn bản pháp lý, phương pháp thống kê xã hội học, phương pháp luật học so sánh và phương pháp phân tích tình huống (Case study analysis) các đại án gây ô nhiễm nghiêm trọng.
• Tam giác hóa chuyên gia (Investigator/Expert Triangulation): Khảo sát, phỏng vấn sâu các chuyên gia pháp lý đầu ngành, Thẩm phán TANDTC, Kiểm sát viên VKSNDTC và cán bộ điều tra thực tiễn.

Độ giá trị cấu trúc (Construct validity) được bảo đảm bằng việc đo lường chính xác các chỉ số hình sự hóa; độ giá trị nội tại (Internal validity) được khẳng định qua việc giải trình logic mối quan hệ nhân quả giữa quy định pháp luật bất cập và thực tiễn xét xử hạn chế.

Data và phân tích

Dữ liệu thực nghiệm của luận án ghi nhận bức tranh thống kê chi tiết giai đoạn 2010 - 2023:

• Tổng số vụ vi phạm pháp luật về môi trường bị lực lượng chức năng phát hiện hàng năm lên tới hàng chục nghìn vụ việc, tuy nhiên số lượng vụ án được khởi tố hình sự theo Chương XIX BLHS chỉ chiếm tỷ lệ khiêm tốn từ 1,2% đến 2,5%.
• Trong số các vụ án bị truy cứu trách nhiệm hình sự, nhóm tội phạm về hủy hoại rừng (Điều 243) và vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm (Điều 244) chiếm trên 75% tổng số án xét xử; trong khi các tội phạm xả thải gây ô nhiễm môi trường nước, không khí, đất (Điều 235, Điều 236) chiếm tỷ lệ rất thấp dù diễn ra phổ biến trên thực tế.
• Về cơ cấu hình phạt: Hình phạt tiền và hình phạt tù cho hưởng án treo chiếm tỷ lệ áp đảo (trên 60% đối với cá nhân phạm tội); chưa có nhiều vụ án xử lý trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại kể từ khi BLHS 2015 có hiệu lực.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã rút ra 5 phát hiện cốt lõi mang tính đột phá thực tiễn và lý luận:

STT	Phát hiện then chốt	Bằng chứng thực nghiệm / Cơ sở pháp lý	Bản chất & Ý nghĩa lý luận
01	Sự "lệch pha" nghiêm trọng giữa vi phạm thực tế và xử lý hình sự	Tỷ lệ xử lý hình sự < 2,5% tổng số vi phạm môi trường được phát hiện (2010-2023).	Chế tài hành chính bị lạm dụng để thay thế trách nhiệm hình sự, làm giảm tính răn đe.
02	Xung đột kỹ thuật trong cấu thành tội phạm Chương XIX BLHS	Dấu hiệu định lượng phụ thuộc quy chuẩn kỹ thuật (QCVN) thường xuyên thay đổi.	Gây lúng túng cho Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát khi xác định ranh giới tội phạm.
03	Điểm nghẽn truy cứu TNHS Pháp nhân thương mại	Số lượng pháp nhân bị khởi tố theo Điều 235 rất hạn chế sau nhiều năm thi hành BLHS 2015.	Thiếu hướng dẫn cụ thể về xác định hành vi nhân danh pháp nhân và chứng minh lỗi tổ chức.
04	Cơ cấu hình phạt mất cân đối và thiếu tính phục hồi	Án treo và phạt tiền tượng trưng chiếm > 60%; vắng bóng chế tài buộc phục hồi sinh thái.	Hình phạt chưa triệt tiêu động cơ trục lợi kinh tế từ việc trốn tránh chi phí xử lý chất thải.
05	Bế tắc trong cơ chế giám định tư pháp môi trường	Thời gian giám định ô nhiễm kéo dài; chi phí giám định lớn và thiếu tổ chức chuyên trách.	Chứng cứ hiện trường bị phân tán hoặc tự làm sạch trước khi có kết luận giám định chính thức.

graph LR
    subgraph ThucTrang["BẤT CẬP THỰC TIỄN"]
        T1["Lệch pha Hành chính - Hình sự"]
        T2["Vướng mắc Giám định Kỹ thuật"]
        T3["Chế tài Án treo & Phạt nhẹ"]
    end

    subgraph CaiCach["GIẢI PHÁP ĐỘT PHÁ"]
        G1["Chuẩn hóa Định lượng Tội phạm"]
        G2["Tư pháp Phục hồi Sinh thái Bắt buộc"]
        G3["Hoàn thiện Quy kết Lỗi Pháp nhân"]
    end

    T1 --> G1
    T2 --> G1
    T3 --> G2
    T1 --> G3

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận (Theoretical Advances): Bổ sung và định hình nhánh lý thuyết CSPLHS chuyên biệt về an ninh sinh thái trong khoa học luật hình sự Việt Nam; làm sáng tỏ mối quan hệ biện chứng giữa chính sách kinh tế và chính sách trừng trị tội phạm môi trường.
• Về mặt phương pháp luận (Methodological Innovations): Cung cấp mô hình đánh giá tác động chính sách lập pháp hình sự dựa trên sự tích hợp dữ liệu tư pháp và tiêu chuẩn kỹ thuật môi trường.
• Về mặt ứng dụng và thực thi (Practical Applications): Đề xuất bộ tiêu chí cụ thể giúp Thẩm phán và Kiểm sát viên định tội danh chính xác, phân biệt rõ ràng giữa vi phạm hành chính nghiêm trọng và tội phạm có cấu thành hình thức.
• Về mặt chính sách và lập pháp (Policy Recommendations):
  1. Kiến nghị Quốc hội sửa đổi, bổ sung Chương XIX BLHS 2015 theo hướng tinh giản các định lượng kỹ thuật quá phức tạp, thay thế bằng các ngưỡng thiệt hại rõ ràng về khối lượng, nồng độ độc chất.
  2. Hội đồng Thẩm phán TANDTC cần sớm ban hành Nghị quyết hướng dẫn áp dụng thống nhất các quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong lĩnh vực môi trường.
  3. Bổ sung các biện pháp tư pháp có tính phục hồi môi trường bắt buộc (Restorative sanctions), yêu cầu chủ thể vi phạm phải ký quỹ bảo đảm phục hồi nguyên trạng hệ sinh thái bị tàn phá.

---

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra các giới hạn nghiên cứu:

• Dữ liệu về tội phạm môi trường ẩn (Dark figure of crime) trong các khu công nghiệp tập trung chưa được bộc lộ đầy đủ do hạn chế trong công tác quan trắc tự động và thanh tra đột xuất.
• Nghiên cứu chưa đi sâu khảo sát các dạng thức tội phạm môi trường mới phát sinh trong thị trường trao đổi hạn ngạch phát thải khí nhà kính và gian lận tín chỉ carbon quốc tế.
• Khung khổ phân tích chủ yếu tập trung vào hệ thống pháp luật Việt Nam, các so sánh quốc tế mang tính đối chiếu kinh nghiệm chứ chưa xây dựng mô hình luật học so sánh định lượng.

Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo (Future Research Agenda) cần tập trung vào 4 hướng:

1. Nghiên cứu CSPLHS đối với tội phạm gian lận thị trường carbon và tội phạm công nghệ cao xâm phạm an ninh sinh thái.
2. Xây dựng mô hình tư pháp phục hồi sinh thái (Restorative Environmental Justice) trong tố tụng hình sự Việt Nam.
3. Nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu vệ tinh trong phát hiện, thu thập chứng cứ và dự báo tội phạm môi trường.
4. Tương thích hóa quy định hình sự môi trường của Việt Nam với các điều ước quốc tế thế hệ mới về bảo vệ đa dạng sinh học biển ngoài vùng quyền tài phán quốc gia.

---

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động sâu rộng trên nhiều phương diện:

• Tác động học thuật (Academic Impact): Dự kiến trở thành tài liệu tham khảo cốt lõi, được trích dẫn rộng rãi trong các công trình nghiên cứu sau đại học, giáo trình Luật Hình sự, Tội phạm học và Xã hội học pháp luật tại các cơ sở đào tạo luật hàng đầu như Học viện Khoa học Xã hội, Đại học Luật Hà Nội, Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh và Khoa Luật - ĐHQGHN.
• Chuyển đổi thực tiễn ngành (Industry & Sector Transformation): Thúc đẩy cộng đồng doanh nghiệp sản xuất và các ban quản lý khu kinh tế nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật môi trường, chuyển đổi từ tư duy "xả thải trước, nộp phạt sau" sang đầu tư công nghệ sạch và quản trị rủi ro pháp lý hình sự.
• Tác động chính sách quốc gia (Policy Influence): Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Ban Nội chính Trung ương, Ủy ban Tư pháp của Quốc hội và Bộ Tư pháp trong quá trình tổng kết, sửa đổi toàn diện Bộ luật Hình sự và Luật Bảo vệ môi trường trong tương lai.
• Lợi ích xã hội và quốc tế (Societal & Global Benefits): Góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng, bảo đảm quyền được sống trong môi trường trong lành của người dân, nâng cao uy tín quốc tế của Việt Nam trong việc thực thi các cam kết Net Zero và các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Học viên cao học: Tiếp cận nguồn tài liệu hệ thống hóa cao cấp về CSPLHS, giải quyết các khoảng trống lý luận về cấu thành tội phạm và phương pháp luận nghiên cứu tư pháp môi trường.
• Các nhà khoa học pháp lý cao cấp: Nền tảng để phát triển các lý thuyết chuyên sâu về tư pháp sinh thái và trách nhiệm hình sự của tổ chức.
• Cơ quan tiến hành tố tụng (Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán): Cẩm nang nghiệp vụ hữu ích giúp nhận diện chính xác tội phạm, tháo gỡ điểm nghẽn trong giám định chứng cứ và cá thể hóa hình phạt.
• Cơ quan lập pháp và hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở lý luận thực chứng để xây dựng các đạo luật hoàn thiện, đồng bộ.
• Cộng đồng doanh nghiệp và Tổ chức xã hội: Nâng cao văn hóa pháp lý doanh nghiệp, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và trao quyền cho người dân tham gia tố giác tội phạm môi trường.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của công trình là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Trả lời: Luận án đã mở rộng Lý thuyết Chính sách hình sự của GS. Đào Trí Úc (2000), GS.TSKH. Lê Văn Cảm (2005) và GS.TS. Võ Khánh Vinh (2020) sang lĩnh vực an ninh sinh thái. Công trình đã chuẩn hóa định nghĩa, xác lập 4 đặc trưng độc thù và xây dựng mô hình phân tích cấu trúc kép (Chính sách Tội phạm hóa kết hợp Chính sách Hình sự hóa) chuyên biệt cho tội phạm môi trường trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN.

2. Đổi mới phương pháp luận của nghiên cứu so với các công trình trước đây như thế nào?
Trả lời: So với các nghiên cứu thuần túy định tính (Phạm Văn Lợi, 2004; Dương Thanh An, 2011) hoặc nghiên cứu xã hội học thuần túy (Nguyễn Hữu Hòa, 2019), luận án thiết kế phương pháp tam giác hóa đa chiều: kết hợp phân tích chuẩn mực pháp lý với dữ liệu thống kê xét xử toàn quốc giai đoạn 2010 - 2023, phân tích bản án thực tế và đối chiếu kinh nghiệm lập pháp của CHLB Đức, Hoa Kỳ và Iran.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?
Trả lời: Phát hiện bất ngờ là sự mất cân đối cực đoan trong cơ cấu tội phạm bị xử lý: hơn 75% số vụ án thuộc về hành vi phá rừng và săn bắt động vật hoang dã (dễ phát hiện, chứng cứ rõ ràng), trong khi các hành vi xả thải độc hại quy mô lớn của các cơ sở công nghiệp gây hủy hoại sinh thái nghiêm trọng và tác động trực tiếp đến sức khỏe hàng triệu người lại gần như "vắng bóng" trên hồ sơ hình sự do sự bế tắc của các quy chuẩn định lượng và quy trình giám định.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng và đối chiếu pháp lý không?
Trả lời: Có. Luận án cung cấp bộ tiêu chuẩn phân định ranh giới giữa vi phạm hành chính (Nghị định 45/2022/NĐ-CP) và tội phạm hình sự (Chương XIX BLHS 2015), cùng quy trình 5 bước thu thập, bảo quản và giám định chứng cứ môi trường có thể nhân rộng áp dụng cho các cơ quan điều tra trên toàn quốc.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?
Trả lời: Luận án phác thảo lộ trình nghiên cứu tập trung vào việc hình sự hóa các hành vi gian lận thị trường phát thải carbon, xây dựng khung pháp lý xử lý tội phạm môi trường xuyên quốc gia ứng dụng công nghệ cao và thiết lập mô hình Tòa án môi trường chuyên trách tại Việt Nam.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ luật học của Nghiên cứu sinh Vũ Thị Thùy Dung đã giải quyết trọn vẹn và xuất sắc mục tiêu khoa học đề ra, mang lại 6 đóng góp mang tính nền tảng:

1. Xây dựng hoàn chỉnh hệ thống khái niệm, đặc điểm, mục tiêu và nguyên tắc của CSPLHS về các tội phạm môi trường tại Việt Nam.
2. Luận giải sâu sắc cơ sở lý luận và thực tiễn của quá trình tội phạm hóa, phi tội phạm hóa, hình sự hóa và phi hình sự hóa các hành vi xâm phạm môi trường.
3. Đánh giá toàn diện, khách quan thực trạng quy định pháp luật tại Chương XIX BLHS 2015, chỉ rõ những khoảng trống quy phạm và điểm nghẽn kỹ thuật lập pháp.
4. Phân tích thực chứng thực tiễn áp dụng pháp luật từ năm 2010 đến năm 2023, vạch rõ nguyên nhân của tình trạng "hành chính hóa" các vi phạm môi trường nghiêm trọng.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ, khả thi từ cấp độ hoàn thiện luật thực định, nâng cao năng lực giám định tư pháp, đến hoàn thiện mô hình xử lý trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại.
6. Thiết lập khung tư duy chuyển đổi mô hình tư pháp hình sự môi trường từ trừng trị thụ động sang quản trị rủi ro sinh thái chủ động và phục hồi môi trường bền vững.

Công trình là bước tiến quan trọng trong khoa học luật hình sự nước nhà, góp phần tạo dựng nền tảng pháp lý vững chắc cho công cuộc bảo vệ môi trường sống và phát triển bền vững đất nước trong kỷ nguyên mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CHÍNH SÁCH PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VỀ CÁC TỘI PHẠM MÔI TRƯỜNG Chính sách hình sự nói chung và chính sách pháp luật hình sự về các tội phạm môi trường nói riêng là vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn quan trọng. Chính sách pháp luật hình sự về các tội phạm môi trường có mối quan hệ gắn bó mật thiết với chính sách về kinh tế, chính sách xã hội, chính sách văn hóa…nhằm mục đích phục vụ cho công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm trong bối cảnh sự phát triển tích cực của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay. Liên quan đến nội dung nghiên cứu của luận án và để tham khảo cách tiếp cận vấn đề đa phương diện, đa ngành, tác giả lựa chọn tóm lược dưới đây một số công trình khoa học tiêu biểu của những tác giả nghiên cứu trong nước và nước ngoài về chính sách pháp luật hình sự và chính sách pháp luật hình sự về các tội phạm môi trường. Tình hình nghiên cứu ở ngoài nước 1.

Các công trình nghiên cứu liên quan đến chính sách pháp luật hình sự Chính sách pháp luật hình sự được nhận thức trên nền tảng của CSHS, do đó cần phải nhận thức được nội hàm của CSHS. Trên thế giới, các nhà khoa học đã đưa ra một số nhận thức về CSHS, cụ thể: Sách chuyên khảo “Chính sách hình sự của Nhà nước Xô Viết” của Tiến sĩ Luật học Bobetev năm 1984. Công trình nghiên cứu khoa học này đề cập đến một số nội dung cơ bản liên quan đến quá trình phát triển và CSPLHS của Nhà nước Xô Viết, thể hiện thông qua các hoạt động tội phạm hóa (TPH), phi tội phạm hóa (PTPH), hình sự hóa (HSH), phi hình sự hóa (PHSH) nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước qua từng giai đoạn. Công trình nghiên cứu khoa học này đã cung cấp những luận cứ khoa học cho việc nghiên cứu các nội dung của hoạt động lập pháp hình sự - hình thức thực hiện CSPLHS.

Tuy nhiên, cách tiếp cận nghiên cứu vấn đề đã từ rất lâu, bên cạnh đó, nội dung nghiên cứu mới chỉ đánh giá một khía cạnh nhỏ của CSPLHS. Những vấn đề cần nghiên cứu như mục tiêu, nguyên tắc, nhiệm vụ, nội dung và các phương tiện thực hiện CSPLHS chưa được đề cập và nghiên cứu. 9 Sách chuyên khảo “Crime and criminal justice policy” (Tạm dịch: Chính sách tội phạm và tư pháp hình sự) của tác giả Tim Newburn, Nxb. Tác giả cho rằng việc nghiên cứu về tội phạm và CSHS là một trong những lĩnh vực quan trọng trong chính sách xã hội.

Cuốn sách dựa trên cuộc thảo luận về Đạo luật tư pháp hình sự năm 1991, những xáo trộn lớn trong nhà tù ở Anh, báo cáo của Wolf …để từ đó đánh giá về bối cảnh của hệ thống hình phạt nước Anh và các bộ phận cấu thành của hệ thống hình phạt nước Anh. Sách chuyên khảo “Criminal Justice Policy” (Tạm dịch: Chính sách tư pháp hình sự) của tác giả Joan Petersilia, Jodi Lane, Nxb. Các chủ đề được đề cập đến trong cuốn sách gồm: quan điểm quốc tế về mức độ và bản chất của tội phạm; giải thích lý thuyết cho sự khởi đầu, leo thang và chấm dứt hành vi tội phạm; bối cảnh xã hội của tội phạm; đánh giá các lựa chọn chính sách tội phạm thay thế; chính sách kiểm soát tội phạm và tương lai. Cuốn sách được coi là nguồn tài liệu cho các nhà hoạch định chính sách ở tất cả các cấp chính quyền và cho các thành viên của công chúng tích cực quan tâm đến việc làm cách nào để các chính sách tội phạm ngày càng hiệu quả hơn.

Sách chuyên khảo “Criminal Justice and the Policy Process” (Tạm dịch: Tư pháp hình sự và quy trình của chính sách) của tác giả James G. University Press of America, Anh, 2008. Cuốn sách lý giải về các chính sách tư pháp hình sự được phát triển, thực hiện và đánh giá như thế nào. Cuốn sách cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thực hiện chính sách, quá trình hoạch định CSHS cùng với các yếu tố của việc quản lý tư pháp.

Bên cạnh đó, cuốn sách cũng chỉ ra vai trò của các nhà hoạch định chính sách, của giới truyền thông và của các nhóm lợi ích đặc biệt trong việc hoạch định các CSHS. Các công trình, bài viết nghiên cứu liên quan đến chính sách pháp luật hình sự về tội phạm môi trường Qua quá trình nghiên cứu, tác giả thấy rằng hiện nay chưa có công trình nào trên thế giới nghiên cứu về CSPLHS về các TPMT. Tuy nhiên các công trình lại có những cách tiếp cận khác nhau liên quan đến các TPMT dưới góc độ là các quy định của pháp luật về tội phạm. Vì vậy, tác giả xin nêu một số công trình để bổ sung cho hoạt động 10 nghiên cứu và nhận thức về nhóm các TPMT, làm cơ sở cho việc nghiên cứu dưới góc độ CSPLHS.

Tài liệu tại Hội nghị quốc tế lần thứ 05 về thực thi và tuân thủ các cam kết về môi trường “Transboundary Environmental Crimes: German Experiences and Approaches” (Tạm dịch: Tội phạm về môi trường xuyên biên giới: kinh nghiệm và cách tiếp cận của Cộng hòa liên bang Đức), Gallas, Andreas, Werner, Julia, Monterey, California, 1998. Các tác giả tập trung giới thiệu về việc thực thi pháp luật hình sự (PLHS) về môi trường là sự bổ sung cho việc thực thi pháp luật hành chính về môi trường. Trên thực tế, có những trường hợp vi phạm nghiêm trọng trong phạm vi quốc gia và những trường hợp vi phạm xuyên quốc gia không dễ để bị truy tố về hình sự, mặc dù có đủ các công cụ pháp lý cần thiết cho hoạt động truy tố. Sự không tương thích trong một số lĩnh vực luật pháp quốc tế cản trở việc xử lý hình sự đối với các vi phạm về môi trường.

Những hạn chế chủ yếu là thiếu sự hợp tác giữa các lực lượng Cảnh sát và các cơ quan quản lý môi trường. Cụ thể là năng lực hạn chế của đội ngũ cán bộ trực tiếp tiến hành các hoạt động này. Các tác giả xác định việc trao đổi, hợp tác giữa các lực lượng và các quốc gia sẽ là nhân tố chính giúp giải quyết những hạn chế này. Sách chuyên khảo “Environmental crime and justice” (Tạm dịch: Tội phạm môi trường và sự công bằng ) của tác giả Michael J Lynch và Paul B.

Tác giả đã nghiên cứu và đề cập đến các vấn đề về các TPMT và hoạt động xét xử. Tác giả chỉ rõ vai trò của cơ sở dữ liệu tội phạm, dân sự, hành chính trong phòng, chống TPMT cũng như tác dụng của nó đối với hoạt động truy tố, xét xử các TPMT. Bên cạnh đó, tác giả đưa ra dự báo tình hình các TPMT trong mối liên hệ với tội phạm có tổ chức trong tương lai. Tuy nhiên, trong cuốn sách này, tác giả chủ yếu quan tâm đến vấn đề TPMT có liên quan đến hoạt động xét xử của Tòa án và xử lý vi phạm của các cơ quan có thẩm quyền.

Sách chuyên khảo “Environmental crime” (Tạm dịch: Tội phạm môi trường) của nhóm tác giả Mary Clifford và Terry S. Edward đồng chủ biên, Nxb. Jones & Barlett Learning, Anh, 2012. Công trình nghiên cứu của các chuyên gia về các TPMT ở nhiều quốc gia, trong đó tập trung ở Hoa Kỳ đã cung cấp nhiều thông tin, tài liệu quốc tế về bảo vệ môi trường và các văn bản pháp luật của Hoa Kỳ về môi trường.

Các tác giả đi 11 sâu về cách nhận diện, xác định các TPMT và khám phá loại tội phạm này ở Hoa Kỳ. Đồng thời, các tác giả đã có những chỉ dẫn về sự khác biệt về pháp luật về cách thức xử lý tội phạm giữa một số quốc gia Châu Âu, Austraylia và Hoa Kỳ. “Handbook of Transnational Environmental Crime” (Tạm dịch: Sổ tay tội phạm môi trường xuyên quốc gia) của biên tập viên Lorraine M. Edward Elgar Publishing, Incorporated, Anh, 2016.

Cuốn sách này đã chỉ ra hành vi tội phạm ngày càng gia tăng ở các quốc qua, chủ yếu là hành vi buôn bán động vật hoang dã, gỗ, nguồn cá và các chất gây ô nhiễm, chất thải và tội phạm trong thị trường carbon. Cuốn sách cũng chỉ ra những hậu quả đối với môi trường, thiệt hại về người cũng như sự gia tăng của các nguồn tội phạm khác. Cuốn sách là tài liệu bổ ích, có giá trị đối với các cán bộ thực thi pháp luật khi đứng trước những thách thức của TPMT xuyên quốc gia. Bài viết “The Strategy of Implementing Criminal Policy in Environmental Crimes” (Tạm dịch: Chiến lược thực hiện CSHS trong TPMT) của tác giả Masoud Heidari và Noshin Dorri đăng trên Tạp chí Journal of Earth, Environment and Health Sciences, Islamic Azad University Isfahan, năm 2016.

Nghiên cứu đánh giá việc thực hiện CSHS đối với các TPMT của Iran trong bối cảnh việc bồi thường để khôi phục lại nguyên trạng môi trường như trước khi bị hành vi phạm tội xâm hại là rất khó khăn và có lẽ là không thể. Kết quả nghiên cứu thấy rằng CSHS hiện hành thiếu sự toàn diện với các TPMT khi thiếu tính nghiêm khắc và quyết đoán trong việc xử lý cũng như phòng ngừa loại tội phạm này. Sách chuyên khảo “Transnational Environmental Crime” (Tạm dịch: Tội phạm môi trường xuyên quốc gia) của tác giả Rob White, Nxb. Taylor & Francis, Anh, năm 2018.

Cuốn sách cung cấp một cách toàn diện và có hệ thống về các hành vi vi phạm môi trường xuyên quốc gia; đánh giá tác hại môi trường như ô nhiễm (không khí, nước và đất) và xâm hại tới các loài động vật hoang dã (bao gồm buôn bán bất hợp pháp ngà voi cũng như động vật sống); biến đổi khí hậu; mối đe dọa đối với đa dạng sinh học… Cuốn sách cũng đưa ra các quan điểm cho rằng việc phân tích những vấn đề về TPMT xuyên quốc gia như khái niệm; đặc điểm; các yếu tố tác động…là cơ sở cho việc nghiên cứu đề xuất các chính sách pháp luật liên quan đến vấn đề BVMT. 12 Các nghiên cứu trên cho thấy, hầu hết đều đưa ra được khái niệm, đặc điểm của các TPMT nhằm phân biệt TPMT với các loại tội phạm khác. Các tác giả đều thống nhất cho rằng, các TPMT có những đặc điểm như: là hành vi trái pháp luật; xâm hại tới môi trường sống của con người, hệ sinh thái và những yếu tố khác liên quan; tác động đến lợi ích xã hội và các TPMT cần được quan tâm hơn nữa trong bối cảnh toàn cầu hóa.