Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CHÍNH SÁCH PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VỀ CÁC TỘI PHẠM MÔI TRƯỜNG Chính sách hình sự nói chung và chính sách pháp luật hình sự về các tội phạm môi trường nói riêng là vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn quan trọng. Chính sách pháp luật hình sự về các tội phạm môi trường có mối quan hệ gắn bó mật thiết với chính sách về kinh tế, chính sách xã hội, chính sách văn hóa…nhằm mục đích phục vụ cho công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm trong bối cảnh sự phát triển tích cực của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay. Liên quan đến nội dung nghiên cứu của luận án và để tham khảo cách tiếp cận vấn đề đa phương diện, đa ngành, tác giả lựa chọn tóm lược dưới đây một số công trình khoa học tiêu biểu của những tác giả nghiên cứu trong nước và nước ngoài về chính sách pháp luật hình sự và chính sách pháp luật hình sự về các tội phạm môi trường. Tình hình nghiên cứu ở ngoài nước 1.
Các công trình nghiên cứu liên quan đến chính sách pháp luật hình sự Chính sách pháp luật hình sự được nhận thức trên nền tảng của CSHS, do đó cần phải nhận thức được nội hàm của CSHS. Trên thế giới, các nhà khoa học đã đưa ra một số nhận thức về CSHS, cụ thể: Sách chuyên khảo “Chính sách hình sự của Nhà nước Xô Viết” của Tiến sĩ Luật học Bobetev năm 1984. Công trình nghiên cứu khoa học này đề cập đến một số nội dung cơ bản liên quan đến quá trình phát triển và CSPLHS của Nhà nước Xô Viết, thể hiện thông qua các hoạt động tội phạm hóa (TPH), phi tội phạm hóa (PTPH), hình sự hóa (HSH), phi hình sự hóa (PHSH) nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước qua từng giai đoạn. Công trình nghiên cứu khoa học này đã cung cấp những luận cứ khoa học cho việc nghiên cứu các nội dung của hoạt động lập pháp hình sự - hình thức thực hiện CSPLHS.
Tuy nhiên, cách tiếp cận nghiên cứu vấn đề đã từ rất lâu, bên cạnh đó, nội dung nghiên cứu mới chỉ đánh giá một khía cạnh nhỏ của CSPLHS. Những vấn đề cần nghiên cứu như mục tiêu, nguyên tắc, nhiệm vụ, nội dung và các phương tiện thực hiện CSPLHS chưa được đề cập và nghiên cứu. 9 Sách chuyên khảo “Crime and criminal justice policy” (Tạm dịch: Chính sách tội phạm và tư pháp hình sự) của tác giả Tim Newburn, Nxb. Tác giả cho rằng việc nghiên cứu về tội phạm và CSHS là một trong những lĩnh vực quan trọng trong chính sách xã hội.
Cuốn sách dựa trên cuộc thảo luận về Đạo luật tư pháp hình sự năm 1991, những xáo trộn lớn trong nhà tù ở Anh, báo cáo của Wolf …để từ đó đánh giá về bối cảnh của hệ thống hình phạt nước Anh và các bộ phận cấu thành của hệ thống hình phạt nước Anh. Sách chuyên khảo “Criminal Justice Policy” (Tạm dịch: Chính sách tư pháp hình sự) của tác giả Joan Petersilia, Jodi Lane, Nxb. Các chủ đề được đề cập đến trong cuốn sách gồm: quan điểm quốc tế về mức độ và bản chất của tội phạm; giải thích lý thuyết cho sự khởi đầu, leo thang và chấm dứt hành vi tội phạm; bối cảnh xã hội của tội phạm; đánh giá các lựa chọn chính sách tội phạm thay thế; chính sách kiểm soát tội phạm và tương lai. Cuốn sách được coi là nguồn tài liệu cho các nhà hoạch định chính sách ở tất cả các cấp chính quyền và cho các thành viên của công chúng tích cực quan tâm đến việc làm cách nào để các chính sách tội phạm ngày càng hiệu quả hơn.
Sách chuyên khảo “Criminal Justice and the Policy Process” (Tạm dịch: Tư pháp hình sự và quy trình của chính sách) của tác giả James G. University Press of America, Anh, 2008. Cuốn sách lý giải về các chính sách tư pháp hình sự được phát triển, thực hiện và đánh giá như thế nào. Cuốn sách cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thực hiện chính sách, quá trình hoạch định CSHS cùng với các yếu tố của việc quản lý tư pháp.
Bên cạnh đó, cuốn sách cũng chỉ ra vai trò của các nhà hoạch định chính sách, của giới truyền thông và của các nhóm lợi ích đặc biệt trong việc hoạch định các CSHS. Các công trình, bài viết nghiên cứu liên quan đến chính sách pháp luật hình sự về tội phạm môi trường Qua quá trình nghiên cứu, tác giả thấy rằng hiện nay chưa có công trình nào trên thế giới nghiên cứu về CSPLHS về các TPMT. Tuy nhiên các công trình lại có những cách tiếp cận khác nhau liên quan đến các TPMT dưới góc độ là các quy định của pháp luật về tội phạm. Vì vậy, tác giả xin nêu một số công trình để bổ sung cho hoạt động 10 nghiên cứu và nhận thức về nhóm các TPMT, làm cơ sở cho việc nghiên cứu dưới góc độ CSPLHS.
Tài liệu tại Hội nghị quốc tế lần thứ 05 về thực thi và tuân thủ các cam kết về môi trường “Transboundary Environmental Crimes: German Experiences and Approaches” (Tạm dịch: Tội phạm về môi trường xuyên biên giới: kinh nghiệm và cách tiếp cận của Cộng hòa liên bang Đức), Gallas, Andreas, Werner, Julia, Monterey, California, 1998. Các tác giả tập trung giới thiệu về việc thực thi pháp luật hình sự (PLHS) về môi trường là sự bổ sung cho việc thực thi pháp luật hành chính về môi trường. Trên thực tế, có những trường hợp vi phạm nghiêm trọng trong phạm vi quốc gia và những trường hợp vi phạm xuyên quốc gia không dễ để bị truy tố về hình sự, mặc dù có đủ các công cụ pháp lý cần thiết cho hoạt động truy tố. Sự không tương thích trong một số lĩnh vực luật pháp quốc tế cản trở việc xử lý hình sự đối với các vi phạm về môi trường.
Những hạn chế chủ yếu là thiếu sự hợp tác giữa các lực lượng Cảnh sát và các cơ quan quản lý môi trường. Cụ thể là năng lực hạn chế của đội ngũ cán bộ trực tiếp tiến hành các hoạt động này. Các tác giả xác định việc trao đổi, hợp tác giữa các lực lượng và các quốc gia sẽ là nhân tố chính giúp giải quyết những hạn chế này. Sách chuyên khảo “Environmental crime and justice” (Tạm dịch: Tội phạm môi trường và sự công bằng ) của tác giả Michael J Lynch và Paul B.
Tác giả đã nghiên cứu và đề cập đến các vấn đề về các TPMT và hoạt động xét xử. Tác giả chỉ rõ vai trò của cơ sở dữ liệu tội phạm, dân sự, hành chính trong phòng, chống TPMT cũng như tác dụng của nó đối với hoạt động truy tố, xét xử các TPMT. Bên cạnh đó, tác giả đưa ra dự báo tình hình các TPMT trong mối liên hệ với tội phạm có tổ chức trong tương lai. Tuy nhiên, trong cuốn sách này, tác giả chủ yếu quan tâm đến vấn đề TPMT có liên quan đến hoạt động xét xử của Tòa án và xử lý vi phạm của các cơ quan có thẩm quyền.
Sách chuyên khảo “Environmental crime” (Tạm dịch: Tội phạm môi trường) của nhóm tác giả Mary Clifford và Terry S. Edward đồng chủ biên, Nxb. Jones & Barlett Learning, Anh, 2012. Công trình nghiên cứu của các chuyên gia về các TPMT ở nhiều quốc gia, trong đó tập trung ở Hoa Kỳ đã cung cấp nhiều thông tin, tài liệu quốc tế về bảo vệ môi trường và các văn bản pháp luật của Hoa Kỳ về môi trường.
Các tác giả đi 11 sâu về cách nhận diện, xác định các TPMT và khám phá loại tội phạm này ở Hoa Kỳ. Đồng thời, các tác giả đã có những chỉ dẫn về sự khác biệt về pháp luật về cách thức xử lý tội phạm giữa một số quốc gia Châu Âu, Austraylia và Hoa Kỳ. “Handbook of Transnational Environmental Crime” (Tạm dịch: Sổ tay tội phạm môi trường xuyên quốc gia) của biên tập viên Lorraine M. Edward Elgar Publishing, Incorporated, Anh, 2016.
Cuốn sách này đã chỉ ra hành vi tội phạm ngày càng gia tăng ở các quốc qua, chủ yếu là hành vi buôn bán động vật hoang dã, gỗ, nguồn cá và các chất gây ô nhiễm, chất thải và tội phạm trong thị trường carbon. Cuốn sách cũng chỉ ra những hậu quả đối với môi trường, thiệt hại về người cũng như sự gia tăng của các nguồn tội phạm khác. Cuốn sách là tài liệu bổ ích, có giá trị đối với các cán bộ thực thi pháp luật khi đứng trước những thách thức của TPMT xuyên quốc gia. Bài viết “The Strategy of Implementing Criminal Policy in Environmental Crimes” (Tạm dịch: Chiến lược thực hiện CSHS trong TPMT) của tác giả Masoud Heidari và Noshin Dorri đăng trên Tạp chí Journal of Earth, Environment and Health Sciences, Islamic Azad University Isfahan, năm 2016.
Nghiên cứu đánh giá việc thực hiện CSHS đối với các TPMT của Iran trong bối cảnh việc bồi thường để khôi phục lại nguyên trạng môi trường như trước khi bị hành vi phạm tội xâm hại là rất khó khăn và có lẽ là không thể. Kết quả nghiên cứu thấy rằng CSHS hiện hành thiếu sự toàn diện với các TPMT khi thiếu tính nghiêm khắc và quyết đoán trong việc xử lý cũng như phòng ngừa loại tội phạm này. Sách chuyên khảo “Transnational Environmental Crime” (Tạm dịch: Tội phạm môi trường xuyên quốc gia) của tác giả Rob White, Nxb. Taylor & Francis, Anh, năm 2018.
Cuốn sách cung cấp một cách toàn diện và có hệ thống về các hành vi vi phạm môi trường xuyên quốc gia; đánh giá tác hại môi trường như ô nhiễm (không khí, nước và đất) và xâm hại tới các loài động vật hoang dã (bao gồm buôn bán bất hợp pháp ngà voi cũng như động vật sống); biến đổi khí hậu; mối đe dọa đối với đa dạng sinh học… Cuốn sách cũng đưa ra các quan điểm cho rằng việc phân tích những vấn đề về TPMT xuyên quốc gia như khái niệm; đặc điểm; các yếu tố tác động…là cơ sở cho việc nghiên cứu đề xuất các chính sách pháp luật liên quan đến vấn đề BVMT. 12 Các nghiên cứu trên cho thấy, hầu hết đều đưa ra được khái niệm, đặc điểm của các TPMT nhằm phân biệt TPMT với các loại tội phạm khác. Các tác giả đều thống nhất cho rằng, các TPMT có những đặc điểm như: là hành vi trái pháp luật; xâm hại tới môi trường sống của con người, hệ sinh thái và những yếu tố khác liên quan; tác động đến lợi ích xã hội và các TPMT cần được quan tâm hơn nữa trong bối cảnh toàn cầu hóa.